HH ǵasyr tarıh sahnasynan kósherde halqymyz Táýelsizdigine qol jetkizip, aq túıeniń qarny jaryldy. Táýelsizdigimizdiń júrip ótken otyz jylynyń baǵasyn kezinde ýaqyt, tarıh beretini sózsiz. Derbes memleket qurý baǵytynda talpynys ta, izdenis te, naqty is-áreket te az bolǵan joq. Olar nátıjesiz de emes. Sonymen qatar qatelesý, aýytqý, toqtaý, irkilis, súrinis de joq emes.
Memlekettiń azattyq alǵan alǵashqy jyldarynda avtorıtarlyq júıeniń mıssııasy da bolǵan shyǵar. Shekara shegendeldi, Qazaqstan degen memleketti, qazaq degen eldi tórtkúl dúnıe tanydy. Bılik bir kisiniń qolynda bolǵan otyz jylda halyqty Táýelsizdik rýhy bir serpiltip tastady da, odan keıin qoǵam qaıta múlgidi. Saıası júıe ashyq pikirtalasty, shynaıy básekeni, qoǵamdyq belsendilikti qoldamaǵan soń, ekonomıkalyq reforma da baıansyz boldy. Burynǵy shıkizatqa negizdelgen ekonomıkanyń óńdeý, óndirý sıpatyna aýysýy baıaý júrdi. Ekonomıkanyń damýy emes, jekelegen olıgarhtardyń baıýy aldyńǵy orynǵa shyqty. Jańa ǵasyr Táýelsizdiktiń tuǵyryn bekitý saıası reformalardyń, qoǵam damýynyń arqasynda múmkin bolatynyn eskertti. О́z basynda erki joq halyqtyń demokratııa túsine de kirmeıtinin qazaqqa burynǵy ǵasyrlar uǵyndyrǵan. Biraq demokratııany qansha jerden tusaýlap ustaǵanmen, aldaýsyratqanmen, erte me, kesh pe tunshyqqan, tózgen qoǵamda syzdaýyqtyń aýzyndaı bir jarylatyny aıan. Anglııanyń ótken ǵasyrdaǵy premer-mınıstri Ý.Cherchıldiń aýzynan shyqqan: «Demokratııanyń kóptegen kemshiligi bar ekenin moıyndaımyn, biraq bir ǵana artyqshylyǵy bar ekendigin aıtamyn. Ol artyqshylyq mynada: búgingi kúnge deıin eshkim de demokratııadan asyp túsetin eshteńe oılap tapqan joq» degen sóziniń aqıqatyn da eshkim áli joqqa shyǵara almady.
Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev Qazaqstan halqyna 2022 jylǵy 16 naýryzdaǵy Joldaýynda: «Saıası jańǵyrý bolmasa, elimizdi ornyqty damytý, aýqymdy áleýmettik-ekonomıkalyq ózgeris jasaý múmkin emes» degen bolatyn. Zańǵa baǵyný, adam quqyqtarynyń saqtalýy, ádilettilik degen túsinikterdi tirek etetin demokratııanyń saltanat qurýy, jalpy qoǵamnyń damýy saıası júıeni reformalaǵanda ǵana múmkin bolady. Otyz jylda «Aldymen – ekonomıka, sosyn – saıasat» degen urandy jeleý ettik. Avtorıtarlyq júıede tarazynyń basy aqıqatty qoldaıtyn qoǵamdyq kúshterge, azamattar jaǵyna emes, sheksiz bılik ıesi – jalǵyz adamǵa ǵana aýady. Pikir básekelestigi, pikir jarysy bolmaǵan jerde, eń aldymen ádilettilik zardap shegedi.
Ádiletti Qazaqstanda aldymen saıası júıeniń jańǵyrýyna qadam jasalǵany jaqsy serpilis boldy. Prezıdenttiń naýryz aıyndaǵy Joldaýynda aıtylǵandaı, saıası jańarý úrdisi Prezıdent ókilettigin azaıtýdan bastaldy. Buryn Qazaqstanda aıtarǵa birneshe partııa bolǵanymen, olar saılaý kezinde ǵana bas kóterip, qalǵan ýaqytta bar-joǵy belgisiz kúıde bolatyn. Onyń esesine Prezıdent múshe bolǵan partııa memleket isine deıin aralasty. Endi Prezıdenttiń saıası beıtaraptyǵy, partııanyń memleket isine aralaspaýy barlyq partııa arasynda teń quqyqtylyqty qalyptastyratyndyqtan, olardyń arasynda saıası shynaıy básekelestik ornaıdy.
Joldaýda «Prezıdenttiń ókilettigi neǵurlym kóp bolsa, ol soǵurlym sheksiz bıliktiń ıesine aınalatyny» aıtyldy. Al sheksiz ári uzaq jyldarǵa sozylǵan bıliktiń saldary memlekette de, qoǵamda da qandaı zardaptarǵa soqtyrǵany belgili. Sheksiz bılik ıesin arqalanǵan úrkerdeı top Qazaqstannyń baılyǵyn zańsyz ıelendi. Qoǵamda sybaılas jemqorlyq asqyndy. Jańa Qazaqstan jasaýǵa talap aldymen Prezıdent ókilettigin qysqartyp, Parlamenttiń rólin arttyrýdan bastalǵany elimizdegi ókildi bılikti nyǵaıtatyn bolady. Ony Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev «Halyqtyń senim mandatyna ıe bolǵan depýtattarǵa joǵary jaýapkershilik júkteledi. Olar memleketimizdi órkendetý isine belsene atsalysýǵa tıis» dep túıindedi. Ol úshin aldymen Senatty jasaqtaý jáne onyń birqatar fýnksııasy qaıta qaraldy.
Buryn Senattyń 49 depýtatynyń 15-in Prezıdent taǵaıyndady. Mundaı qurylym zań shyǵarý úderisine Memleket basshysynyń yqpal etýine múmkindik berip keldi. Endi Prezıdenttiń Senattaǵy kvotasy 15-den 10 depýtatqa deıin qysqaratyn boldy. Onyń beseýin endi Qazaqstan halqy Assambleıasy usynatyn bolady. Sonymen qatar Parlament Májilisinde Qazaqstan halqy Assambleıasynyń kvotasy joıylady da, ol Senatqa aýysyp, ol 9-dan 5-ke deıin qysqarady.
Jańa Qazaqstan qurý jolyndaǵy «saıası jańǵyrýdyń basty maqsaty – azamattardyń memleketti basqarý isindegi rólin arttyrý». Al azamattardyń memleketti basqarý isindegi daýsy tek saılaý arqyly ǵana múmkin bolady ári júzege asyrylady. Buryn eshbir partııada joq azamattardyń saılaýǵa qatysa almaýy jurttyń saılaýǵa degen senimin azaıtqany anyq. О́ıtkeni saıası júıedegi mundaı shekteý qoıý, bilim qarymy da, biliktiligi de mol azamattardy saılaýshylardyń tańdaýyna jol bergen joq. Sondyqtan saılaýshylar Májiliske, jergilikti máslıhattarǵa kimdi saılaǵanyna ózderi de mán bermeıtin, áıteýir bıýlletennen kezdeısoq bireýin belgileı salatyn. Sóıtip, daýys berdim deıtin nemese saılaýda daýys berýge ádeıi barmaıtyn deńgeıge jetti. Saılaý ótken soń kópshilik ózderi saılaǵan depýtattaryn ózderi tanı bermeıtin.
«Nashar bılik jaqsy adamdardyń saılaýǵa qatyspaýynan oryn alady» degen amerıkalyq synshy Djordj Neıtanmen kelispeýge shara joq. Saılaýshylardyń saılaýǵa adal kózqarasynyń qanshalyqty mańyzdy ekenin ult ustazy Ahmet Baıtursynuly ótken ǵasyrdyń basynda aıtqan edi. «Qazaq saılaǵanda oılanyp, túsinip saılaý kerek. Saılaǵan adamdary oıynan shyqty ma? Saılaýdy túsinip saılasa, talasqa oryn da az bolar edi» deıdi Aqań. Iá, saılaýshynyń «túsinip» saılaýy degende, kemeńger Aqań jurtyna qoǵam belsendiligimen qatar, durys tańdaý jasaýyn aıtyp otyr. Búgin de ár saılaýshy saılaýǵa túsken úmitker arqyly eldiń múddesin odan kem oılamaı, bılikke talabyn da, tilegin de óziniń daýysy arqyly jetkizedi. Qazirgi kúnniń saılaýshysy – Aqań ómir súrgen dáýirdiń emes, HHI ǵasyrdyń adamy. Sol sebepti saılaýǵa túsken úmitkerlerdiń baǵdarlamasymen aldyn ala tanysýyna, olardy ishteı talqylap, salystyryp, baǵalaýyna keńinen múmkindik bar. Nıet etken saılaýshynyń oǵan ýaqyty da, qýaty jetedi.
On bes jyl buryn Konstıtýsııalyq reforma aıasynda Májilis depýtattaryn proporsıonaldyq tásilmen saılaýǵa kóshtik, 2018 jyldan beri máslıhat depýtattary da osy izben saılanatyn boldy. Saılaý úderisin jetildirý úshin Prezıdent aralas saılaý júıesine kóshýdi usyndy. Endi proporsıonaldy-majorıtarly úlgimen ótetin saılaýda saılaýshylardyń múddesi ulttyq jáne óńirlik deńgeıde tolyq kórinis tabady. Soǵan oraı Májilistiń depýtattyq korpýsynyń 70 paıyzy proporsıonaldyq, 30 paıyzy majorıtarlyq tásilmen jasaqtalady. Proporsıonaldy saılaýda depýtattardyń 30 paıyzyn áıelder men jastar quraýǵa tıis. Saılaý úderisi bir tásilmen qalmaıdy, ol ylǵı jetildirilip otyrady. Ol elimizdegi saıası júıeniń jańǵyryp, pysyqtalyp otyrýyna muryndyq bolady. Saılaýdyń proporsıonaldy tásili de ýaqyty kelgende depýtattardy tańdaýdyń budan da úzdik tásiline oryn berer. «Depýtattar quramynyń otyz paıyzyn áıelder men jastarǵa berý demokratııanyń negizderimen úılese me?» degen suraqty ómirdiń ózi kóldeneń tartpasyna kim kepil. О́ıtkeni depýtattar biliktiligi men belsendiligi, ómirlik tájirıbesi onyń jasy men jynysyna qaramaýy da múmkin ǵoı? Kim óziniń qarymyn kórsetse, saıası dodadan shynaıy oza shapsa, halyq ta soǵan senedi.
Eldi demokratııalandyrý Jańa Qazaqstan qurýǵa talpynys pen elimizdegi saıası júıeni jańǵyrtý jumystarynyń ustanǵan temirqazyǵy dep bilemiz. Al demokratııa degenimiz – eń aldymen zańǵa baǵyný. Saılaýdyń shynaıy adal ótýi demokratııanyń saltanat qurýy bolar edi.
Elimizde prezıdent saılaýy kele jatyr. Bul saılaý – bizdiń erteńgi kúnimizdi, aldaǵy jeti jylymyzdy da aıqyndaıtyn saıası oqıǵa. Sondyqtan da osyndaı mańyzdy oqıǵadan eshkim de shet qalmaýy kerek. Saılaýǵa qatysý jáne durys tańdaý jasaý – daýysyńnyń urlanbaýynyń, seniń erkińdi basqalardyń paıdalanbaýynyń jáne saılaýdyń ádil ótýiniń de kepili.
Azamattar ózine berilgen quqyqty tıimdi paıdalansa ǵana demokratııa tabysqa jetip, shyn mánindegi halyq ıgiligine aınalady. Amerıkalyq saıasatta aıtylatyndaı, «Daýys berý – demokratııanyń eń qasıetti sharasy». Saılaýǵa qatysýdaǵy joǵary kórsetkish saıası mádenıet pen azamattyq jaýapkershiliktiń bıiktigin de kórsetedi.
Jer kólemi de, ondaǵy táńir bergen baılyǵy da, tektiligi, rýhanı qazynasy da bir basyna jeterlik qazaqtyń endigi arman-múddesi táýelsizdigin baıandy etip, aldyńǵy qatarly elderdiń qatarynan kóriný bolmaq. Osyndaı úlken maqsatqa halyqtyń saıası mádenıeti men qareketi qosylsa, qýatty qoǵamnyń berik irgetasy qalanady.
Murat BAQTIIаRULY,
Senat depýtaty, saıası ǵylymdar doktory, professor
