Kollajdy jasaǵan Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Bank
Qańtardaǵy zobalańnyń epısentri Almaty bolǵany belgili. Dúrbeleń saldarynan megapolıstegi úsh birdeı banktiń bankomaty zardap shekti. Halyk Bank, Kaspi Bank jáne ForteBank-ke tıesili 12 myń bankomatqa 2 mlrd teńge kóleminde zalal keldi.
Ile Ýkraınada soǵys bastaldy. Batys Reseı ekonomıkasy men bank júıesine baılanysty sanksııalar paketin jarııalady. Sonyń biri – bank salasyna qatysty. RF-nyń bank júıesi halyqaralyq SWIFT júıesinen ajyratylyp, bankterine sanksııa salynyp, aktıvteri buǵattaldy. Reseıdiń birneshe enshiles bankiniń Qazaqstanda da jumys isteıtini belgili. Aýyr sanksııadan soń «Sberbank» jumysy buzylyp, keıinirek ony «Báıterek» holdıngi satyp alyp, ataýy Bereke Bank bolyp ózgerdi. Sanksııa tuzaǵyna ilikken «Alfa-Bankti» qazaqstandyq «Bank SentrKredıt» satyp alyp, áýeli Eco Center Bank dep atap, keıin birjola jutyp aldy. Al VTB (Qazaqstan) Bank Reseıdegi analyq bankiniń qosymsha kapıtaldandyrýy esebinen jumysyn jalǵastyryp jatyr.
2022 jyldyń qorytyndysy boıynsha Qazaqstanda 21 ekinshi deńgeıli bank jumys isteıdi.
Moody's, S&P jáne Fitch halyqaralyq agenttikteriniń baǵalaýy negizinde aktıvter kólemi boıynsha ekinshi deńgeıli bankter reıtıngi bylaı túziledi.
- Otbasy bank
- Halyk Bank
- Kaspi.kz
- Forte Bank
- Bank SentrKredıt
- Jusan Bank
- Eurasian Bank
- Bank RBK
- Citibank
- Bereke Bank
Iri bankterdiń qaryz portfelindegi tólenbegenine 90 kúnnen asqan (NPL 90+) bereshek úlesi:
- Otbasy bank – 0,1 paıyz
- Halyk Bank – 2,3 paıyz
- Bank SentrKredıt – 2,9 paıyz
- Bank RBK – 3,2 paıyz
- Ekinshi deńgeıli bankter – 3,7 paıyz
- Forte Bank – 4,7 paıyz
- Kaspi.kz – 4,9 paıyz
- Home Credit Bank – 5,9 paıyz
- Eurasian Bank – 6,6 paıyz
- Bereke Bank – 9,0 paıyz
- Jusan Bank – 11,8 paıyz
Inflıasııa
Inflıasııa qańtarda 8,5 paıyz bolsa, jyl sońynda 19,6 paıyzǵa jetti. Jyldyń sońǵy kúnderinde tipti 21 paıyzdan da asyp ketýi yqtımal. Inflıasııany tejeý úshin Ulttyq bank bazalyq paıyzdyq mólsherlemeni 4 márte kóterdi. Sońǵy ret 5 jeltoqsanda bazalyq stavka 10,25-ten 16,75 paıyzǵa joǵarylady.
Ulttyq bank logıkasy boıynsha, bazalyq mólsherlemeniń kóterilýi bank nesıesin qymbat etedi. Nesıeniń qymbattaýyna baılanysty azamattardyń nesıe rásimdeýi azaıady. Sáıkesinshe, adamdarda aqsha azaıǵan soń naryqtaǵy taýarlarǵa degen suranys ta tómendeıdi. Taýarlar men qyzmetterge degen suranystyń tómendeýine oraı baǵa da tómendeı bastaıdy.
Ulttyq bank tóraǵasy Ǵalymjan Pirmatovtyń aıtýynsha, ınflıasııanyń ósýine áser etip otyrǵan negizgi faktorlar – syrtqy ınflıasııalyq qysymnyń artýy, taýarlardy logıstıkalyq jetkizý joldaryn qaıta qurý, rekordtyq ınflıasııalyq kútýler, suranysty fıskaldyq yntalandyrý jáne kredıt berýdiń ulǵaıýy.
Inflıasııanyń jedeldeýine 24,1 paıyzǵa deıin ósken azyq-túlik baǵasy úlken úles qosyp otyr. Azyq-túlikke jatpaıtyn ınflıasııa – 18,6, aqyly qyzmet kórsetý baǵasy 14,1 paıyzǵa ósti. Pirmatov qabyldanǵan sharalardyń nátıjesinde 2023 jyly ınflıasııa deńgeıi 11-13 paıyzǵa tómendeıdi dep boljaıdy.
Ǵ.Pirmatovtyń aıtýynsha, 2022 jyly bolǵan kútpegen jaısyz ózgeristerge qaramastan Ulttyq bank aıtýly nátıjelerge de qol jetkizdi. Bas bankır aıtqan negizgi jetistikter:
- Ulttyq bank qabyldaǵan jedel sharalar qarjy júıesiniń turaqtylyǵyn saqtaýǵa múmkindik berdi.
- Bıylǵy qazan aıynda depozıtter eń joǵary tarıhı deńgeıge, ıaǵnı 30,0 trln teńgege deıin jetip, teńgedegi aktıvterge degen senim artty.
- Valıýta naryǵynyń teńgerimdiligi qamtamasyz etildi.
- Damýshy naryqtardan kapıtaldyń aıtarlyqtaı áketilýine qaramastan Ulttyq banktiń basqarýyndaǵy aktıvterdiń uzaqmerzimdi kiristiligi oń aımaqta saqtalyp tur.
- Halyqtyń bólshek tólemderine qyzmet kórsetý úshin Ulttyq tólem júıesi iske qosylyp, naqty qatysýshylarmen sıfrlyq teńgeniń tehnologııalyq platformasy testileýden sátti ótti.
Ekonomıkaǵa nesıe ósti
Jyl basynan beri ekinshi deńgeıli bankterdiń ekonomıkaǵa nesıe berý úlesi 25 paıyzǵa artty. Jalpy alǵanda, – 21,5 trln teńge berildi. Bul byltyrmen salystyrǵanda 24,9 paıyzǵa joǵary kórsetkish. Sonyń ishinde, ıpotekalyq nesıe 47,1 paıyzǵa, 4,4 trln teńgege ósti. Tutynýshylyq nesıe – onyń ishinde shaǵyn jáne orta bıznes sýbektilerine berilgen nesıe kólemi bir jyl ishinde 25,2 paıyzǵa, 7,3 trln teńgege, shaǵyn bızneske berilgen nesıe 31,4 paıyzǵa, 4,3 trln teńgege kóbeıgen.
El ekonomıkasyna berilgen nesıelerdiń ishinde ótelmegen bereshek úlesi nebári 3 paıyzdy quraıdy: 2011-2014 (20 paıyzdan astam), 2019 (6,85 paıyz) jáne 2020 (3,6 paıyz bolǵan) jyldarmen salystyrǵanda ájeptáýir ilgerileý baıqalady. Jumys istemeı turǵan zaım kóleminiń azaıýy nesıe portfeliniń jaqsara túsýine áser etpek.
Nesıe berýmen qatar depozıt tartý da belsendi ósip keledi. Qazan aıyndaǵy kórsetkish boıynsha, ekinshi deńgeıli bankterde jınaqtalǵan salym kólemi 26,6 trln teńgege jetti. Byltyrdyń dál osy kezeńimen (qańtar-qazan) salystyrǵanda 16,8 paıyzǵa artyq. Qazaqstandyq bankterdiń daǵdarysqa qarsy ımmýnıteti qalyptasyp, ornyqtylyǵy bekı túskenin halyqaralyq agenttikterdiń reıtıng baǵalaýy da rastaıdy.
Qarjy sektory úshin qajet zań
Bıyl qarjy sektorynda laıyqty ózgerister kóp boldy, sonyń sóldi-nárlisi – jeke tulǵa bankrottyǵy týraly zań jobasynyń daıyndalýy. Qarjy mınıstrliginiń habarlaýynsha, el boıynsha 1,4 mln adamnyń 90 kúnnen asyp tólenbegen bereshegi 1 449 mlrd teńgege jetken.
«Jeke tulǵalardyń bankrottyǵy týraly» zań jobasynyń 3 nusqasy bar: Sottan tys bankrottyq, sot bankrottyǵy jáne tólem qabiletin qalpyna keltirý. Árqaısysynyń ereksheligi men talaptary jaıly buǵan deıingi materıaldarda egjeı-tegjeıli jazdyq. Sondyqtan qaıtalap jatpaımyz. Al jańa zań 2023 jyldyń qańtarynan bastap qoldanysqa berilýi múmkin.
Infografıkany jasaǵan Amangeldi Qııas, «EQ»
Strestik aktıvter azaıady
Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttiginiń tóraǵasy Mádına Ábilqasymovanyń aıtýynsha, 2017-2021 jyldar aralyǵynda ekinshi deńgeıli bankterde 6,7 trln teńge strestik aktıvter qalyptasty. 2022 jyldyń basyndaǵy jaǵdaı boıynsha, strestik aktıv mólsheri – 2,3 trln teńge nemese búkil bank júıesiniń 6 paıyzy. Strestik aktıvter degenimiz – tólenbegenine 90 kúnnen asqan; qaıta qurylymdalǵan; klıentterden tárkilengen múlikter; bankterdiń enshiles uıymdarynyń aktıvteri. 2023 jyldan bastap zańdy tulǵalarǵa tıesili strestik aktıvterdi jeke ınvestorlar da satyp ala bastaıdy. Bul strestik aktıv kóleminiń azaıyp, ekonomıkaǵa qaıta oralýyna kómektespek.
2022 jylǵy 4 shildede Memleket basshysy «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine strestik aktıvter naryǵyn damytý máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańyna (budan ári – Strestik aktıvter naryǵyn damytý jónindegi zań) qol qoıdy, ol 2022 jylǵy 4 qyrkúıekte qoldanysqa engizildi. Bul Zań – agenttiktiń bank júıesindegi strestik aktıvter deńgeıin tómendetýge baǵyttalǵan jumysynyń qısyndy jalǵasy.
Qazirgi ýaqytta 13 bank 2020 jyldan bastap 2024 jylǵa deıingi kezeńge arnalǵan strestik aktıvterdi 2,7 trln teńgeden 0,9 trln teńgege deıin tómendetý jónindegi jeke qadaǵalaý josparlaryn iske asyrýda. Bankter bul jospardy merziminen buryn oryndaýda. Búgingi tańda jospar 60%-ǵa oryndalǵan.
