Kollajdy jasaǵan Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Bul máseleniń birneshe sebebi bar. Aldymen mamandyq ataýyna keleıik. Zootehnııa (ejelgi grek tilinde – «janýar, tiri jan» jáne «óner», «sheberlik» degen maǵynany beredi) – aýylsharýashylyq janýarlaryn ósirý, azyqtandyrý, kútip-baptaý jáne olardan eń az shyǵynmen barynsha joǵary sapaly ónim alý úshin olardy durys paıdalaný týraly ǵylym. «Zootehnııa» – mal sharýashylyǵynyń ǵylymı negizi retinde sonaý XVII ǵasyrda paıda bolǵan. «Zootehnııa» termınin aınalysqa 1848 jyly fransýz ǵalymy Jorjem Bodeman engizgen. Osy salanyń negizgi jumys baǵyty – aýyl sharýashylyǵy maldaryn ósirý, ustaý, azyqtandyrý jáne sapasyn baǵalaý, zoogıgıenalyq talaptarǵa sáıkes janýarlardy qorada jáne jaıylymda ustaýdy uıymdastyrý, mal tuqymyn asyldandyrý jáne paıdalaný, mal sharýashylyǵy ónimderin satý jáne ótkizý. Al bul jumystarmen aınalysatyn zootehnıktiń mindetine óndiristik tehnologııalyq úrdisterdi uıymdastyryp, maldyń belgili bir túrin ósirýden barynsha ekonomıkalyq tabys alý kiredi. Ol maman retinde aýyl sharýashylyǵy maldaryna qajet jemshóp bazasyn qalyptastyrýǵa, olardy kútip-baptaýǵa, ósirýge ońtaıly jaǵdaı jasaıdy. Sonymen qatar seleksııamen aınalysady, mal shıkizatynan alynatyn ónimderdiń sapasy men óndiris kezeńderin baqylaıdy.
Qazaqstanda Almaty men Semeıdegi zootehnıkalyq-maldárigerlik ınstıtýttaryndaǵy zootehnıkalyq fakýltetterin bitirýshilerge 1975 jylǵa deıin dıplom bergende «ǵalym-zootehnık» degen biliktilik berildi. Osyǵan oraı aýyl sharýashylyǵy kásiporyndarynda, basqarmalarynda shtattyq birlikte «zootehnık» degen mamandyq engizilgen edi. Budan keıingi jyldarda zaman aǵymyna oraı fakýltetter «zooınjenerlik» bolyp ózgerip, «zooınjener» degen biliktilikpen dıplom berildi. Bul da bolsa bastapqy túbirinen, negizinen alshaq emes.
Joǵaryda atap ótkendeı, zootehnık mal sharýashylyǵy óndirisiniń basty uıymdastyrýshysy, maldyń esep-qısap, qozǵalysyn júrgizip, baqylap qoımaı, negizgi tehnologııalyq prosesterdi úılestirýshi, basqarýshy qyzmetterin atqaratyn. Osyǵan oraı kóptegen keńshar-ujymsharlar, aýdandar men oblystardyń basshylarynyń mamandyqtary zootehnık edi. Respýblıka deńgeıinde Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginde de basshy mınıstr laýazymyn atqarǵan adamdar az emes. Mysaly, keńes zamanynda A.Mámbetov, Á.Elemanov, V.Sýbbotın, M.Motorıko, al táýelsizdik jyldary – Baltash Tursymbaev, Serik Úmbetov, Asqar Myrzahmetov. О́nimdiligi joǵary jańa mal tuqymdaryn shyǵarǵan ataqty seleksıoner ǵalymdar, akademık, professorlar – óz aldyna bir shoǵyr.
Zootehnııa boıynsha oqyp, zootehnık mamandyǵyn alyp shyqqan myńdaǵan adamdar arasynda basqa sala boıynsha da joǵary jetistikterge jetken álemge áıgili adamdar shyqty. Olardyń qatarynda Olımpıada chempıony, dańqty balýan Jaqsylyq Úshkempirov, álemge áıgili jazýshy Shyńǵys Aıtmatov, uly kompozıtor Shámshi Qaldaıaqov, «ORT/Birinshi kanal» bas dırektory K.Ernst jáne t.b. Sondyqtan bolar, kópshiligimiz osy mamandyqty tańdaǵanymyzǵa maqtanbasaq, ókinbeıtinbiz. Alaıda qoǵamnyń damýyna, ekonomıkanyń órkendeýine eleýli úles qosyp kele jatqan osyndaı mamandyqtyń basyna qara bult úıiriledi dep kim oılaǵan?
Naryqtyq qatynastar bastalyp, naryqtyq ekonomıkaǵa kóshken kezde jappaı shetelge elikteý bastaldy. Sonyń biri mamandyqqa baılanysty: bıznes, menedjment, marketıng, bıotehnologııa, nanotehnologııa, logıstıka, agromenedjment degen jańa ataýlar tórge shyǵa bastady. О́kinishke qaraı, bizdiń tól ataýymyzdaı bolyp ketken «zootehnııa» ataýy Qazaqstan naryqtyq qatynastarǵa kóshkennen soń óshýge aınaldy. Basshyny da, qosshyny da «menedjer» dep ataý sánge aınaldy. О́tken ǵasyrdyń sońyna taman bizdiń joǵary oqý oryndary da bitirýshilerdi «mal sharýashylyǵynyń menedjeri» degen biliktilikpen shyǵara bastady. Joǵaryda atalǵan eki ınstıtýttyń qabyrǵasy shaıqalyp, Qazaqstanda alǵashqy qurylǵan joǵary oqý ornynyń biri – Almaty zootehnıkalyq-maldárigerlik ınstıtýtyn (AZMI, 1929) Qazaq aýyl sharýashylyǵy ınstıtýtyna qossa, Semeıdiń zootehnıkalyq-maldárigerlik ınstıtýtyn (SZMI, 1952) muǵalimder men tehnologter daıyndaıtyn ınstıtýttarymen biriktirip, «Semeı» ýnıversıtetin quryp, tipti qoıyrtpaq jasady. Fakýltet ataýlary bolsa san ret ózgerdi. Qazirgi jaǵdaıǵa kelsek, burynǵy AZMI negizinde «Tehnologııa jáne bıoresýrstar» men «Veterınarııa» fakýltetteri qurylsa, SZMI negizinde tek bir ǵana «Veterınarııa jáne agromenedjment» fakýlteti ǵana bar. Burynǵy Batys Qazaqstan aýyl sharýashylyǵy ınstıtýty, búgingi Jáńgir han atyndaǵy Batys Qazaqstan agrarlyq-tehnıkalyq ýnıversıtetinde «Veterınarlyq medısına jáne mal sharýashylyǵy ınstıtýty», al Aqmola aýyl sharýashylyǵy ınstıtýty kezindegi zootehnıkter daıarlaǵan tehnologııalyq fakýltet te kelmeske ketip, qazir S.Seıfýllın atyndaǵy Qazaq agrotehnıkalyq ýnıversıtetindegi «Veterınarııa jáne mal sharýashylyǵy tehnologııasy» fakýlteti quramynda. Baıqasańyzdar, bir jerde de zootehnııa, zootehnık degen ataý kezdespeıdi. Alǵa jalaýlatyp veterınarııany shyǵardyq.
Bul deńgeıden túsip, mamandyq pen biliktilik ataýlaryna keleıik. Jańa ǵasyr bastalǵan soń bastapqyda joǵary oqý oryndarynda stýdentterdi «Mal sharýashylyǵy ónimderin óndirý jáne óńdeý», al qazir «Mal sharýashylyǵy» degen bilim berý baǵdarlamasymen daıarlaýda. Al dıplom alǵandaǵy biliktiligi – «Aýyl sharýashylyǵy bakalavry». Al túsinip kórińiz. О́ıtkeni aýyl sharýashylyǵynyń aýqymy óte úlken. Tolyp jatqan mamandyq ıeleri daıarlanady. Sondyqtan biliktiliginde nege tikeleı mal sharýashylyǵy mamany ekeni aıtylmaıdy? Mundaı jaǵdaı túbirimen durys emes dep esepteımiz. О́ıtkeni kórshi memleket Reseıdi qarańyz. Onda zootehnııa, zootehnık ataýlaryn saqtap qaldy. Joǵary oqý oryndarynda mal sharýashylyǵyna qajetti mamandardy «zootehnııa» fakýltetterinde oqytyp, «zootehnık» degen biliktilikpen dıplom berip jatyr. Irgedegi aǵaıynymyz K.Skrıabın atyndaǵy Qyrǵyz agrarlyq ýnıversıtetinde de zootehnııa mamandyǵy joıylǵan joq.
Jalpy, zootehnııa mamandyǵyna baılanysty jaǵdaıdy, biliktiligin retke keltirýge baılanysty respýblıkamyzdyń joǵary oqý oryndaryndaǵy mal sharýashylyǵyna kadrlar daıarlaıtyn kafedralar talaı ret naqtyly usynystaryn jibergenin aıtqan jón. Bul jaǵdaı týraly respýblıkaǵa belgili qanshama ǵalym jazdy. Alaıda burynǵy Bilim jáne ǵylym mınıstrligi tarapynan qoldaý tappady. Al endigi úmit, máseleni sheshý – búgingi basshylyq etetin Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi jáne úılestirýshi «Ulttyq agrarlyq ǵylymı-bilim berý ortalyǵy» KeAQ quzyrynda.
Sonymen, respýblıkadaǵy joǵary oqý oryndary mazmuny jaǵynan zootehnııa talaptaryna tolyqtaı saı keletin bilim berip jatqanmen, mamanǵa berilgen dıplomdaǵy biliktilik ataýy múldem qıyspaıdy. Shyǵaryp jatqandarymyz zaty bar da, aty joq mamandyq ıesine aınaldy desek artyq aıtqandyq bola qoımas. Sondyqtan da qazirgi aýyl sharýashylyǵy ónimderin óndirýmen aınalysatyn sharýashylyqtarda zootehnık degen mamandyq shtattyq birlikke kirgizilmegen deýge tolyqtaı negiz bar.
Máseleniń ekinshi jáne basty jaǵy – joǵary bilimdi mamandardyń jumysqa ornalasý jaǵdaıy. Dıplom alyp shyqqan mamandardyń birazy iri kásiporyndarǵa ornalasady. Olardyń arasynda qus fabrıkalary, oblystyq, aýdandyq aýyl sharýashylyǵy basqarmalary, respýblıkalyq asyl tuqymdy mal palatalary, iri JShS men sharýa qojalyqtary bar. Alaıda olarda mamandarǵa oryn kóp emes. Sondyqtan jas mamandardyń kópshiligi jumysqa ornalasa almaı, basqa salalarǵa ketýge májbúr. Al respýblıkadaǵy kóptegen orta jáne shaǵyn sharýashylyqtar joǵary bilikti mamandardy jumysqa qabyldaýǵa shamasy kelmeıdi. О́ıtkeni olarǵa jaqsy jalaqy taǵaıyndaý, áleýmettik jaǵdaılar (úımen qamtamasyz etý jáne t.b.) jasaýǵa olardyń qarjylyq múmkindikteri saı emes. Osydan kelip sharýashylyqtardyń kóbi aýyl sharýashylyǵy janýarlaryn kútip-baǵý, azyqtandyrý, mal tuqymyn asyldandyrý, tıimdi paıdalaný máselelerimen ózderi aınalysýda. Mundaı jaǵdaıda, ıaǵnı arnaýly bilimi joq, biliktiligi joǵary maman bolmaǵan soń, aldyńǵy qatarly zamanaýı tehnologııalardy engizý, maldyń tuqymdyq jáne sapalyq kórsetkishterin talaptarǵa saı dárejege jetkizý qatardaǵy adamǵa qıyn. Sondyqtan maldyń ónimdiligi de tómen bolyp keledi.
Osyǵan oraı qalyptasqan máseleni sheshýdiń birneshe jolyn usynamyz:
– Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi tarapynan joǵary oqý ornyn bitirgen zootehnık mamandardy maqsatty túrde jumysqa ornalastyrý. Múmkindigi tómen sharýashylyqtarǵa barǵan mamandarǵa jaǵdaı jasaý (jalaqy tóleý ne sýbsıdııalaý, úı jaǵdaıyna kómektesý jáne t.b. );
– Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi oblystyq, aýdandyq basqarmalarynyń janynan maldardy kútip-baǵý, azyqtandyrý, mal tuqymyn asyldandyrý, tıimdi paıdalaný máselerimen aınalysatyn arnaýly shtattyq bólimder ashý (zootehnıkalyq qyzmetter kórsetetin top).
– «Zootehnııa» mamandyǵyn qaıtadan qalpyna keltirý, zootehnık biliktiligin, ataýyn qaıtarý qajet.
Kópshiliktiń kókeıinde júrgen talap-tilegimiz, usynysymyzdy júzege asyrý asa qıyn másele emes dep oılaımyz.
О́mirzaq SULTANOV,
aýyl sharýashylyǵy ǵylymdarynyń kandıdaty, dosent
