Birinshi másele boıynsha Ahmet Baıtursynulynyń «Qalam qaıratkerleri jaıynan» maqalasyn jáne «Qazaq termınologııasynyń prınsıpteri týraly» baıandamasyn arqaý etpekpiz.
«Qalam qaıratkerleri jaıynan» maqalasy «Eńbekshi qazaq» gazetiniń 1922 jylǵy 8 shildedegi sanynda jaryq kórdi. Bul kezeń Ahmet Baıtursynulynyń keńes ókimetiniń ulttarǵa qatysty saıasatyn túsingen jáne odan kóńili qala bastaǵan kezi bolatyn. Maqalanyń negizgi saryny qazaq qaıratkerleriniń qalyptasýy, keńestik jańa jaǵdaıda ultyna qyzmet etýi, oǵan keńestik bıliktiń múmkindik bermeýi degen sııaqty máseleler. Bul – maqalada kóteriletin bastapqy másele. Ekinshi mańyzdy másele – qazaq mádenıeti, jalpy mádenıet turǵysynda. Osy eki ıdeıanyń basyn qosatyn negizgi arqaý – qazaqtyń «baýyrmal» qalam qaıratkerleri qazaq mádenıetine keńestik júıede de qyzmet isteı alatyndyǵynda. «Qazaq balasyn ultym, jurtym, baýyrym dep úırenip qalǵan qazaqtyń baýyrmal qalam qaıratkerleri oktıabr ózgerisi bolǵanda birden ınternasıonal (bıbaýyrmal) bolyp ózgere almady, ózgelerdeı «alymsaqtan beri» kommýnıst, ınternasıonalıst edim dep aıtýǵa aýzy bara almady. Sondyqtan bıbaýyrmaldyq jolǵa qyzmet qylyp, basshylyq qyla almady. Baýyrmaldyq jolynda qalammen qaırat etýin bıbaýyrmaldyq jolyndaǵy úkimet hosh kórmeıtin boldy», dep jazady avtor. Bul Ahań ańǵarǵan keńestik saıasattyń shyndyǵy bolatyn. Ol «qazaqtyń baýyrmal qalam qaıratkerleri» keshegi Alash qaıratkerlerin aıtyp otyr. Alash zııalylaryna degen keńestik senimsizdik, urda-jyq órkeýde bolshevıkterdiń áreketi buǵan deıin onyń 1919 jyly jarııalanǵan «Tóńkeris jáne qyrǵyzdar» (qazaqtar – avt.) atty maqalasynda kóterilip synalǵan bolatyn. Ahańnyń V.Lenınge jazǵan hattarynda da bolshevıktik saıasattyń zorlyǵy, jergilikti aımaqtardaǵy jónsiz áreketteri jóninde keńinen baıandalady.
Memlekettik derbes basqarý formasy retinde handyqtyń joıylýy, odan bergi otarlyq ezgi qazaq halqyn evolıýsııalyq damý jolynan jańylystyrdy. Nátıjesinde, zaman kóshinen qalyp, básekege qabiletsiz ultqa aınaldy. Ahmet Baıtursynuly osyny jaqsy uǵyndy.
Qazaqtyń zamana bilimi men mádenıet kóshine ilese almaı jatqanyn alǵash barynsha jetkizgen Abaı bolatyn. Abaı bul máselege gýmanıstik turǵydan qarap, óziniń minez fılosofııasy arqyly kóp jaıtty ańǵartsa, Alash zııalylary týǵan halqyn sol bilim men mádenıet kóshine qosý úshin isshildik dáýirin bastady. Osyny Ahmet Baıtursynuly jınaqtap, mádenıet kategorııasy arqyly usyndy.
Jalpy, Alash qaıratkerleriniń negizgi maqsaty da qazaqty basqalarmen teńestirý edi. Sondyqtan maqalada avtor: «Qazaq mádenıeti jáýit, nemis, orys, hatta noǵaı mádenıetindeı bolsa da «qazaq» dep aıyra sóılep, aýyz aýyrtyp, áýre bolmaı-aq, kóppen birdeı kórer dep qoıar edik. Qazaq aıryqsha sóz bolatyn hali aıryqsha bolatyndyqtan» dep jazady. Ol úshin Ahańnyń aıtýynsha: «Aldymen baýyrmaldyq jigin joǵaltý kerek dep adasqandar adasa bersin, qazaq azamattary mádenıet jigin joıý jolyndaǵy jumysqa kúshin, isin sarp etý kerek».
Dúnıedegi ádiletsizdiktiń kóbi halyqtardyń mádenı deńgeıiniń ártúrli bolýynan. Mádenıetti halyqtardyń ózderinen mádenıettiń tómengi satysynda turǵan halyqtarǵa ozbyrlyq kórsetýine, otarlaýyna álemdik tarıhta da, ózimizdiń tarıhymyzda da buǵan mysal jeterlik. Ahmet Baıtursynulynyń atalǵan eńbekterindegi «mádenıet» uǵymy qazirgi bizdiń túsinigimizdegi týra maǵynasyndaǵy rýhanııatpen baılanysty mádenıet qana emes, jalpy maǵynadaǵy túsinik. Iаǵnı Ahańnyń «Ádebıet tanytqyshtaǵy» termınderin paıdalansaq, «tirnek óneri» jáne «kórnek óneri». Soǵan oraı, ol mádenıet qubylysyn halyqtardyń turmysta, sharýashylyqta, kásipte jetken tabystarymen de tikeleı sabaqtastyrady.
«Mádenıet alǵa basýy tirnek isi sheberlenýimen, sana-sańylaý kúsheıýimen bolady. Tirnek isinen shyqqan sheberlikti óner deımiz, sana-sańylaý kúshinen shyqqan bilimdi ǵylym deımiz. Bul ekeýi de ishten adammen birge týatyn nárse emes, úırenýmen tabylatyn nárse. Úırený degenimiz – oqý. Sóıtip, mádenıet júzinde halyqtyń alǵa basýy, aldaǵy jurt pen arttaǵy jurt arasyndaǵy mádenıet jigi joǵalýy oqýǵa kelip tireledi... Mádenıet kúsheıedi óner-bilim kúshimen, óner-bilim kúsheıedi oqýmen». Osy sózder Ahmet Baıtursynulynyń ómirlik muratymen tikeleı oraılas. О́ıtkeni ol óziniń sanaly ǵumyryn týǵan halqyn saýattandyrýǵa, bilimdi etýge aıanbaı qyzmet etti. Sondyqtan da óziniń zamandastarynan bastap búginge deıin biz qazaqtyń tarıhı tulǵalarynyń ishinde tek qana Ahańdy «Ult ustazy» dep asa joǵary baǵalaımyz.
Baký sıezindegi baıandamasynda: «Bizdiń zamanymyzda tirliktiń eń jaqsy tiregi mádenı tirek ekenine, sondyqtan qazirgi ozyq memleketterde mádenı tirekke súıenip ómir súretinine, meniń oıymsha, esh daý joq», deıdi. Osy retten kelgende, mádenıet – tirshiliktiń ustyny, «ómirdiń eń qatty qajeti». Adamzatqa mádenıet – ómirin jetildirý úshin, «tabıǵattyń dúleı kúshterin» jeńý úshin qajet. Bul sıezdegi baıandamasy termınologııa jóninde, biraq Ahmet Baıtursynuly osy máselege barmas buryn mádenıetke baılanysty kólemdi ekskýrs jasaıdy. Sebebi jalpy tildegi termınologııanyń qalyptasýynyń ózi mádenıettiń qajetinen baryp shyǵady. Muny Ahań tereń túsingen.
Ahańnyń uǵymynda mádenıet – jalpy adamzatqa ortaq qundylyqtardyń jıyntyǵy. Sondyqtan da ol: «Qazirgi mádenıet áldebir ulttyń, ıa násildiń jasaǵan nársesi emes, búkil adamzattyń birlese jumsaǵan qajyry men daǵdylarynyń nátıjesi» deı keledi de, halyqtardyń mádenıetiniń aralasýyna bir jaǵynan yntymaqtastyq, ekinshi jaǵynan jaqtyrmaýshylyq qatynastary sebep bolady. Ásirese halyqtardyń arasyndaǵy din, dástúr, qoǵamdyq ınstıtýttardyń uqsas túrleri mádenıetterdiń aralasýyn jeńildetetinin aıtady.
«Orystyń rýhanı mádenıeti orys úkimeti saıasatynyń kesirinen sońǵy onjyldyqtarǵa deıin Reseıdegi túrki halyqtarynyń rýhanı damýyna eshqandaı yqpal jasaǵan joq», deıdi. Onyń sebebi, álbette Reseı ımperııasynyń óz qaramaǵynda halyqtarǵa degen aıaýsyz otarshyldyq saıasaty. Osyndaı saıasattyń áserinen basqa túrki halyqtary sııaqty qazaq halqy da orys ataýlyǵa qarsy boldy. Mundaı jaǵdaıda áldebir mádenıetti qabyldaý tabıǵı bolmas edi. Baký sıezindegi osy baıandamasynda orystan qabyldamaǵanmen túrki halyqtarynyń óz arasynda mádenı almasýlar bolǵanyn aıta kelip, olardyń ishinde din men jazýdyń aıryqsha ornyn bólip aıtady. Avtor: «Mádenıettiń qaı salasy bolsyn, rýhanı ómirmen dál til sııaqty tyǵyz baılanysty bola almasa, dinmen, jazýmen birge din jáne dúnıeaýı mazmundaǵy ádebıet te ene bastady, munymen birge eleýsiz túrde jat tilden sózder de endi», dep jazady. Sóıtip, Ahań mádenı almasýlar úderisinde uǵymdar men ıdeıalardyń tilge enetinin dáleldeıdi.
Ahmet Baıtursynuly syndy ult tarıhyndaǵy aıryqsha tulǵa – sol ult mádenıetiniń jańa betterin de jazǵan, ashqan, tutas ultqa mádenıet qarýyn ustatqan adam. Ol – jazý. Osy jazý arqyly biz saýat ashamyz, bilimge bet buramyz, mádenıetti bolamyz. Bárimiz 1909 jyly jaryq kórgen úsh kitapty, ıaǵnı Abaıdyń óleńder jınaǵyn, Ahmet Baıtursynulynyń «Qyryq mysalyn» jáne Mirjaqyp Dýlatulynyń «Oıan, qazaǵyn!» jıi aıtyp, bizdiń ádebıetimizdiń, jalpy mádenıetimizdiń betburysy retinde qabyldap júrmiz. Álbette, bul belgili deńgeıde durys. Degenmen, bizdiń oıymyzsha, qazaqtyń tarıhynda osy úsh jınaqtan da aıryqsha kitap bar. Ol 1912 jyly Orynborda jaryq kórgen Ahańnyń kitaby. Tolyq ataýy – «Oqý quraly. Ýsýl sotıe jolymen tártip etilgen qazaqsha álippe». Bul qazaq tiliniń tabıǵatyn ashqan, tanytqan, kópti saýattandyratyn tuńǵysh ulttyq mazmundaǵy álippemiz. Bizdiń oıymyzsha, osy álippe – qazaqtyń mádenı tarıhyna, jalpy órkenıettik óristeýine jańa jol ashqan, jańa baǵyt nusqaǵan naǵyz uly kitap. Osy kitap arqyly Ahmet Baıtursynuly qazaqqa mádenıettiń naǵyz qarýy – jazýdy syılady. Iаǵnı Ahań óziniń ulttyq jazýy arqyly bizge órkenıettiń keń qaqpasyn ashty.
«Aq jol» gazetiniń 1923 jylǵy sanynda «Aqańnyń ıýbeleıi týraly» basqarma atynan habarlama jarııalandy. Osynda: «Qazaqtyń dybysyna, sózine arnap, álippe shyǵaryp, til hám oqý quraldaryn shyǵaryp, qazaqtyń jalpaq tilin qalamǵa úıretken Aqań edi» delingen maǵynasy tereń sóılem bar. Osyndaǵy «qazaqtyń jalpaq tilin qalamǵa úıretken Aqań edi» degen oıǵa mán bersek, mynany uǵynar edik. Árbir til aýyzeki sóıleý formasynan jazba formaǵa ótkende ol jańasha stıldik qalypqa túsedi. Iаǵnı jazý dástúri tildiń jańa turpattaǵy ómirin bastap qalyptastyrady. Demek jazba ádebı til – tildi óńdeýshi, retteýshi jańa kezeń. Ahmet Baıtursynuly qazaq tiliniń osyndaı jańa dáýirin bastaǵan jasampaz tulǵa.
Ahańnyń álippesi jóninde aıtqanda, biz mynany muqııat eskerýge tıispiz. Ahmettiń aldynda eki jazý dástúri turdy. Bireýi – ózi mektebinen ótken Ybyraıdyń jazýy, ekinshi – eskishe arab jazýy. Sonyń birin tańdaý kerek boldy. Biraq Ahmet ekeýin de tańdaǵan joq. Ahmet jańa jol tapty. Ahań osy jazýdyń negizinde qazaqtyń ulttyq mektebiniń negizin saldy. Negizin salyp qana qoıǵan joq, Halyq aǵartý mınıstri, Akademııalyq ortalyqtyń jetekshisi bolyp turǵanynda qazaqtyń tarıhynda tuńǵysh ret bastaýysh mektepti mindettedi. Bastaýysh mekteptiń mindetti bolýy degen sóz – ulttyń tarıhyndaǵy úlken sekiris. Ulttyq roman jazǵannan da, zaýyt, qala salǵannan da úlken nárse. Bundaı nársege fransýzdar 1860 jyldary jetipti. Eýropanyń kóptegen halyqtary tek II dúnıejúzilik soǵystan keıin ǵana jetti. Osy kúnge deıin álemniń ondaǵan elderinde bastaýysh bilim berý mindetti emes. Tipti AQSh-ta da mindetti emes. AQSh-tyń saýattylyq deńgeıi 31-shi orynda, Qazaqstan 9-shy orynda. Ahań halqymyzdyń tarıhynda tuńǵysh ret qazaq balalarynyń jappaı bastaýysh bilim alýyna keńinen jol ashty. Bul – Ahańnyń bizge ustatqan orasan mádenıet qarýy. Biz muny kóbine eskermeı júrmiz.
Ahmet Baıtursynulynyń álipbıi jáne tilge arnalǵan eńbekteriniń barlyǵy – naǵyz reformatorlyq jumystar. Alash qozǵalysy arqyly senimdi seriktermen birge qazaq jurtyna saıası-qoǵamdyq reforma jasaýǵa talpyndy. Ahmet – saıası reformamen birge, sana reformasyn da jasaǵan adam. Ahmet qazaqqa bulaısha ómir súrýge bolmaıtynyn, bulaısha ómir súrý múmkin emesin aıtýmen boldy jáne sol úshin mádenı kúreske shyqty. Ol tek otarshyldyqpen ǵana kúresken joq, týǵan halqynyń talapsyzdyǵymen, beıjaılyǵymen kúresti. Mundaı qasıetterdiń bári otar elderde bolady, azattyǵy joq elderde ártúrli usaq nárseler kóp bolady. Azattyǵy bolmasa, adam da, halyq ta, memleket te usaqtalady. Mine, Ahań sondaı kezeńge tap keldi. «Adamdyq dıhanshysy qyrǵa shyqtym, ...Tuqymyn adamdyqtyń shashtym, ektim, Kóńilin kógertýge qul halyqtyń», deıdi. Bul – aýyr sóz. Biraq Ahmettiń basqa amaly bolmady. О́ıtkeni «Aınalaıyn, sen búıte ǵoı, sen óıte ǵoı» deıtin zaman emes edi. Zaman qatqyl. Qatqyl zamanda qatqyl sóıleý kerek boldy. Jalpy, álem tarıhynda sanaýly tulǵalardyń ǵana qaıraty men jigeri bilimmen teń túsken. Bárimiz bilemiz, bilgishpiz. Biraq qaırat pen jiger jetispeıdi.
Qazir bárimiz oqý jaǵynan Abaı zamanynan da, Ahmet zamanynan da ilgerimiz. Biraq bilim qorymyz kóp bolǵanymen, ult úshin jumsaıtyn áreketimiz az. Sondyqtan da Alash kósemi Álıhan Bókeıhan: «Ultqa qyzmet etý bilimnen emes, minezden», deıdi. Minezdiń tiregi – qaırat pen jiger. Osylardyń artynda «namys» degen úlken sóz turady. Qaıratty, jigerli adam ǵana namysshyl. Ahańnyń tabıǵı daryny, bilimi jáne namysy ultqa degen zor mahabbatpen sýaryldy. Bizdiń oıymyzsha, ultyna sheksiz qyzmet istegen Ahmet Baıtursynulynyń uly bolmysynyń da syry osynda.
Adamzattyń rýlyq-taıpalyq kóne zamandarynan beri adam balasy dúnıe baılyǵyn ártúrli tásilmen paıdalanýdyń, ıgerýdiń nebir amaldaryn taýyp, búgingi kúnge jetti. Bul – adamzat mádenıetiniń qazirgi zor qorytyndysy. Osyǵan adam balasy oıy men eńbeginiń arqasynda keldi desek, osylardyń qaı-qaısysynda da ózindik mádenıet qalyptastyrdy. Mádenıet ómir súrýdiń erekshe jetildirilgen formasy men mazmuny bolýymen birge, adamzattyń teńdik pen bostandyqqa jetýiniń de úlken kepili. Sondyqtan da ult ustazy: «Azattyq asyly mádenıette, mádenıet kúsheıýiniń tetigi oqý men ádebıette», dep jazdy. Ahmet Baıtursynulynyń osy sózderi búgin de asa ózekti.
Erbol TILEShOV,
Sh.Shaıahmetov atyndaǵy «Til-Qazyna» ulttyq ǵylymı-praktıkalyq ortalyǵynyń bas dırektory,
fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty
