Qajymuqannyń orys shákirti

Osy saparymyzda ádeıilep baryp, Olımpıada chempıony Jaqsylyq Úshkempirovtiń alǵashqy bapkeri, KSRO sport sheberi, KSRO jáne Qa­zaqstan Respýblıkasynyń eńbek sińir­gen jattyqtyrýshysy, Qazaq­stan Respýblıkasy Bilim berý isiniń qur­metti qyzmetkeri, Qazaqstan Respýb­lıkasynyń qurmetti sport qaıratkeri, Semeı qalasynyń Qurmetti azamaty Rom Ilmatovqa jolyqqan edik. Mundaǵy maqsat – Jaqsylyqty qa­laı baptady, qalaı tárbıeledi, úlken sportqa qalaı qanat qaqtyrdy... Osy su­raqtar tóńireginde áńgime­lesý.

Aǵamyz sózdi kóp sozyp jatpa­dy, joǵarydaǵy suraqtarǵa jaýap retin­de: Jaqsylyq Úshkempirovti 1972-1975 jyldary jattyqtyrǵan kezde kúndelikti jazyp otyrǵan qoljazba konspekti-kitapshasyn ustatty. Odan keıin myna ózderińiz kórip otyrǵan fotosýretti berip turyp: «Jýrnalıst qaraǵym, bul qundy sýret. Myna ortada turǵan ıir tumsyq, alyp adam­nyń aty-jóni – Vasılıı Georgıevıch Iаrkov. Bul kisi qazaqtan shyqqan kúsh atasy Qajymuqan Muńaıtpasovulynyń shákirti» dedi. Sol sátte Qajymuqan atamyz aıtty deıtin: «Meniń ustazym da, shákirtim de orys ultynan boldy» deıtin ekiushtylaý sóz esime tústi.

Fotony aınaldyryp qarap edim, ekinshi betinde «V.G.Iаrkov besedýet s bors. Zoovetınstıtýt. 1971 g» degen jazý bar eken. Demek bul foto 1971 jyly Semeı qalasynda Mal dári­gerlik ınstıtýynyń kúres zalynda túsirildi degen sóz. О́ıtkeni, osy jyldary Rom Hasanuly atalǵan ınstıtýtta dene shynyqtyrýdan sabaq berýmen qatar, grek-rım kúresi boıynsha jattyqtyrýshy bolyp jumys istep júrgen kez. Rom aǵamyz 1936 jyly Borodýlıha aýdanynyń Aýyl stansııasynda dúnıege kelgen eken. Qazir Abaı oblysynyń ortalyǵy Semeı qalasynda aman-esen turyp jatyr.

* * *

Rasyn aıtqanda, Qajekeń qazaq­tan ózi sııaqty balýan tárbıeleı alma­ǵany anyq. Oǵan sebep te kóp tá­rizdi. Osy pikirimizge tuzdyq bolatyn oqıǵa: 1945 jyly soǵystan keıin tamyz aıynda Abaı Qunanbaıulynyń 100 jyldyq mereıtoıy respýblıka boıynsha ulan-asyr toılandy. Osy toıǵa qurmetti qonaq retinde Qajy­muqan balýan da shaqyrylady. Osy sha­ranyń basy-qasynda bolyp, merekeni uıymdastyrýshylardyń biri partızan – jazýshy Ádı Shári­pov­tiń esteliginde: «Almatydan ke­le­tin qonaqtarmen birge vagonmen Qa­jymuqan Muńaıtpasulynyń ózi jáne jas áıeli, alty jasar balasy birge keldi. Cemeıge jetken­de Qajymuqan aqsaqaldy otbasymen qos qabatty qonaqúıdiń jeke ból­mesine ornalastyrdyq. Ol kisige ob­lystyq partııa komıtetiniń birinshi hatshysynyń jeńil mashınasy beki­tilip berildi. Men burynyraq ba­ryp, mashınanyń artqy esigin ashtym. Qaje­keń mashınaǵa kirdi de, mol dene­simen otyra ketti. Sol kezde mashına­nyń ressory shaq-shuq bólinip tústi de, mashına ıtshe shoqıyp qaldy. Qaje­keń mashınadan únsiz shyqty da, sha­shy­lyp jatqan ressorǵa bir qarap:

– Áı, Shárip, júr, jaıaý kettik! – dep jyljı berdi. Shopyr: «Oıbaı, qu­rydym. Endi ressor tabylmaıdy. Mu­ny­ńyz ne?» dep jylarman bolyp tur.

Sóıtip, Qajekeńe basqa mashına izdeýge týra keledi. Rymbekke bardym. Bolǵan jaǵdaıdy kúle otyryp aıttym. Ol da ishek-silesi qatqansha kúldi. Oılamaǵan jerden Rymbek jol taýyp ketip, telefon shaldy da Qajymuqandy Qaraýylǵa toıǵa aparatyn amerıkalyq «Stýdbekker» degen úlken mashına shaqyrtty» dep jazady.

Toıdyń eń bir kórnekti tusy – balýandar kúresin Qajymuqan men zańǵar qalamger Muhtar Áýezov ekeýi qatar otyryp tamashalapty. Kezinde kúlli Reseı sırkteriniń shańyn qa­ǵyp, dúnıe júziniń nebir apaıtós alyp­tarymen aıqasqan kásibı balýan Qajymuqanǵa Abaı toıynda kúresken balýandardyń qımyl-qozǵalysy unamaı otyrǵanyn ańǵarǵan Muhań: «Shúkir, qazir Qazaqstan balýansyz emes, ony ózińiz de kórip otyrsyz. Sóıtse de, bulardyń siz shyqqan bıikke kóteriler túri joq. О́kinishtisi – bulardyń eshbiri jáne osy jumystyń basy-qasynda júrgen jigitterimizdiń «Iаpyrmaı, Qajekeńniń qupııasy ne eken, sony ejeı-tegjeıli úırensek qaıtedi?» degen nıeti joq. Men osy­­ǵan qynjylamyn» degen eken («Qa­jy­­muqan qaǵanaty». – Shymkent: Ordabasy, 2006. - 323 bet). 

* * *

Sonymen sóz basynda atap ótken Qajymuqan atamyzdyń shákirti Vasılıı Iаrkov kim? Qajymuqan ba­lýannyń sporttyq ómirin zertteýshi Álimqul Búrkitbaevtyń jazýyna qaraǵanda, kúsh atasy bolashaq shákirti Iаrkovpen Semeı qalasynda shamamen 1928 jyly alǵash jolyqqan eken. Osy oqıǵa jaıly Á.Búrkitbaev 1978 jyly jaryq kórgen «Qajymuqan» atty hıkaıatynda: «Semeı qalasyndaǵy «Tep­lovoz» artelinde jumys isteıtin qyz­metkerler «Qajymuqan keldi» degen ha­bardy estip, shý ete qaldy. Bul sózge pálendeı mán bermegen Vasıa aýyr bórenelerdi kóterip júre berdi. Jigit­tiń kúshine tań qalǵan Qajymuqan oǵan jaqyndap kelip:

 – Iá, baýyrym atyń kim?- dedi.

 – Vasıa.

 – Jasyń neshede?

 – On jetidemin.

 – Erteń keshke sırkke kel!

 – Jaraıdy.

Erteńinde jas jigit jumystan bosaı almaǵandyqtan sırkke barmaıdy. Biraq ony izdep Qajymuqannyń ózi keledi. Qolynan jetelep sırkke alyp keledi. Áýeli, gır tasyn kóterý ádisin úıretedi. Odan keıin beldesýge kóshedi. Sóıtip, úzbeı úsh aı jattyqtyryp, Semeıde ótken baýlandar básekesine qatystyrady. Bul saıysqa reseılik tanymal sırk balýandary Mıhaıl Borov, Feofan Lavrenov, Iаn Sygan qatarly myqtylar qatysady. Osy jarysta alyptarmen beldesip, beti ashylǵan V.Iаrkovty eki jyldan keıin Máskeýdegi sırk balýandaryn daıyndaıtyn mektepke shyǵaryp salyp turyn Qajekeń: «Vasıa meni alǵash kúreske orys dostarym úıretken edi, endi mine meniń alǵashqy shákirtim orys jigiti bolyp otyr» degen tarıhı sózin aıtqan eken («Qajymuqan qaǵanaty». – Shymkent: «Ordabasy», 2006. – 262 bet).

* * *

Qajymuqan atamyz qadamyn ush­tap, jolyn ashyp bergen V.Iаrkov balýan 1911 jyly 13 qańtarda bu­ryn­ǵy Semeı oblysynyń Novo-Pok­rovka aýylynda dúnıege kelgen eken. Iаrkovtar otbasy 1929 jyly Se­meı­ge kóship kelip qonystanypty. Más­keýge baryp ónerin ushtaǵan jigit ataqty balýan Ivan Maksımovıch Poddýbnyıdyń nazaryna iligip, nátıjesinde: Saratov, Tashkent, Penza, Tallın, Magnıtogorsk, Krasnoıarsk, Irkýtsk, Túmen, Sımferopol, Rıga, Qazan, Novosibir, Chelıabi, Týla, Baký, Zaporoje, Dnepropetrovsk t.b. qalalarda ótken chempıonattarda baq synaıdy. Tipti 1934 jyly Dondaǵy Rostovta ótken chempıonatta Vasılıı Iаrkov jeńis tuǵyryna kóteriledi.

Vasılıı Georgıevıch Keńes úki­meti jyldary klassıkalyq kúres­pen shuǵyldanyp, 1946-1950 jyldar aralyǵynda Búkilodaqtyq kásip­odaqtar ortalyq keńesiniń chempıony ataǵyn úsh ret jeńip alýmen qatar, eki dúrkin «Bolshevıkter» qoǵamynyń Búkilodaqtyq birinshiliginde jeńim­paz atanady. «Sovetskıı sport» gazetiniń 1949 jylǵy 14 sáýirdegi sanynda, Vasılıı Iаrkov kezekti jarys ústinde Mdınaradze bastatqan bes balýandy 10 mınýttyń ishinde jyǵyp, Búkilodaqtyq kásipodaqtar ortalyq keńesiniń chempıony atanǵany jaıly derek jarııalanypty. 1957 jyly «KSRO sport sheberi» ataǵyn alady

1961 jyly sırkpen qosh aıty­syp, týǵan jeri Semeıge oralyp, bap­kerlikpen aınalysady. Jaryqtyq 1995 jyly 25 qańtarda 85 jasynda qaıtys bolypty.

* * *

Osy oraıda, myna fotoda qart balýan Iаrkovty qorshap turǵan azamattar kim? Semeı qalasynyń turǵyny tanymal balýan, Qazaqstanǵa eńbek sińirgen jattyrýshy, erkin jáne grek-rım kúres túrilerinen halyqaralyq dárejedegi tóreshi Qaıyrtaı Oraza­lınov aǵamyzdyń aıtýynsha, sýrette sol jaqtan birinshi turǵan Ádilhan Kendirbaev degen qyzyl­ordalyq jigit. Bul azamat 74 kıloda kúresken. Instıtýt bitirgen soń Torǵaı óńirinde eńbek jolyn bas­tap, Amankeldi aýdanynda bas mal dárigeri, odan keıin Amantoǵaı aýdany jańadan qurylǵan tusta sovhoz dırektory qatarly qyzmetter atqarǵan. Qazir zeınetker Astana qalasynda turady. Ekinshi turǵan adam Silám Smaılov. Bul jigitte 63 kılo salmaqta kúresken eken. Úshinshi, ıaǵnı Vasılıı Georgıevıchtiń oń ıyǵyn tirep turǵan orys azamaty Semeı týmasy Nıkolaı Babıchev. 100 kılo salmaqta kúresip, birneshe dúrkin elimizdiń chempıony atansa, Iаrkovtyń sol jaǵynda aldyńǵy qatarda turǵan 48 kıloda kúresken Toqan Qusmanov, onyń syrt jaǵynda basy kórinip turǵan Qaskeleń qalasynyń týmasy Ánjan Raıhanov degen sport sheberi eken. Kelesi azamat sport sheberligine kandıdat qostanaılyq Jumataı Baıbolǵa­nov erterekte ómirden ótken deıdi. Al shettegi jigit úlkennaryndyq (ShQO) Qaıyrbek Mýsalımov. Bul balýan jaıly Olımpıada chempıony Jaqsylyq Úshkempirov marqum «Meni qolym­nan jetektep kúres kilemine shyǵarǵan janashyr dosym, ári kúrestegi myqty qarsylasym edi» dep eske alypty. Al sýrette oń jaq shetti aq kóılek qara kástóm kıip, galstýk taqqan adam – osy fotony bizge bergen Rom Ilmatov aǵamyzdyń ózi.