Tolqyndaı týlaǵan taǵdyrlar

Ásirese mamyrajaı tirshilik keship, jaǵasy jaılaýda, maly qoınaýda erkin otyrǵan elge aq patshanyń 1916 jylǵy 25 maýsymdaǵy armııanyń qara jumysyna Túrkistan ólkesi men ishinara Sibirdiń 19-dan 43 jasqa deıingi er-azamattaryn shaqyrý jónindegi jarlyǵy tóteden soqqan daýyldaı tıdi. Muny estigen qarapaıym jurt birden abdyrap qaldy. Buǵan deıin patshanyń pármenimen qazaqtyń shuraıly jerlerin kelimsekter tartyp alyp, odan qaldy, alym-salyqty kóbeıtip, kenedeı soryp kelse de halqymyz soǵan tózip baqty. Endi buǵan shydaý múmkin emes edi. Bir jaǵynan, bul jarlyq – uzaq jyldan beri qazaqtyń keýdesinde berish bolyp qalǵan jaranyń aýzyn ashyp jibergendeı boldy. Jer-jerde elim degen azamattar qoldaryna qarý alyp, atqa qondy.

Patsha jarlyǵyna barlyq aımaqtaǵy qazaqtar «jat elde ólgenshe, óz jerimizdiń topyraǵyn jastanyp jataıyq» dep qarsylyq kórsetti. Sondaı oqıǵa ót­ken jerdiń biri – Shyǵys Qazaqstan obly­syndaǵy Zaısan óńiri.

Qarymdy qalamger jańa romanynda 1916 jyldan bastap, ǵasyrdyń belor­ta­syna deıin patshanyń, odan keıin keńestik kezeńniń júrgizgen zulym saıasaty saldarynan halqymyzdyń basynan ótken taýqymetti shyǵarmanyń negizgi ózegine aınaldyrǵan. Sondaı-aq eldiń basynan ótken sol oqıǵalar negizinde ómirde bolǵan Álibaı mergenniń aýyr da erlikke toly taǵdyryn aldyńyzǵa tartady. Súıekti shyǵarma úsh salaǵa bólingen, ár salanyń kótergen júgi aýyr. Máselen, alǵashqy bólimde 1916 jylǵy oqıǵanyń qalaı bas­tal­ǵany nanymdy beınelengen. Sap-sary kıimdi, altyn zerli pagondy, bes qarýyn asynǵan oıaz basshysy, jurt «Serke Kúpin» atandyrǵan Sergeı Kýbıskıı keńsesiniń aldyna jınalǵan qaraqurym halyqtyń arasynan Abzaly Tonkın esimdi zııaly azamat sýyrylyp shyǵyp, oıaz basshysyna eldiń sózin batyryp aıtady.

«– Joǵary mártebeli, Sergeı Mıhaı­lovıch! – dedi. – Biz Reseıge baǵy­nysh­ty jurt sanalatynymyz ras. Alaı­da mysyqta­bandap júrip, shuraı­ly qonysymyzdy, sýatty órisimizdi alyp jatyrsyńdar. Aqy­ryn kútip oǵan da kóndik. Endi kelip, jas­tary­myzdy, urpaǵymyzdy otqa salyp, oqqa baılamaqsyńdar. Qatyn patsha Eka­terınanyń buzaý terisine jazyp: «Qazaq mal bodany, shóp bodanysyń. Al dinińniń, saltyńnyń bodany emessiń. Soldatqa balań alynbaıdy» dep bergen serti qaıda?! Eń momyn janýar qoı ekesh qoı da ólerinde tuıaq serpetin. Jamannan jýan shyǵyp, serpigen tuıaǵymyzdyń jazymyna ushyrap júrmeńder. Ajal aýzyna balalarymyzdy jibergenshe ózimiz-aq qurban bolarmyz», deıdi. Onyń sózin Álibaı mergen de qoshtap, endi buǵan kóne almaıtynyn ashyq aıtady. Osyny baıqaǵan oıaz basshysy jandaıshaptaryna qarsy shyqqandardy tizimge alyp, olardyń kózin birtindep joıýdy tapsyrady. Qysqasy, oıaz basshysynyń zalym pıǵylyn jurtshylyq aıtpaı-aq sezdi. Jıyn tarqasymen ár rýdyń jaqsylary jasyryn jınalyp, aqyldasa kele kórshi Qytaı jerine ótýge ýáde baılasady.

 Shyǵarmada qıyn-qystaý kezeńde aǵaıynǵa bas bolyp, jol kórsetken Tur­ǵanbaı bı, Kádirbaı bı, Saqarı, Súleımen, Qazaqbaı qajy, Kúrkebaı batyr men Áli­baı mergen sekildi tulǵalardyń bolmysynan qara basynan góri, eldiń namysyn bıik qoıǵan tektiligi shynaıy somdalǵan. Sonaý ǵasyrlardan túrli zobalańdy kórgen halqymyzdyń jer betinen joǵalmaı, jurt bolyp qalǵany – osyndaı azamattardyń arqasy ekenin túısinesiz. Kúrkebaı batyr men Álibaı mergenniń shekaradan óterdegi orys shekarashylarymen qaqtyǵysy, ásirese Álibaıdyń atqan oǵy múlt ket­peıtin mergendigine tánti bolasyz. Son­daı-aq keıbireýlerdiń óz hal­qyna jasaǵan satqyndyǵy da oılandyrady. Al týyndynyń ón boıyna sezim sáýlesin túsirgen Berikbol men Kerbezdiń adal mahabbatynyń beriktigi – jastarǵa úlgi bolarlyq.

Romannyń ekinshi salasy 1918-1929 jyldardaǵy oqıǵalardy qamtysa, úshin­shi salasynda 1930-1947 jyldardaǵy kezeńder sýrettelgen. Bul jyldary da Álibaı mergen men onyń zamandastary kórgen qııanatqa janyńyz shyrqyraıdy. «Adamnyń basy – Allanyń doby» dep burynǵylar beker aıtpaǵan. Taǵdyrdyń tolqynymen eki eldiń ortasynda ómiri ótken mergenge topyraqtyń týǵan je­rinen emes, jat jerden buıyrǵany da ózekti órteıdi. Sonymen qatar roman­daǵy etnografııalyq qundy derekter, ora­lymdy oılar men oqıǵalar, qazir qol­danystan umytyla bastaǵan qanat­ty tirkester men maqal-mátelder oqyr­mandy jetelep otyrady.