Táji

Sonyń biri – ótken jazda tabylǵan basyna táji kıip, taqta otyrǵan adam beınesi. Arheologterdiń pikirinshe, bul buıym sol zamandaǵy patshaǵa tıesili bolǵan. Qundy jádiger týraly tanymal arheolog, tarıh ǵy­lym­­darynyń doktory Zeınolla Sa­mashev: «Bul kóne túrki mádenıetin zertteýshilerdiń aldynda birinshi ret ashylyp otyrǵan jańalyq. Taqtyń bar ekenin biletinbiz, biraq onyń túri qandaı, qalaı áshekeılendi, sony bilmeıtinbiz. Osynyń bárine jaýapty osy salpynshaqtarda salynǵan sýretter, janrlyq kompozısııa arqyly bilip otyrmyz», depti.

Arheologter osy ýaqytqa deıin qazba jumystary kezinde mundaı baǵaly dúnıe tapqan emes. Jádigerdiń sıpattamasyna keler bolsaq, taqtyń oń jáne sol jaǵynda biri júginip (sol jaqta), ekinshisi oǵan qarsy bir tizeleı otyryp iltıpat jasaǵan qyzmetshiler beınesi salynǵan. Qos qyzmetshiniń shash qoıý úlgisi túrki músinderinde kóptep kez­desedi deıdi mamandar.

«Kóne túrki qoǵamynda erler uzyn shashtaryn birneshe (bir, úsh, bes, alty, jeti, segiz, toǵyz) burymdy etip, bu­rymnyń ushyn áshekeıli zatpen bekitip, arqa tusyna salbyratyp júrgen. Keıbir bádizderde shashtaryn tııanaqtap qyrqyp qys­qartqandary da bar. Ne bolsa da, túr­ki­lerde shashyn burymdaý, qyrqyp tas­taý sekildi túr­leri bolǵandyǵy anyq», deı­di túr­­kolog-ǵalym Qarjaýbaı Sart­qo­jauly.

Sondaı-aq tájiniń óń betinde doǵa tárizdi doǵal tesik ornalassa, taq­tyń ús­tinde jaıǵasqan bıleýshiniń beı­nesi salynyp, qos qaptalynda qyz­metshilerge qarap turǵan jylqy tu­qymdas haıýannyń basy anyq bá­dizdelgen. Qaǵannyń qolynda bılik sım­volıkasyn bildiretin qural jáne shekeligine ejelgi dáýir patshalaryna tán jylan beıneli atrıbýty bar úsh japyraqty bas kıim. Jalpy, kóne túrki dáýirine tán bas kıimder, shoshaq tóbeli, úsh tóbeli, tórt, bes saıly, orama jáne basqa túrli bolyp keledi. Bul jádiger 2001 jyly Mońǵol dalasynan tabylǵan Bilge qaǵan tájisine birshama uqsastyǵy bary baıqalady. Sonymen qatar qa­ǵan­nyń basyndaǵy úsh japyraqty mı­nıa­tıýralyq etnotájisi Kúlteginniń bas músininde bádizdelgen beınemen uq­sastyǵy baıqalady.