Jeńildetilgen ıpotekanyń jeńildigi az

Jýyrda Indýstrııa jáne ınfra­qu­ry­lymdyq damý vıse-mınıstri Erkebulan Daýylbaev atalǵan baǵdarlama ja­bylýy múmkin ekenin aıtty. Naryqtyń osy segmenti onsyz da ınflıasııa men ımporttyń aldynda basyn ıip, ishten tynyp tur. Ulttyq statıstıka bıýrosynyń málimetinshe, bir jylda páterlerdi qaıta satý baǵasy – 26,9 paıyzǵa, jańa turǵyn úılerdi satý 17,3 paıyzǵa ósken.

Turǵyn úı naryǵy birinshi kezekte turǵyndardyń tabys deńgeıimen tyǵyz baılanysty ekenin sarapshylardyń bári aıtady. Eki aıaqty teń basyp tursaq, naryq alǵa júredi. Al bizdegi jaǵdaı basqasha. Statıstıkalyq málimetterge sáıkes osy jyldyń qyrkúıeginde ortasha jalaqy 322,9 myń teńge boldy.

Qarasha aıynda bir sharshy metrdiń ortasha baǵasy 426 813 teńgeni, qaıtalama turǵyn úı naryǵynda sharshy metrdiń quny 474 877 teńgeni, al premıým sanat­taǵy sharshy metrdiń baǵasy 960 myń – 1,5 mln teńgeni qurady. Eseptesek bir jalaqyǵa 0,76 sharshy metr, qaıtalama naryqta 0,68 sharshy metr satyp ala alamyz. Al premıým sanattaǵy sharshy metr­­­­ge qol jetkizý úshin úsh aıdyń jalaqysy kerek. Energyprom.kz monıtorıng agenttigi jarııalaǵan aqparatqa sáıkes, turǵyn úıge qoljetimdilik boıynsha elderdiń álemdik reıtınginde Qazaqstan 112 eldiń ishinde 44-orynda tur. Qoljetimdilik ındeksi – 10,5. Eldegi baspananyń ortasha quny orta tabysy bar otbasynyń 10 jyldyq jalaqysyna sáıkes.

Aspandaǵan baǵa memlekettiń qol­da­ýynyń aldyn orap ketetinin kórip júrmiz. Árbir sharshy metrdiń naryqtyq qunynyń qandaı ekenin, baǵaǵa qandaı fak­torlar áser etetinin kásibı sarap­shylar anyqtaı almaı jatyr. Sa­rap­shylardyń pikirinshe, naryqtaǵy daǵ­da­rystyń qandaı deńgeıde ekenin bilý úshin turǵyn úı naryǵyndaǵy daǵ­darystyń tereńdigin anyqtaý qajet. Kásibı mamandardyń sanasyndaǵy baǵa haosy qazirgi kúni naryqta anyqtamalyq núkteler joqtyǵynyń, baǵany rettep, tejep otyratyn faktorlar álsizdiginiń saldary ekeni túsinikti bo­lyp qaldy. Ult­tyq valıýtanyń qun­syzdanýy birden revalvasııaǵa, ım­porttyq quramdas bó­lik­ter qunynyń ósýine ákeledi, al ulttyq valıýtamyz jyl basynan beri shamamen 10 paıyzǵa ál­siregen.

Qazaqstan qurylysshylar odaǵy tóra­ǵa­synyń orynbasary Janna Bek­te­­miro­vanyń aıtýynsha, «7-20-25» baǵ­darlamasynyń áleýetin paıdalana alma­dyq. Áý bastaǵy jospar bo­ıynsha bul baǵdarlamany 5 jylda oryn­daý úshin
1 trln teńge bólingen. Biraq baǵdarlamanyń qalaı oryndalyp jatqany týraly ashyq derekózderde aıtylmaıdy. Qazir qurylys taýarlarynyń keıbir túrindegi ımport úlesi 80 paıyz­dan asyp ketti. Túıip aıt­qan­da, tur­ǵyn úı naryǵy ınflıasııaǵa táýeldi. О́tken jyly qurylysqa qajetti ta­ýar, onyń ishinde áınek ózindik quny­men salystyrǵanda úsh ese, polımer 18 paıyzǵa, radıator men jylý qazan­dyqtary 10 paıyzǵa, kúıdirilgen kirpish 9 paıyzǵa qymbattady. Lıfti óndirisinde de otandyq úles az. Nesıelik turǵyn úı boıynsha 1 sharshy metr baǵasyn Almaty men Astanada 220-240 myń teńge dep belgilep, ústindegi baǵasyn sýbsıdııalaýǵa Úkimettiń shamasy kelmeıdi.

Osyǵan deıin sarapshylar turǵyn úı naryǵyndaǵy úkimettiń ıntervensııasy naryqtyń betalysyn adastyryp jibergenin aıtatyn. Tájirıbeli qurylysshy Almas Ordabaev qurylysqa jer bólingen kezde arnaıy geologııalyq zert­teýler júrgizilýi kerektigin, qury­lys­qa qatysty kásiporynda búkil ma­terıaldyń órtke tózimdiligin tekseretin zerthana bolǵanyn aıtady. Qazir munyń biri de joq. Memlekettik qurylym bul týra­­­ly jaq ashpaıdy. Osynyń saldarynan naryqta qabyrǵasynan kún kóringen, jel tursa shaıqalyp ketetin sapasyz úı­ler kóbeıdi.

– Muny toqtatý kerek. Mundaı úıler 9 ball emes, 6 baldyq jer silkinisine de tótep bere almaıdy. Endi 10-15 jylda áleýmettik sanattaǵy turǵyn úıler qulap, qoqys alańyna aınalatynyn sezip júrmiz. Qazirdiń ózinde qalanyń shetkeri aýdandarynda qısaıǵan úılerdiń qatary kóbeıe bastaǵany, qala bıliginiń irgetasyn qaıta bekitetini aıtylyp júr. Memlekettik baǵdarlamaǵa qatysyp, sapasyz úı salǵan ınvestorlardyń jaýapkershiligi týraly estigen joqpyn. Biz tek turǵyn úı naryǵy emes, barlyq segmentte san­dyq kórsetkishten sapalyq deńgeıge kóshýi­miz kerek. Bul faktor naryqtyq quby­lys­tar­dy zertteýdi, josparly ekonomıkadan naryqtyq ekonomıkaǵa ótýdi tezdetedi, – dedi A.Ordabaev.

Qazaq­stan qurylys salýshylar qa­ýym­­dastyǵynyń prezıdenti Vıktor Mıkrıýkov bıyl salynǵan úı­lerdiń basym kópshiligi ótken jyly jobalanǵanyn, qurylysqa qajetti taýarlar ótken jyldyń qorynan paıdalanyp jatqanyn aıtty. Osyǵan deıin Eýroodaqtan tasymaldanatyn taýar­­­lar Reseı arqyly jetti. Qazir sheteldik kompanııalardyń basym kóp­shiligi taýarlaryn jetkizetin basqa joldardy izdep jatyr. Demek qordaǵy taýar tapshy. Eýroodaqtan keletin joldyń uzarýy, aınalma jol tek jet­kizý merzimine ǵana emes, onyń ba­ǵa­syna da áser etedi. Bul másele úki­metaralyq deńgeıde she­shil­me­se, taýar tapshylyǵy naryqtyń kózin bitep tastaıdy. Pandemııa paıda bolǵan kezde, taýardy tasymaldaý tizbegi buzylyp, logıstıka qymbattap ketti.

– Turǵyn úı baǵasynyń ózindik quny­nyń 49 paıyzy qurylys materıal­dary­­nan turady. Onyń negizgileri kirpish, temirbeton buıymdary. Geo­saıa­sı jaǵ­daı­ǵa baılanysty rýblmen satylatyn materıaldardyń quny kóterildi. Bıylǵy jobalardyń azdyǵy da keler jylǵy baǵaǵa áser etedi. Aldaǵy ýa­qyt­qa boljam Úkimettiń jaǵdaıdy turaq­tandyrý úshin qabyldaǵan sheshim­derine qarap túziledi. Biraq aldaǵy birer aıda, tipti jyl sońyna deıin jaǵdaıdyń ózge­re qoımaıtynyn kompanııa basshylary ashyq aıtyp otyr. Endi jańa naryq dálizi júıelengenshe, taýar tasymaldaýda kidiris bolýy múmkin. Bul faktor da tapshylyqqa, qymbatshylyqqa áser eteri daýsyz, – deıdi V.Mıkrıýkov.

Qarjy sarapshysy Andreı Chebo­ta­rev­tiń túsindirýinshe, turǵyn úı na­­ry­ǵy­na boljam jasaǵan kezde naryq­ty kom­mersııalyq jáne memlekettik dep bólip, jeke-jeke taldaý qajet. Bizde kom­­­­­mersııalyq naryqtyń múmkindigi kóz­­den tasa qaldy da, áleýmettik sanat­taǵy baǵytqa basymdyq berildi. Osynyń nátı­je­sinde halyqty baspanamen qamta­ma­syz etýde biraz alǵa jyljydyq. Halyq­aralyq ólshem boıynsha bir adamǵa 60-70 sharshy metr bolsa, bizde bul kórsetkish 23,2 sharshy metr. Al 10 jyl buryn bul kórsetkish 18,7 sharshy metr bolatyn.

– Ázirge BUU kórsetkishterine qol jetkizý boıynsha naqty jospar joq. Biraq keıbir qurylys kompanııalary tarapynan lobbı bar. Sebebi memlekettik baǵdarlamalar boıynsha qurylysty júrgizý jekelegen kompanııalarǵa ǵana beriledi. Olardyń arasynda tenderdiń qalaı ótetinin, jeńimpaz kompanııalar qandaı erekshelikteri arqyly daralanyp shyqqanyn bilmeımin, – dedi A.Chebotarev.

Qazaqstanda ıpoteka naryǵy qalyp­tas­paǵanyn Úkimet bilip otyr. Jyl basynan beri Úkimet naryqtan ketkisi kelse de kete almaı júrgenin, Ulttyq bank arqyly syrttan baqylap otyrǵanyn biz de sezip júrmiz. Ulttyq banktiń Aqsha-kredıt saıasaty komıteti 2022 jyl­dyń 6 jeltoqsanynan bas­tap ba­za­lyq mól­sher­lemeni 16,75 pa­ıyz deń­geıine deıin kóterý týraly she­shim qabyldaýy baǵaǵa áser etedi. Sarap­shynyń paıymdaýyn­­­sha, halyqty tur­ǵyn úımen qamtamasyz etetin kez kelgen múmkindikti ýystan shyǵaryp alýǵa bolmaıdy. Turǵyn úı qurylysynyń ınvestorlary áleýmettik arzan úı salýǵa múddeli emes, olar tek qymbat úılerdi salýdy tıimdi sanaıdy, memlekettik, áleýmettik baǵdarlamalarǵa qatyspaıdy. Investorlardy qoljetimdi úılerdi salýǵa mindetteý úshin naryqtaǵy oıyn erejesi barlyǵyna birdeı bolýy kerek. Naryqtaǵy 10 mámileniń 9-y ıpotekamen jasalady. Ekonom-sanatty turǵyn úıler ǵana emes, tipti elıtalyq jyljymaıtyn múlikterdi de nesıe arqyly satyp alady. Turǵyn úı naryǵynda júrgen jekelegen ınvestorlarǵa uzaq merzimge sýbsıdııa berip, olardy arzan, sapaly páter salýǵa resýrs retinde paıdalanýǵa bolady.

– Endi kommersııalyq ıpoteka emes, áleýmettik baǵyttaǵy ıpotekadaǵy sharshy metr baǵasy 20 paıyzǵa kóteriledi. Budan tómen baǵa qurylys kompanııa­lary úshin shyǵyn. Úkimet túrli baǵ­darlamalary arqyly naryqqa aralasýyn toqtatsa, ıpotekalyq naryq kommersııalanyp, naryqtyń memlekettik bıýdjetke táýeldiligi tómendeıdi, naryq­ta báseke paıda bolady. Bul álemdik tájirıbede bar úrdis, – deıdi sarapshy.

A.Chebotarev aıtqandaı, qury­lys­qa qajetti taýarlardyń 80-90 paıyzyn óz­de­ri shyǵaratyn elderde baǵany tizbek bo­ıynsha retteıdi. Munyń má­nisi qurylys taýarlaryn shyǵaratyn kompa­nııa men qurylys kompanııalary arasynda bir-birinen taýar almasyp turý týraly arnaıy kelisim bolady. Qurylys kompanııalary olardan taýar satyp alady. Al ekinshi tarap taýarmen qamtamasyz etýdi óz jaýapkershiligine alady. Bizdiń jaǵdaıda ol múmkin emes. Baǵaǵa áser etetin faktorlar arasynda úı­lesimdilik joq. Memleket ıntervensııa arqyly baǵanyń naryq joly­­­men rettelý múmkindikterin shektep tas­taıdy.

– Halyqqa úı salýǵa arnalǵan baǵ­dar­lama kóbeıgen saıyn turǵyn úı salatyn kompanııalar da kóbeıip, sapa máselesi tasada qalǵan bolatyn. Qazir Otbasy ban­kiniń de talaptarynda ózgerister bar. Baǵdarlamasyna qatysýshylardyń kirisin rastaıtyn talap engizildi. Iаǵnı turǵyn úı naryǵyndaǵy úrdis báse­ke­lestik ortaǵa jaqyndaı bastady. Demek memlekettik baǵdarlamalar sanyn qysqartý arqyly ǵana naryqtaǵy usynysty halyqtyń tólem qabiletine sáıkestendire, sapalyq deńgeıge kó­tere alatynymyzdy túsindik, – deıdi A.Chebotarev.

ALMATY