Quqyq qorǵaý organdaryndaǵy qyzmetpen qatar, ulttyq óner salasynda da ózindik izi bar ónerpaz, birneshe dúrkin ánshi-termeshiler konkýrstarynyń júldegeri atandy. Taıaýda «Dastan» stýdııasynan batyrlar jyry men terme, tolǵaýlardan turatyn «Ult rýhy» atty úntaspasy jaryq kórdi. Osy oraıda biz Ábish Ádilbekovpen qazaq rýhanııaty men óneri týrasynda áńgimelesken edik.
– Ata-tegińizde ánshilik, jyrshylyq óner bar ma edi, álde ósken orta áser etti me?
– Hantáńiriniń baýraıynda dúnıege kelip, Úshqońyr jaılaýynda, Sarytaýqum qoınaýynda óstim. Jas kezimde bizdiń otbasy Narynqoldan Jambyl aýdanynyń K.Myńbaev aýylyna týystarymyzdyń qasyna qonys aýdardy. Ákem kózi ashyq kókiregi oıaý, elge syıly, júrgen jerinde bılik aıtyp júretin bedeldi kisi bolatyn. Árıne, ónerge kelý de otbasy tárbıesinen bastalady. Arǵy atalarymdy aıtpaǵanda, óz ákem de, anam da ónerpaz jandar edi. Anam eski jyr-qıssalardy jatqa aıtyp otyratyn. Ataqty «Sarybıdaı» ániniń avtory Sadyqoja Moshanulynyń atalas týysy edi. Ákem ánshi bolatyn, aıtyskerligi de bar-tyn. О́mirdegi de, ónerdegi de alǵashqy ustazym ákem men el ishindegi óner ıeleri. Olardyń ortasynda júrip ulttyq rýhtyń nebir úlgilerin kórdim.
– Zańgerlik qyzmette júrip ónerden qol úzbeýińizge kimder sebep boldy.
– Azamat bolyp qalyptasýda qyzmettegi ustazdarym Ońalsyn Jumabekov, Ilııas Baqtybaev, Talap Qalıákberov, Ámirhan Amanbaev sııaqty qazaqtyń asyl azamattarynyń bergen tálim-tárbıesiniń, aǵalyq qamqorlyǵynyń arqasynda búgingi jetistikke jetkenimdi maqtanyshpen aıta alamyn. «Ustazdy ákeńdeı syıla», degen sózdiń mánin men osy kisiler arqyly uqtym. Bir jyly Alla sátin túsirip Saryaǵash sanatorııine demalýǵa bardym. Keshki astan soń demalýshylar jınalyp, ortasynda bir jas jigit dombyramen án salyp otyr eken. Az-kem tyńdaǵan soń dombyrasyn surap alyp «Sarybıdaı» ánin áýelettim. Kópshilik qolpashtap taǵy aıtqyzdy, Bir saǵattaı án saldym. Sol kúnnen bastap qazaq óneriniń aıtýly ókili Asqar Toqpanov demalysym bitkenge deıin janynan shyǵarmady. Ánderimdi, termelerimdi tyńdap batasyn berip: «О́nerdi tastama!» dep amanatyn da artty.
О́nerpazdar bas qosqan bir jıynda Nurǵısa Tilendıev atamyz bólmesine shaqyryp alyp: «О́nerdi tastama!» dep tapsyryp, batasyn bergeni taǵy bar. Qazaqtyń osyndaı birtýar asyl azamattarynyń batasy meni búgingi kúnge deıin qanattandyryp, qyzmetpen qatar ónerdi de alyp júrýge sebebin tıgizdi dep sanaımyn. Jyr-termeniń, ásirese, naqty oqıǵa jelisine qurylǵan batyrlar jyrynyń ult rýhyn kóterýdegi, patrıotızmdi qalyptastyrýdaǵy, Otanǵa degen súıispenshilikti oıatýdaǵy róli zor. Meniń dıskimdi tyńdap, erteń-aq jas jetkinshekterdiń maǵan uqsap, Raıymbek, Suranshy, Saýryqty jyrlap júretinine senimim mol. Ulttyń bolashaǵy – ult rýhynda! Raıymbek, batyrdyń qalmaqtyń 17 batyrymen jekpe-jekke shyǵyp jer jastandyrýy men Suranshy batyrdyń qyrǵyzdyń qalyń qolymen jalǵyz shaıqasqan erligin tyńdap ósken jas urpaqtyń rýhy qandaı bıik bolatynyn ózińiz paıymdaı berińiz. Onyń bir aıǵaǵy, byltyr Bolgarııada ótken jarysta Raıymbek aýdany, Qarasaz aýylynyń túlegi, 1995 jyly týǵan Gaýhar Ospanqyzy qazaqta tuńǵysh ret bokstan áıelder arasynda dúnıejúziniń chempıony atandy. Osy bir eleýli jańalyqty estip, bórkimdi aspanǵa atyp, qýandym.
– CD jınaǵyńyzdyń «Ult rýhy» atalýynyń syry ne?
– «Ult rýhy» atty úntaspanyń jaryq kórýin ónerimmen ultyma etken qyzmetim dep bilemin. Bul jyr-jınaqtyń bir ereksheligi «Raıymbek batyr» dastany tuńǵysh ret halyqqa usynylyp otyr. Qazaq Keńes ádebıetinde atalǵan dastan jaıly da, onyń avtory Sabdaly jyraý jaıly eshqandaı málimet joq. Osydan 12 jyl buryn jazýshy Dánesh Ahmetov aǵamyz Qytaı qazaqtarynan jazyp alyp, elge jetkizgen. Bul dastan – HVIII ǵasyrdaǵy naqty bolǵan oqıǵa jelisine qurylǵan shyǵarma.
Sabdaly jyraý batyr babamyzdyń úzeńgiles serikteriniń biri desedi. «Raıymbek batyr osy jazda sheshýshi shaıqasqa shyǵatyn kórinedi, soǵan oraı úlken qol jınamaqshy eken» – degen habar jansyzdary arqyly Aǵanas hanǵa jetedi. Sóıtip, ol úlken soǵysqa kúni buryn daıyn bolyp, Raıymbek batyr jasaǵynyń jolyn torýyldaıdy. Sarytoǵaı-Sharyn jaqtan Jalańashqa qol jınaý úshin bet alǵan Raıymbek jasaǵyn Aǵanas han Kókpektiń jazyǵynda qorshaýǵa alady. Kúshi ózinen áldeqaıda basym jaýmen birden ashyq aıqasqa barmaı, Raıymbek batyr qýlyqqa kóshedi. Dereý Jalańash, Sógeti jaqqa jaýshylar attandyryp, ózi jekpe-jekke daıyndalady.
Ondaǵy maqsat – qosymsha kúsh kelgenshe ýaqyt utý. Sóıtip, qalmaqtyń batyrlaryn birinen soń birin jekpe-jekke shaqyryp, jer jastandyrady. Dala zańynyń sol kezdegi qalyptasqan soǵys erejesi boıynsha jeńgen batyr kelesi batyrmen jekpe-jekke shyǵýǵa tolyq haqysy bar. 17-shi batyrdy jer jastandyrǵanda, kómekke qazaq qoly da kelip jetedi. Kókpektiń jazyǵynda bolǵan osy shaıqasta qazaq qoly sheshýshi jeńiske jetedi. Dastan osy oqıǵany baıandaı kelip, ári qaraı Raıymbek batyrdyń kelesi bir joryqta óz atyn ózi shaqyryp, ótkel bermes Ile ózeninen qalyń jasaǵyn aman-saý alyp ótip, Aǵanas handy san soqtyryp ketken tapqyrlyǵy, qumdaýyt dalaǵa shanshyp ketken bir túp aǵashynyń úlken báıterekke aınalyp, túbinen bastaý shyǵyp, syrqat jandardyń dertine shıpa bolǵan Aıaqqalqan arasany jaıly jyrlap kelip, batyrdyń Qabanbaıǵa serik bolǵany, Abylaıhannyń Aqordasyn qorǵaǵany, Aǵanas hannyń basyn alǵany, batyrlyǵy ǵana emes, kóregendigi men aqylynyń arqasynda elge tulǵa bolǵany, soǵysta birge júretin Aqbýrasynyń batyr dúnıeden ótken kezde (batyrdyń eline aıtqan amanatymen býraǵa artqanda) onyń denesin Hantáńiriniń baýraıynan esh jerge shókpeı, birneshe kún jol júrip, Almaly qystaǵyna, ıaǵnı qazirgi Almaty qalasyna jetkizgeni jaıly baıandalady. Osydan úsh ǵasyr burynǵy jyrdyń ol kezde qandaı bolǵanyn bir Alla biledi, urpaqtan-urpaqqa aýyzsha kóship júrip, búgingi bizge jetken nusqasyna táýbe deısiń. Bul dastandy jyrshylyq dástúrmen batyrdy týǵan halqyna qaıta qaýyshtyrý meniń pesheneme jazylǵanyna Jaratýshy Iemizge rızashylyǵym sheksiz. «Ult rýhy» atty jyr-jınaqtyń taǵy da jalǵasyn shyǵarý josparda tur. Alla qalasa, ol kún de alys emes! Jyr jınaǵyma «Ult rýhy» dep at qoıýdyń taǵy bir sebebi bar, qazaq ultynyń tektiligin kórsetetin, ári ulttyq muramyz sheshendik óner múldem dáriptelmeı jatyr. «Bir qaıǵyny oılasań, myń qaıǵyny qozǵaıdy», – dep Abaı atamyz aıtqandaı, osy bir qazaq ultyna tán qasıetti ónerdiń umyt bolyp bara jatqany janyma qatty batady.
– Búgingi urpaqtyń boıyna ulttyq rýhty sińirýde qandaı qadamdar jasadyńyz?
– Aǵymdaǵy jyldyń sáýir, mamyr aılarynda Raıymbek aýdanynyń Narynqol, Qarasaz, Qaqpaq, Tekes, Qaınar, Kegen, Jalańash aýyldaryndaǵy 15 mekteptiń 5-10 synyp oqýshylarymen kezdesip, jyrshylyq-termeshilik dástúrdi dáriptep, Raıymbek batyr men Suranshy batyr dastandaryn jyrlap qaıttym. Oqýshylardyń qyzyǵýshylyǵy óte kúshti, muǵalimder qatty rızashylyǵyn bildirdi. Qurmet te erekshe boldy. Tutastaı alǵanda, bul úntaspany shyǵarýdaǵy maqsat – batyrlar jyryn dáripteý arqyly jas urpaqtyń oı-sanasyna ulttyq patrıotızmniń dánin sebý, olardyń boıyndaǵy eline, jerine degen súıispenshilikti oıatý, babalar dástúrine úıretý jáne ultymyzdyń asyl murasynyń biri – jyrshylyqty meńgerýge kómektesý. Sondyqtan «Sýdy sińgen jerine quı» dep beker aıtylmaǵan.
Áńgimelesken Nurbol ÁLDIBAEV,
«Egemen Qazaqstan». Almaty oblysy.
