«Mamanııa» mektebi

Aqsý aýdanyna qarasty Qaraǵash eldi mekeninde Maman-Turysbek áýleti salǵan «Mamanııa» mektebi haqynda ańyzǵa parapar áserli áńgimeler baıyrǵy jurttyń jadynda. Keıingi býynnyń bárine birdeı túsinikti bola bermese de, qazaqtyń Qulager aqyny atanǵan Ilııas Jansúgirov qanattanǵan qarashańyraqtyń qadiri qazaq úshin qashanda bıikte emes pe?! Sol qatarly talaı uly tulǵanyń ómirine ónege sepken bilim ordasynyń qaraýsyz qalǵany janǵa batady. Já, áńgime ol jaıynda emes. Biz búgin Mamanııa mektebi jaıly derekterdi marjandaı etip kúndeligine jazyp otyrǵan Buǵytaı Aıserkenovtiń rýhanı murasyna úńilmekpiz. Atasynyń kúndeligin kóziniń qarashyǵyndaı saqtaǵan urpaqtary munaraly mektep jaıly mol muraǵat bar ekenin jaqsy túısinse kerek. Bizge qundy jazba oıly oqyrmanmen qaýyshsyn degen nıetin bildirdi.

Sóz basynda Buǵytaı Aıserkenov jaıly biraýyz sóz qaýzap ketsek. Qaraǵash aýylynda dúnıege kelgen ol 1936 jyldan 1940 jylǵa deıin Almaty muǵalimder ınstıtýtynda oqyp, matematıka pániniń muǵalimi mamandyǵyn meńgerip shyǵady. Qolyna dıplomyn alǵan soń, Aqsý aýdandyq oqý bóliminiń meńgerýshisi qyzmetin atqarady. 1942 jyly Otan soǵysyna attanǵan Buǵytaı elge aman-esen oralyp, 1948 jyldan Aqsý aýdandyq bilim bóliminiń meńgerýshiligine qaıta taǵaıyndalady. 1961 jyldan Aqsýdaǵy Ybyraı Altynsarın atyndaǵy mekteptiń dırektory bolyp qyzmet etedi. Urpaqtarynyń aıtýynsha, soǵysta ájeptáýir komandır bolǵan.

Iá, oǵan dálel soǵys ardageri Hasen Qudaı­bergenovtiń syrshertpesi. «Polshanyń Vısla ózeniniń boıyndaǵy Poznan qalasynda birneshe eldi mekendi jaýdan azat etkennen keıin damyldap jatqanbyz. Jaýyngerler kıim aýystyryp, kezekte turǵan edik. Úlken ǵımaratqa 3 adam kirip keldi. Úsheýiniń de joǵary áskerı qolbasshy ekeni mýndırinen birden baıqalady. Bireýi uzyn boıly, tip-tik, erekshe. Býrıat pa, álde koreı me, al ekeýi orys edi. Álgi býrıat dep turǵan kisi bárimizdi jaǵalaı qarap shyǵyp, maǵan kelgende toqtap qaldy da: «Sen qaı jaqtansyń?» dep surady. Men Qazaqstannan ekenimdi aıttym. «Sen Qudaıbergenov Hasensiń be?», dedi qazaqsha. Sol sáttegi qýanyshymdy jetkize ­almaspyn. Sóıtsem, ol – Buǵytaı Aıserkenov bolyp shyqty. Meni ózi turǵan úıge alyp keldi. Soǵys týraly, el jaıly, tanıtyn maıdan­gerler týraly sóılestik. Keıin bildim, ol kisi sol Poznan qalasynyń komendanty eken», dep eske alady maıdandas dosy.

Mine, sol «batyr ustaz» atanǵan Buǵytaı Aıserkenovtiń urpaqtary atanyń sandyq túbinde saqtaǵan jádigerlerin gazetke shyǵarýymyzdy ótindi. Shynaıy shejireli dúnıeni qadirli orqyrmanmen qaýyshýyna biz de qarsy bolmadyq.

«El ishindegi basylymdarda jaryq kórgen tarıhı-tanymdyq materıaldardy úzbeı oqımyz. Myna kóne jazbalardy atamyz saqtaǵan edi. Kóp jyl kebejeniń túbinde aq shúberekke oraýly jatty. О́zi de zamanynyń alǵyr, zerek, bilikti, júrekti, eljandy azamaty edi. Qazaqtyń saýatyn ashýǵa bir adamdaı eńbek etti. Kóshede atamyz kele jatqanda kónekóz qarııa, aq jaýlyqty ana, úlken-kishi, bala-shaǵa ol kisiniń jolyn kespeı, ótip ketkenshe kútip turyp, jol beretin. Meıli arba, meıli at, qandaı kólikpen kele jatsa da jol berip, asa qurmet tutatyn. Ákem úlgi-ónegesin alsyn dedi me, sol úıge turǵyzdy. Bul otbasyndaǵy qonaqjaılylyq, izettilik, syılastyq qalyń elge úlgi edi. Aqsý aýylynda atamyz turǵan kóshege «B.Aıserkenov» aty berildi. Dál keshe sol kóshege meshit turǵyzylypty. Qýanyshymda shek joq», deıdi qamqorlyǵyn kórgen qaryndasy Farýza Shóńkenova.

Onyń aıtýynsha, ákesi Shóńke Meırenbaev soǵystan eki aıaǵynan aıyrylyp, zembilmen elge oralady. Sonda Buǵytaı tońyp qalma dep ústine jyly kıim ákelip beredi. «Sen soǵystan jarymjan bolyp oraldyń. Otan qorǵaý úshin densaýlyǵyńdy berdiń. Seni qurmetteý bizdiń paryzymyz», dep otyrady eken úlken júrek­ti ustaz. Onyń Maman-Turysbek áýletiniń is-shara­syn ary qaraı jalǵastyrýyn danalyq­tyń jalǵasy desek bolatyn shyǵar.

Buǵytaı aǵanyń kúndeligi tarıhty túgendeýge qajet bolyp qalar Maıda áriptermen ádiptelip jazylǵan derek pen dáıek taıǵa tańba basqandaı anyq kórinedi. Shaǵyn ǵana qoıyndápterdiń ishinde arnaıy «Mamanııa» mektebi jaıly anyqtama berilgen. Bul qujat buryn esh jerde jarııalanbaǵan málimetterge toly. Endeshe kúndeliktegi jazýdy qaz-qalpynda berelik.

«Qaraǵash mektebi 1909 jyldan bas­tap salynyp, sol jyly bitken. Basqaryp, sal­dyrtqan ismer Abdrahman degen kisi. Aqsý – Sar­qannan 30 shamaly orys ismerleri men 30 qazaq jumysshysy qatynasqan. Mekteptiń jobasyn syzǵan: Syrttanov Barlybek pen Baıd­rahman Zıhandarov. Mektepti saldyrǵandar: Seıitbatqal, Esenqul, Táńirbergen, Aıtmuhamet, Qojahmet, Seıdahmet. Meshit salýǵa 16 myń som jumsalǵan. Mektepke bul somadan 2 ese artyq aqsha jumsalǵan dep baǵalaıdy. Sonda 30 myń som bolsa kerek. Sol kúnde bir qoı 3 som eken. Sonda 10 myń shamasy qoı jumsalǵan. Muǵalimder Baıdrahman Zıhandarov, Jaqyı Aımanov, Ahmetkereı Ǵabıtov, Najar Abdosov, Nurmuhamet Islıamov, Qunanbaı Basshabaev (orys tilinen sabaq bergen). Ýfaǵa jiberip oqytyp muǵalim etip shyǵarǵan, keıin Qaraǵashta muǵalim bolǵandar: Bilál Súleev (dýannan), Meıirman Ermektasov, Aýbakır Mambetbaev, Beısembaı Kádesov (Smaıylov), Berikbol Qılybaev, Mustahan Maldybaev pen ánshi Maıra da sabaq bergen. Maıranyń garmonmen óleń aıtqany jaıly da jazylǵan. Nıkolaı Nazarov degen atamannyń balasy Sarqannan kelip, 1911-1915 jyldary oryssha oqytqan. Muhametqalı Esengeldınov áıeli Fatıma ekeýi muǵalim bolǵan. Fatıma oqytýmen qatar 40-50 qyzǵa qol ónerin úıretken. Bular Semeıden shaqyrylǵan. Barlyq shyǵyndy Mamanovtar tólegen. 7-8 muǵalim ustaý úshin bir jylǵa 400-500 som aqsha tólep turǵan. Sonda tek, muǵalimderdi ustaýǵa jylyna 4 900-5 000 som turǵan nemese 1 600-
1 700 qoı. Qaraǵashta 1918 jyly óltirilgen­der: Beısembaı Kedesov, Omar Kereev, Áripjan Begimbaev. Odan ary qaraı «Qaraǵashta 1918-1920 jyldary oqý bolǵan joq. Oqý 1921 jyly bastaldy. 1925-1928 jyly kommýna boldy. 1928-1936 ShKM, 1935 jyly IH aıda orta mektep boldy. 1937 jyly Aqsýǵa kóship keldi. Nurseıit Jaqypov 1930-1944,1948-1958 jyldar aralyǵynda muǵalim boldy», dep jazylǵan.

Buǵytaı Aıserkenov Aqsýdaǵy Ybyraı Altynsarın mektebinde dırektorlyq qyzmet atqarǵanda ózi matematıka pániniń muǵalimi bolsa da, «Mamanııa» mektebi jaıly da arnaıy sabaq bergen sekildi. Sebebi kúndelikte «Mamanııa» mektebi jaıly sabaq ótkizýdiń josparyn qurypty. Sabaqtyń kirispesine «Qaraǵashtaǵy Mamanııa mektebiniń ashylýy, oqytý jaıy» dep jazylǵan. Qarap otyrsaq, I bólimde – «Kóne mektepten 1917 jylǵa deıin keńes ókimeti tusynda damý joly», II bólimde – «Aqsý qazaq orta mektebi, onan ushqan qarlyǵashtar shartarapta», III bólimde – «Mektepti uıymdastyrýshylar, kúreskerler», IV bólimde – «Mektep soǵys jyldarynda. Mektepten shyqqan erler Otanyn qorǵady», V bólimde – «Mekteptiń damý joldary» oqytylǵan.

Shyny kerek, Buǵytaı Aıserkenovtiń qa­zaq mektebi jaıly jazyp, jınaǵan dúnıeleri rýhanııatymyzǵa qosylǵan taǵy bir qazyna. Ula­ǵat­tyń basynda turǵan ustazdyń bul qare­keti maq­taýǵa turarlyq dúnıe. Maman-Turysbek áýle­tiniń taǵylymdy isin oqytyp, dáriptep, ke­ıin­gige mura etip qaldyrǵan asyl jannyń sha­ǵyn aqparaty úlken mádenıettiń bastaýy bol­ǵaı. Búginde qabyrǵasy qaýsap, qaraǵashy qýra­ǵan Mamanııa mektebiniń aldynda belgitas qana tur. О́tken ǵasyrda qazaq dalasyndaǵy eń úlken bi­lim ordasy osy bolǵanyna eshkim senbeıdi. En­digi kúıi el azamattarynyń enshisinde.

Jetisý oblysy