Ajaldy jeńgen Aspan

Oralhan Bókeıdiń «Saıtan kópirin» oqyǵan da, kınodan da kórgen bolar by­laıǵy jurt. Iá, julym-july­my shyqqan Aspannyń taǵdyry kóziqaraqtydan buryn kókiregi oıaý jannyń qaı-qaısy­syn bolsa da beıjaı qaldyrmasy anyq qoı. Táni qalaı kesilip-shabylsa, janynyń jarasy odan da aýyr. О́ziniń tilimen aıtqanda, «jartylaı jerlengen adam». Qara sannan kesilgen qos aıaǵyn aýrýhanadan shyqqanda, áıeli men ekeýi ákesiniń zıratyna jaqyn tusqa jerlep qaıtpaýshy ma edi? Iá, Aspannyń qasireti osy jerden bastalady desek taǵy qatelesemiz... Altaıda albyrt ósken Aspan buǵan deıin soǵysqa baryp, qan keship kelgen qazaq. Qan maıdannan aman oralǵan az qazaqtyń biri. Onymen qoımaı, ójet, qaısar jigit. Týrasyn aıtqanda, betiń bar, júziń bar demeı, shyndyqqa tik qaraı alatyn qazaqtyń beınesi edi. Densaýlyǵy bolattaı berik, rýhy myqty jigit neden júnjip, jýa­syǵandaı? Sóıte tura, sana-sezimi sergek te ózi-tuǵyn. Avtor mynadaı detaldy tegin qospasa kerek. Soǵystyń sońǵy jyly áldebir qalany azat etip júrgende, Aspan ańdaýsyzda bir anany óltirip alady. Áıel adam, ana ekenin bilmeı atyp salady. Aspan atqan oqtan jaırap jatsa da, janaryndaǵy «meniń ne jazyǵym bar?» degen saýal onyń kókeıinen ketpeıdi. Soǵystan arqalap qaıtqan jan jarasynyń biri – osy.

Aman-esen elge oralǵan ol japan túzde shóp arasynan atpen júrip eliktiń qozyqasyn (laǵy) taýyp alyp asyraıtyny jáne bar. Sony óbektep asyrap, jaılaýda jan balasyna tıiskizbeı, jumysshylardyń bári úırenisip, tipti, Aspanǵa baýyr basyp qalǵan álgi qo­zyqany kenetten kelgen basqarmanyń ıti talap tastaıdy. Únemi qozyqasyn kózi­nen tasa qylmaıtyn Aspan jaǵ­daıdy kórisimen arashaǵa umtylyp baryp, qolyna alǵan aǵashpen ıtti uram degende, tazy qasha jónelip, aǵash saý­tamtyǵy qalmaı talanǵan qozyqaǵa qata tıip, óz qolynan óltirip alady. Ashý-yzaǵa býlyqqan Aspan bastyǵynyń ıti eken demeı, úıden myltyq ala sala, basqarmanyń tazysyn jaıratyp salady. Biraq jazyqsyz qozyqanyń móldiregen janary kóz aldynda qalyp qoıady. Budan Aspan janynyń móldirligin, qansha kúshti, densaýlyǵy myǵym bolsa da, júregi názik ekenin kóremiz. Demek, Aspan soǵystan aman qalǵan taý qazaǵynyń jıyntyq beınesi. Osylaı jany jaralanǵan ony-munysy azdaı ómir ne qasiretke qaldyrmady? Qaýiptiń zory sol kezdegi ANALARDYŃ AIQAIYNAN kelmeı me? Iá, avtor ANALAR men olardyń AIQAIYN bas árippen erekshelep kórsetedi. Sol zamannyń túbine jetken, qııanaty búginge jalǵasqan ANALARDYŃ álegi qazir úndemeı, kórinbeı isteıtinderdiń ádetine kóshken. Al ANALAR degen kimder edi? Olar jeke basynyń abyroıy men mansaby jolynda bireýdi jazym etýden taıynbaıtyn, mansapqa jetý úshin joǵary jaqqa ótirikti qarsha boratatyn ekijúzdi qýlar. Sol ótirigin jabý jolynda bireýdi qurban qylýdan taıynbaıtyn qanypezerler. Olarda ar, ıman, obal, saýap joq. Qara basynyń qa­my ǵana bar, bitti. Basqa qaıǵy-qasiret joq. Al As­pannyń jany daladaǵy ańǵa da aýy­rady. О́mir kimge jeńil, kimge aýyr?..

Aspan ataqty Saıtan kópirden ja­baǵynyń bárin ótkizip bolady. Tek sońǵysyn iliktirip, atyna mine bergende, «Aspan» degen AIQAI estiledi. Irek jol men Saıtan kópir tusynda aıqaı bylaı tursyn, qatty túshkirgen de qaýip, qar kóshetin taýlyqtarǵa ejikteýdiń qajeti joq. At-matymen qar kóshkinine jutylǵan Aspan saqyldaǵan sary aıazda alty kún aıdalada aıaqtan júre almaı jatyp, jetinshi kúni ańshylar taýyp alady. Kóshkin urǵanda, Qaba ózeniniń sýyna aǵyp, Alla saqtap jaǵaǵa qalaı shyǵyp qalǵanyn da bilmeıdi. Qaltasyndaǵy alty maltany alty kún qorek qylǵanda, ólimge batyp, ajal shaqyrmaǵan netken senim, netken rýh! Jalǵyz sátke qynynan sýyrǵan bákisin boıyna darytqysy keledi-aq, alaıda oǵan barmaıdy. Siz oılańyz, qys ishinde sýǵa batyp shyǵyp, jeti kún saqyldaǵan sary aıazda jatý... Múmkin emes nárse ǵoı. Aspan túgili aty maıyp bolyp ketken. Al Aspan ajaldy jeńip shyǵyp, aqyrynda saqyldap kúledi. Qatty úsine bastaǵanda keı adam kúletin kórinedi. Synǵan aıaǵy qalǵan saptama etigine sý tolyp, muz bop qatqan da, aıaǵy sodan jaramsyz bolyp, qara sannan tómen kesilmeı me? Iá, bastan qulaq, deneden aıaq sadaqa jan saqtap qalý úshin. Osynshama jantózgisiz azap pen mehnattan Aspandy qutqaryp qalǵan ne degen oı kimdi bolsyn mazalary anyq. Áýeli Alla desek, ekinshi óziniń úmit-seniminiń beriktigi der edik. Aıdalada aıaǵy synyp, onysy muz bolyp qatyp alty kún jatqan adam oılaı-oılaı ómirin ózi-aq taýysyp qoımas pa edi? Úsip bir, úreıden eki ólmes pe edi? Aspan ólimdi oılamady emes, oılasa da onyń ómirlik qushtary men senimi jibermeı qaldy deýimiz kerek-aq. Sonaý myńjyldyqtardan beri saparlap, qyl moıyny úzilerge shaq qalyp, ólýge aınalǵan adamzat balasyn sol senimi men názik úmiti saqtap kele jatqanǵa uqsaıdy. Erteńge, bolashaqqa, Qudaıǵa degen uly senim. Jany jaraly, tániniń teń jartysy týralyp ketken, tamtyǵy qalmaı, myj-myjy shyqqan Aspannyń rýhy men seniminen ótken ne bar dúnıede? Shyǵarmany oqyp otyrǵanda, keı jerinde býlyǵyp, keı jerinde «ajaldy jeńgen Aspan» dep rýhtanasyń. Netken berilmeıtin ómirsúıgish rýh. Mundaı júrek, mundaı rýh eli men jerin de solaı súıerine kámil senbeı kórińiz! Soǵystan aman oralǵan onyń ózin múgedek qylyp qoıǵanyn kórmeısiz be? Alla deısiz be, aspan astyn jańǵyryqtyrǵan ANALARDYŃ AIQAIY – aıyp-qylmysy! О́zinde joq, ózgeni kóre almaıtyn, kórse ishi qazandaı qaınaıtyn olarda Otan, el, jer joq, tek qara basy ǵana bar. Olardyń senimi – mal-múlik pen mansap, jalǵan ataq. Dúnıeni bylǵap, ala taıdaı búldirip kelgen solardyń salyǵyn aq-adal jandar arqalap, urpaq sondyǵynan ǵana ósip-ónip, adamzattyń uly saparyn jalǵaryn «Saıtan kópir» eske salady.

Shyǵarmanyń sońynda Aspannyń uly Aman da eldiktiń júgin arqalap Saıtan kópirge baryp tireledi ǵoı. Úreıi ushyp, sandyraqtap turǵanda, ákesiniń eki aıaǵy eles berip, kópirden ótip bara jatady. Bir sózinde Aspan balasyna «sen meniń barymsyń, baqytymsyń, tipti kesilip qalǵan aıaǵymsyń» degen syńaıda áńgime aıtatyn tusy bar... Ákesin ótkizbeı tastaǵan kópirden balasy óterine men senemin. Ol da Aspannyń uly seniminen qýat alǵan rýh sekildi seziledi.

Al Aspan aıaqsyz qalǵanda tas­tap ketpegen jarynyń asyl beınesin sıpat­taýǵa til múlde jetpeıdi.