Tabıǵatty qolyna qalam ustaǵannan beri jyrlap kele jatqan aqyndarymyzdyń biri – Serikbaı Ospanuly. Ol sonaý 1972 jyly jaryq kórgen tildeı tuńǵyshy «Júrek lúpili» óleńder jınaǵynda tabıǵatpen jany egiz ekenin baıqatqan edi. Sol júrisinen qyryq jyl ótse de jańylmapty. Olaı deıtinim, sol tuńǵyshyna alǵash syn pikirdi «Qazaq ádebıeti» gazeti betinde ózim bildirgen bolatynmyn.
Endi, mine, Serikbaıdyń ótken jyly kúzde jaryq kórgen «Bulttyń qyzyl butaǵy» atty tańdamaly jyr jınaǵy aldymyzda. Kitap «Tań nury», «Janymnyń jańbyry» jáne «Poemalar» degen úsh bólimnen turady. Birinshi bólim – tutastaı tabıǵat lırıkasy.
Torǵaı jeri qandaı qunarly bolsa, aqyndarǵa da sonshalyqty baı. Serikbaı sol týǵan jer, ósken eliniń kóz tartar tabıǵatyn, ózen-kólderi men quba bel, qum tóbelerin, jasyl jaılaýy men orman-toǵaılaryn, qyrattardan qulap aǵyp jatqan taza bulaqtaryn ystyq sezimmen, perzenttik mahabbatpen jyrlap, óleń joldaryna monshaqtaı móldiretip, aq marjandaı aıshyqtap túsiredi.
Oı-shuqyr jeri qyzyq osy alaptyń,
Barady qaq tóbede boshalap kún.
Tóbeler adyr-adyr, jel úıirgen,
Qumdary qaıyrly elge Qoshalaqtyń.
Jatqanǵa jaıly mamyq, kópshik bolyp,
Bir kún aryp, bir kúni ósip-tolyp,
Qydyryp kúndiz-túni oıǵa-qyrǵa,
Júredi qum shaǵyldar kóship-qonyp.
Osylaı aqyn qumdy jerdiń qumyn jaıly jumsaq mamyqqa balap, shaǵyldarynyń súgiretin súıispenshilikpen sýrettep qana qoımaı, onyń kúndiz-túni adam sııaqty qydyryp, udaıy kóship-qonyp júretin mazasyz minezin jandy túrde beınelep, kóńilińizge ádemilep qondyra salady.
Serikbaı Almatyda tursa da, Qostanaıynda tursa da aýylyn bir sát esten shyǵarmaıdy, saǵynyshpen tebirene otyryp jyr etedi. Onyń kóńil kózinen tasa qalatyn bir de bir kórinis joq dese bolar. Tabıǵattyń san túrli qubylystary men jyl mezgilderin kórkem sózdermen kesteleıdi.
Káýsaryna qandyryp,
Shılerge án saldyryp,
Qýraıǵa kúı tarttyryp,
Shyr aınaldy aptyǵyp.
...Aımalaǵan anadaı,
Erkelegen baladaı,
Betten ópken aǵadaı,
Týǵan eldiń samaly-aı!
Aqynnyń sózben sýret salýy degeniń mine osy dep súısinesiń. Serikbaıdyń jeli – shılerge án saldyryp, qýraıǵa kúı tartqyzyp, gúlderge bı bıletip júretin erke de sylqym samal jel. Seniń de mynaý qalanyń qapyryǵynan aýlaqqa ketip, sardalanyń samal jeline keýdeńdi kere tosyp, saf aýasyn qanǵansha jutyp, qumaryńdy qandyrǵyń keledi, erkin tynystaǵyń keledi.Aýylyńdy ańsap, saǵynysh sezimiń oıanady.
Serikbaıdyń tabıǵatty jyrlaǵan qaı óleńi de adamnyń tabıǵat-anaǵa degen súıispenshiligin kúsheıte túsedi.«Jupar ıis shaýyp júr jelge minip» degen jyr joly eriksiz eleń etkizedi. Aqynnyń kóńil kózi qyrandaı qyraǵy, tabıǵattyń qalt etken qandaı da bir tamasha qubylysyn ilip túsedi.
Aqyn týǵan tabıǵatymen suhbattasyp-syrlasa júrip, oı tastap otyrýdy da umytpaıdy. Jyr jınaqtyń tabıǵat týraly kólemdi birinshi bólimi bylaı tujyrymdalady:
Qımastyq-aı! Jetkizdi qushtaryma,
Qııal qyrǵa, qondy taý usharyna.
Kózge syıǵan qushaqqa syımas deýshi em,
Syıyp ketti taý, dala qushaǵyma!
Mine, solaı, aqynnyń kóńili qandaı keń bolsa, qushaǵy da sondaı keń. Oǵan qazaqtyń alyp dalasy barsha Alataý, Qarataý, Ulytaýlarymen qosa syıyp ketedi. Aqynnyń tabıǵatqa degen mahabbaty da uly mahabbat! Barsha adamzat tabıǵatty aqyndardaı súıip aıalasa ǵoı deısiń.
Kitaptyń ekinshi bóliminiń aq shymyldyǵy «Týyppyn men shomylyp tań nuryna» atty óte tamasha, asa maǵynaly shýaqty jyrmen ashylypty.
Torǵaı tektiler men tulpar-jyrlardyń otany ekeni elge málim. Serikbaı solardan sýsyndap óskenin maqtanyshpen aıta kelip, bylaısha shalqıdy:
...О́negeli kóp boldy dara tulǵa,
О́zen – tulǵa,
Taý – tulǵa,
Dala – tulǵa!
Qaıtqan qusqa ilesip kete jazdap,
Kelgen qustyń júrdim men qanatynda.
Balanyń da, ár sózi dananyń da,
Tárbıelep, oılantty nala-muń da.
Boldym ana kóziniń qarashyǵy,
Sulýlardyń uıyqtadym janarynda.
Oı, páli! – dep, osyndaı jyr joldaryn oqyǵanda aıtpaǵanda, qashan aıtasyń?! О́leń túsinetin oqyrman bolsańyz qyzyǵyp, al aqyn bolsańyz, qyzǵanyp oqısyz. Kileń uly tulǵalardan úırenip, ónege alyp, óskenin qalaı-qalaı kelistirgen. Syrbaı men Ǵafý syndy poezııa tulpar-tulǵalar óz aldyna, al О́zen, Taý, Dala atty asqaq tulǵalardyń aqynǵa bereri men uǵyndyrar ulaǵaty qansha deseńizshi! Aqyn naǵyz uly ustaz – Tabıǵat-ananyń mártebesin bıiktetip asqaqtata jyr etken.
Búgingi aǵa býyn qataryna qosylǵan bizderdiń balalyq jáne jastyq shaǵymyz soǵys pen sodan keıingi aýyr jyldarda ótti. Áke-sheshelerimizben birge bizder de qarshadaıymyzdan kolhoz jumystaryna jegildik. Qozy baqtyq, soqa men oraq, tyrmaǵa jegilgen ógizge minip, egin egistik, shóp shabystyq. Sondaǵy, ásirese, analarymyzdyń qajyr-qaıraty, kórgen aýyr beınetteri kúni búginge deıin kóz aldymyzdan ketpeıdi. Sóıtip júrip, balalaryn, kóbine jalǵyz uldaryn ósirip jetkizdi. Serikbaı da solardyń biri, men sııaqty jalǵyz ul eken. Anasyna jıyrmadan astam jyr arnapty. Anasy da meniń anamdaı alpystan asqanynda qaıtys bolypty.
...Ańǵarmaısyń kóp jaıdy jas shaǵyńda,
Kóz jumdy Anam alpystan asqanynda.
Jalǵyz uly bolsa aman, sol baqytty,
Oılamapty basqany, bas qamyn da.
* * *
...Aıtamyn óziń jaıly topqa syrdy,
Júdetken joqpyn, apa, otbasyńdy.
Sıpalap topyraǵyn qabirińniń,
Jıi kep, súrtip qaıtam kók tasyńdy.
* * *
...«Jalǵyzym!» – dediń,
Jalǵyz sóz aıttyń balańa,
Dóp tıdi kelip, júregimdegi jaraǵa.
Basqaǵa mynaý men kóptiń biri bolǵanmen,
Jalǵyzyń edim, jaryǵyń edim, jan Ana!
Osy jyr joldaryn oqyp otyryp, kóz jasymdy tyıa almadym. «Jalǵyzym, jalǵyzym», dep ómirden ótken óz anam kóz aldyma kelip, onyń da aýyr beınetpen keshken ǵumyryn oılap, jas tóktim. Serikbaı óz anasyn jyrlaı otyryp, sol tarshylyq kezeńdegi barsha analardyń ortaq beınesin jasaǵan.
Jaqsy jigit segiz qyrly, bir syrly bolsyn degendeı, jaqsy óleńniń de sonsha qyry bar jáne oǵan sonsha talap qoıylady. Basty talaptyń biri – kórkemdik! Onyń da jasandy-jyltyraq jáne tabıǵı kórkemdik degen túrleri bar. Serikbaı da sol tabıǵı kórkemdik óleńderine óń berip, ajaryn ashyp, shyraıyn shyǵaryp turady. «Búgingi aýyl» atty óleńi keshegi gúldengen keńsharlardyń úıleriniń ornynda úıindiler jatqan qazirgi qaıǵyly halin júregińdi syzdata sýretteıdi:
...Buzylǵan úı ornynda pesh qalypty,
Uńǵysyndaı sup-sýyq zeńbirektiń.
* * *
...Temir torly qarańǵy túrmelerdeı,
Terezeler shynysyz úńireıgen.
* * *
...Oba bolǵan úılerdiń ornynda endi,
Teńseledi terekter jurtta qalǵan, – degen óleń joldaryndaǵy kórinister úreı týǵyzady. Búginde bárimizdiń de aýyldarymyz dál osyndaı kúıde. Serikbaı jurtta qalǵan terekter jaı teńselip turǵan joq, kúni keshe kóleńke saıasynda saıalap, salqyndaǵan ıelerin joqtap, qaıǵydan teńselip turǵanyn ańǵartady. Shynynda solaı, azynaǵan jelge qosyla ańyrap turǵandaı.
Mine, osyndaı kórkemdigi men aıtar oıy astasyp jatatyn salmaǵy batpandaı óleńder jyr jınaqta molynan tabylǵanyna qýandyq. Jáne oıdyń da oıy bar. Jaı oıdan da joǵaryraq turatyn oı – fılosofııalyq oı. Synshylar aqyndardyń óleńderinen sondaı oılardy da izdeýimiz kerek der edim. «Asaýlyq» atty óleńi bylaı bastalady:
О́zen de asaý, at ta asaý,
Basyńa qonǵan baq ta asaý.
Otty jastyq shaq ta asaý,
Astyńdaǵy taq ta asaý...
Aqynnyń basyna qara sózben taratyp aıtsa, bútindeı bir shyǵarma jazýǵa bolarlyq tereń maǵynaly fılosofııalyq úlken oı kelip qonǵan. Ony ol shyp-shymyr shýmaq etip qaǵazǵa qondyra bilgen. Fılosofııalyq mándi ekinshi bir óleńi – «Suraǵy kóp dúnıe-aı». Munda oı baspaldaqtata órbitile kelip, sońynda:
Qyzyǵy kóp dúnıe-aı,
Qaısysyna jetesiń?!
Qyzyly kóp dúnıe-aı,
Qyzyǵýmen ótesiń... – dep, kisini ómirdiń sansyz suraqtary men jumbaqtary jaıly sansyz mazasyz oılarǵa batyratyn myqty túıin túıilgen. Oıǵa qosa, muńǵa batasyń. Sol sııaqty «Arasha» atty nápsilik aram pıǵyl men adaldyq arasyndaǵy ózara tartysta sońǵysy jeńiske jetken taǵylymy mol balladasynyń:
...Adam qandaı bıikte,
Adam qandaı alasa?! – degen tastaı túıini de bıik óreli fılosofııalyq oı. Adam boıynda adamdyq pen aramdyq ózara kúresip jatady. Boıymyzdaǵy adaldyqty aramdyqqa jeńgizbeı ómir súrsek – jaqsy adam bolǵanymyz. Adamdarǵa adaldyǵy árdaıym arasha túsip júrsin dep tileıik.
Serikbaı jyr jınaǵynyń úshinshi bólimine «Han Kene», «Shegen bı» jáne «Nurhan aqyn» poemalaryn engizipti. Poemalary da kesteli kórkem tilmen jazylǵan. Alǵashqy poema Kenesarynyń ójet batyrlarynyń arqasynda Qaraótkel, Aqmola áskerı qamal-bekinisterin shabýyl jasap alýymen aıaqtalady. Han Keneniń beınesin jan-jaqty asha bilgen, psıhologııalyq jan tebirenis-tolǵanystary shıryqtyra sýrettelgen:
...Qazaǵym, aq degenmen, sum patshanyń,
Elime etken isi aq bolmady.
Qaıtar ma ketken keshe qaıran jerler,
О́zen-kól, orman-toǵaı jat qoldaǵy?!
* * *
О́zendeı tasyp aqqan arnasynan,
Bórideı jebe tıgen jambasynan,
Keneniń boıyn ashý-yza býyp,
Kezi kóp sońǵy kezde alasurǵan, – degen birer shýmaqtyń ózinen-aq Kene hannyń býyrqanǵan yzasyn, qaınaǵan kegin, qazaqtyń eli men jeri úshin qaıratqa minip, nege de bolsa bas tikkenin kóresiń.
Adýyndy aqyn Isa Baızaqovtyń dýaly aýzymen aıtylyp, «Torǵaıdyń topjarǵany» atalyp ketken Nurhan Ahmetbekov týraly poema da sheshen tilden, shalqar shabyttan shyqqan, shýmaqtary qorǵasyndaı quıylyp túsken qundy shyǵarma.
Juma-Nazar SOMJÚREK,
Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń múshesi.
Qostanaı.
