Kollajdy jasaǵan Záýresh Smaǵul, «EQ»
Májilis depýtaty Amanjan Jamalovtyń aıtýynsha, respýblıkalyq bıýdjet tapshylyǵyn jabý jáne túrli memlekettik baǵdarlamalardy iske asyrý úshin Ulttyq qor qarajatyn paıdalaný ınvestısııalyq kiristi arttyrý saıasatyna qaıshy keledi. Ol qordy ekige – «Rezervtik qor» jáne «Ulttyq qor – balalarǵa» dep bólý kerek deıdi. Úkimettiń keńeıtilgen otyrysynda Prezıdent te Ulttyq qor taǵdyryna qatysty alańdaýshylyq bildirdi.
«Ulttyq qordyń transfertine táýeldilikten birtindep qutylýymyz qajet. Bir jyldan keıin qordyń ınvestısııalyq tabysynyń jartysyn balalardyń esepshotyna aýdara bastaımyz. Sol kezde barsha azamattar Ulttyq qordaǵy ahýaldy jiti qadaǵalap otyratyn bolady. «Árbir azamat – ulttyq baılyqtyń ıesi» degen sóz jaı uran emes. Bul naǵyz halyqtyq, qoǵamdyq baqylaýdyń bastalǵanyn bildiredi», dedi Qasym-Jomart Toqaev.
Memleket basshysy Úkimet pen Ulttyq bankke aldaǵy jeti jylda Ulttyq qordyń aktıvterin 100 mlrd dollarǵa jetkizýdi mindettep otyr. Jaýapty hám aýyr mindet. Qazir respýblıkalyq bıýdjettiń 30 paıyzǵa jýyǵy Ulttyq qordyń kepildi jáne maqsatty transferti esebinen tolyǵady.
«Bıyl memlekettik bıýdjet tapshylyǵy Ulttyq qor transfertin (4,5 trln teńge) esepke alǵannyń ózinde 6 trln teńgeden asyp ketedi. Ulttyq qor transfertinsiz bıýdjet tapshylyǵy 11 trln teńgege jeter edi», dep jazady telegramdaǵy NRG_monitor kanaly.
Maqsatty transfert tek Prezıdent ruqsatymen áleýmettik iri mańyzdy jobalarǵa jumsalady. Mysaly, daǵdarysqa qarsy baǵdarlamalar. Maqsatty transfert jyl saıyn bólinbeıdi. 2018-2020 jyldar aralyǵynda alynǵan joq, al 2021 jyly – 1,85 trln teńge, 2022 jyly 550 mlrd teńge alyndy. Kepildi jáne maqsatty transfert kólemi jyl barysynda ózgere beredi. Mysaly, 2020 jyly kepildi transfert kólemi 2,7 trln teńge dep bekitilip, keıin 4,7 trln teńgege deıin kóbeıdi. 2021 jyly maqsatty transfert kólemi 1 trln teńge bolǵan, keıin 1,85 trln teńge alyndy. 2022 jyly da kepildi transfert somasy 2,4 trln teńge bolyp, keıin ol 4,03 trln teńge dep túzetildi.
Ekonomıst Rahym Oshaqbaevtyń aıtýynsha, Norvegııanyń táýelsiz qory búkil álem boıynsha 9 myńnan astam kompanııanyń aksııasyna ıelik etedi. Jahannyń qor bırjalarynda saýdalanatyn aksııalardyń 1,3 paıyzy osy norveg qoryna tıesili. Jınaqtaǵan qarjy kólemi 1 trln dollardan asady. Bizdiń de áý bastaǵy maqsat tap sondaı bolǵan.
«Sol kezde (2000 jyly – red.) qabyldanǵan tujyrymdamaǵa sáıkes 2020 jyly Ulttyq qor kólemi 180 mlrd dollardy quraýy kerek edi. 2014 jyldan beri qordyń valıýtalyq aktıvi 77-den 52 mlrd dollarǵa qysqardy. Bul qor qarajatyn bıýdjet tapshylyǵyn jabýǵa belsendi jumsaýmen baılanysty. Mınýs 25 mlrd dollar, bul – salyqtardyń turaqty túsimin esepke alǵandaǵy soma. Biraq salyqtan bólek ınvestısııalyq kiris te bolýy kerek. Ulttyq qor aktıvterin Ulttyq bank basqarady. Qordyń barlyq derlik qarajaty shetel naryqtarynda ornalasqan. Aktıvterdiń 93 paıyzy valıýtalyq portfelge tıesili. 2019 jylǵa deıin qor aktıvi konservatıvti baǵytta úlestirildi, 2001-2018 jyldary aktıvterdiń ortasha kiristiligi jyldyq 3 paıyzdy qurady. 2018 jyly tipti teris mánge ıe boldy (-2,64 paıyz). 2019 jyldan beri aktıvter basqasha úlestirildi – 60 paıyzy oblıgasııamen, 40 paıyzy kiristiligi joǵary aktıvtermen. 2019, 2020 jyldary ınvestısııalyq kiris 7,4 jáne 7,6 paıyzǵa jetti», deıdi sarapshy.
Qarjyger Rasýl Rysmambetovtiń aıtýynsha, Ulttyq qor qarajaty – Úkimet úshin suraýy joq sý tegin aqshaǵa aınaldy.
«Al da jumsaı ber – qoryqpa» ustanymy jumys istep ketti. Shyn máninde, Úkimet túrli joba, ulttyq kompanııalar men salyq jınaý arqyly ekonomıkany ózi jandandyrýy kerek edi. Alaıda ondaı sharýany isteı almady. Bıýdjet jobalarynyń qojaıyny kóp. Eger Úkimet Ulttyq qor qarajatyn paıdasyz jobalarǵa jumsamaǵanda, qazir qorda 200 mlrd dollardan astam qarajat bolýshy edi. Eger múlde transfert jasamaǵanda 500 mlrd dollarǵa jetkizý múmkin boldy. Úkimet óz jumysyn durys istegende Ulttyq qorǵa tipti muqtaj bolmas edik. EKSPO-ny uıymdastyrý úshin 2 mlrd dollar ketti. Qaıtarymsyz. Esh nátıjesi joq qaptaǵan ındýstrııalyq joba qanshama. Qazaqstandyq avtoóndirýshilerge, Túrkistandy salýǵa, Astana men Almatyda aqylǵa syıymsyz qurylystarǵa asa kóp qarajat berildi», deıdi ol.
Erejege sáıkes, eger Ulttyq qor aktıvi ishki jalpy ónimniń (IJО́) 30 paıyzyna deıin quldyrasa, onda qor qarajatyn jumsaýǵa bolmaıdy.
«Mamın úkimeti Ulttyq qordy qýdalap, 30 paıyzdyq shekteýdi alyp tastaýǵa tyrysty. 2021 jyly Qazaqstan IJО́-si 190 mlrd dollar boldy. Ulttyq bank basshysy maýsymnyń sońynda qor aktıvi jyl basynan beri 3,4 mlrd dollarǵa tómendep, 51,9 mlrd dollardy quraǵanyn aıtty. Demek Ulttyq qor kólemi – IJО́-niń 27 paıyzynan sál asady. Endi aqsha shyǵarýǵa bolmaıdy. Ulttyq qor qarajatyn basqarý konsepsııasyn ózgertý kerek. Úkimet Ulttyq bankke qysym jasap, aqsha shyǵaryp ala berýdiń sońy jaqsylyqqa aparmaıdy. Al Ulttyq banktiń Úkimet pen Prezıdentten táýelsizdik alýy – ázirge ýtopııa. Sondyqtan Ulttyq qordy Ulttyq bank basqarýynan shyǵarǵan jón. Ulttyq bankte ınvestısııalyq korporasııa bar, mine, sony bólip alsyn, ol Ulttyq qordy, BJZQ, ÁMSQ, MÁSQ, tipti ROP-ty («Jasyl Damý» AQ – red.) da basqarsyn. Iá, bıýdjetti qarjylandyrýǵa bolady, biraq tek naryqtyq stavkamen. Úkimet óz shyǵynynyń jaýapkershiligin sezinýi kerek», deıdi R.Rysmambetov.
Onyń aıtýynsha, konsepsııany da aýystyrmas buryn aldymen Ulttyq qor qarjylandyrǵan barlyq jobaǵa aýdıt júrgizilgeni durys. Qarjygerdiń paıymdaýynsha, ár dollar boıynsha myna suraqtar qoıylýǵa tıis: Kim usyndy jáne jobany kim maquldady? Jobany qandaı kompanııalar júzege asyrdy? Kim benefısıar boldy? Bul qarajat qazir qaıda jáne atalǵan jobalar el úshin tabysty boldy ma?
2000 jyly qurylǵan Ulttyq qordyń resmı saıty joq. Sondyqtan transfert, qarajattyń qor naryǵynda ornalastyrylýy, qarjynyń qandaı jobalarǵa jumsalýy jaıly aqparattardy bilý múmkin emes. Jumbaq eldegi jumbaq qordyń jaıy osyndaı.
