Ádebıet • 15 Qarasha, 2022

Treısı Chı jáne «Biz azat emespiz»

202 ret
kórsetildi
4 mın
oqý úshin

Bir roman – bir álem. Keıde bir jaqsy kitap bir ultty, bir mádenıetti ózgelerge tanytyp jatady. Bul qa­zirgi qalyptasqan quby­lys. Japon jazýshysy Treısı Chıdiń «Biz azat emespiz» atty romany Ekin­shi dúnıejúzilik so­ǵys kezinde Amerıka Qura­ma Shtattarynda jap­paı túrmege qamalyp, taǵ­dyry talqyǵa túsken ekin­shi urpaq japon-amerı­kalyq jastardyń ómiri­n­iń qalaı ózgergeni, San-Fransıskodaǵy Japon­taýn qalasynda birge ósken on tórt jasóspirimniń qo­ǵamǵa kózqarasy týraly shyǵarma. Olar ózara qaıshylyqta bolsa da, bir-birimen tyǵyz baılanysta ómir súredi.

Treısı Chı jáne «Biz azat emespiz»

Japon tekti 100 000-nan astam adam óz úılerinen qýy­lyp, qańyrap bos qalǵan túr­mege qamalady. Oqıǵa osy tus­tan ári qaraı órbıdi. Solardyń ishinde túrme lagerine qamal­ǵan on tórt dostyń jáne olar­dyń otbasylarynyń basynan keshken oqıǵalary kózben kórgendeı shynaıy baıandalady. Kitaptyń ár taraýy ártúrli jasóspirimderdiń kózqarasyn sıpattaıdy, olardyń jasy ósken saıyn, ýaqyt alǵa jyljyǵan saıyn oqıǵa hronologııalyq túrde damyp otyrady. Jazýshy keıbir oqıǵanyń bir bóligin aıtý arqyly ózindik erekshe ádis taba bilgen. Bul shyǵarma New Yor Times-tyń bestseller kitaptarynyń tiziminde tur.

Romannyń  birinshi bóli­min­de jasóspirimder San-Fransıs­kodaǵy Japantaýnnyń bir aýdanynda turady. Keıbireýlerin aq násildiler qýdalap, «elińe qaıt» dep keýdesinen ıteredi, sat­qynsyńdar dep aıyptaıdy. Bul shyn máninde, Batys qoǵamyndaǵy emıgranttardyń ba­synan ótkizgen san túrli oqı­ǵa­la­ry­nyń bir parasy ǵana dersiz.

Aldynan nebir qıyndyqtar kezdesse de, armanshyl jas­tar keri qaıtpaıdy. Alǵa júre beredi, ómirdi ári qaraı jal­ǵastyrady. Tipti eshteńeden taı­salmaı, keıde kóńil kóterý úshin softbol jáne beısbol komandalaryn qurady, jaqyn mańdaǵy qaýymdas komandalarmen qarsy oıyndar oınady. Qalaı bolsa da,  olardyń is-áreketterinen Amerıkaǵa degen adaldyq menmundalaıdy.

Shyǵarmanyń shynaıy da ­nanymdy sýrettelýiniń bir sebebi avtor Treısı Chıdiń keı týystary da sol lagerde qa­malýy bolsa kerek. Shyn­dyqtan tys­qary eshteńe joq. Biz ótken dáýirdegi tarıhı oqıǵalardy  bur­malaıtyn aq qaǵazǵa túsirsek, sonyń ózi tarıh úshin úlken jetistik bolmaq. Olaı bolmasa, onda tarıhtyń qaıtalaný zańdylyqtaryn túsiný qabi­letimizdi joǵaltamyz. Biraq shyn­dyq pen tarıh qatar júrse, kórkem shyǵarmanyń ózegi de, oqyrmanǵa bereri de mol bolary daýsyz.  Mınnoý – osy romandaǵy basty keıipker. Ol aınalasyndaǵy túrli qoǵamdyq qubylystarǵa nazar salyp, erterek eseıýdi oılaıdy. Bul Amerıka tarıhyndaǵy qaıǵyly kezeńniń áserli oqıǵasy.  

Bir sózben aıtqanda, bul roman tózimdilik týraly áńgi­melerdiń jıyntyǵy. Adam bala­synyń myna ómirde myńda­ǵan, mıllıondaǵan kúresterde jeńip baryp azattyqqa, erkin ómir­ge, bárimiz izdep júrgen baqyt­qa qol jetkizetinin aıtqysy kel­gen tamasha týyndynyń biri de osy.

Kitaptyń sońynda avtor osy shyǵarmasy týraly: «1942 jyly Perl-Harbor bombalanǵan­nan keıin Amerıka Qurama Shtat­tarynda japondarǵa qarsy basqasha kóńil kúı paıda boldy, meniń ata-ájem úıinen qýylyp, júz myńnan astam japondyq­tar qamalǵan túrme lagerinde otyrýǵa májbúr boldy. Áý bastan bul oqıǵa meniń otbasyma qatysty ekenin bildim, óıtkeni bul tarıh – meniń tarıhym», dep jazady. Jazýshynyń osy sózinen keıin biz bul kitaptaǵy oqıǵanyń shynaıy ómirde bol­ǵanyn, avtor óz otbasynyń basynan ótken aýyr taǵdyrdy roman etip jazǵanyn túsindik. Ol bul romanyn jazý arqyly AQSh-taǵy japondyqtardyń qandaı qıyn kúnderdi ótkizgenin jańa urpaqqa túsindirgisi kelgen sııaqty.

Sońǵy jańalyqtar