El aǵasy Ákimjan Nazaruly týraly

– 1952 jyly Arqada qys qatty boldy, – dep áńgimesin bastady Qamıdolla qarııa. Qańtardyń qarly borany ulyp turǵan qyraýly qystyń bir kúni «ob­lys­­tyq oqý-aǵartý bóliminiń bastyǵy Avram Safonov shaqyryp jatyr» degen habar jetti. Alyp-ushyp jetip barsam, onyń aldynda QazKSR Oqý mınıstri Ádı Sháripov otyr eken. Qysqasy, bul kisi Qorǵaljynǵa barady. Qoltyqtap júretin serik qajet. Qorǵaljyn qazaqy jer. Tarıhy qatparly hám qalyń.

Sóıtip, oblystaǵylar eldiń qyr-syryn biletin Qamıdollany mınıstr­ge qosyp, ekeýine oblys qorjynynan ıne-jipten jańa shyqqan tap-taza eki qasqyr ishikti kıgizip, attandyryp salady. Irkildep-kúrkildep qaıqalaqtaı júgirip aspanǵa zorǵa kóterilgen jaman ushaqtyń ishi azynap tur. Burysh-buryshtan ókpek jel ysqyrǵanda kúrk-kúrk etken motordyń daýysy zorǵa estiledi.

Olar bir saǵattaı ushyp tap-taqyr jerge top etip qonady. Mıdaı dala. Jan balasy kórinbeıdi. Ushaq tumsyq tirep toqtaǵan núktede qalqıyp jalǵyz baǵana tur. Onyń basynda qońyr kenep jelbireıdi. Sóıtse bul aýdannnyń «áýejaıy» eken. Jelbiregen móshek jeldiń baǵytyn anyqtaıtyn «kompas». Ana jaqta qarań-qurań eki adam kele jatyr. At shanasy bar. Olar mınıstrdi kútip alýǵa shyqqan resmı ókilder eken.

Aspannan túsken mınıstr aýdandyq oqý bólimi bastyǵynyń úıine baryp jambasyn syıǵyzady. Erteńinde áziz basyn kishireıtip aýdandyq oqý bóliminiń jumysymen tanysady. Qaıtatyn ýaqyt bolady. О́tkendegi aspannan túsirgen ushaq joq.

Amaly taýsylǵan mınıstr men atqosshysy Qamıdolda ekeýi sovhoz­dyń kókqasqa atyna shana shegip jolǵa shyǵady. Aýdan ortalyǵynan Aqmo­laǵa deıin 130 shaqyrym. Qar qalyń. Janýar kókqasqa quıryǵyn qos saýyryna kezek-kezek shalyp tastap, býy burqyryp, dúrkin-dúrkin pysqyryp qoıyp, jańa jaýǵan kóbik qardy aıdynda júzgen kemedeı tilip keledi. Shananyń ústinde qasqyr ishikti jamylyp ekeýi otyr.

Qaraegin aýylynyń tusyna kelgende eki jırendi qosaqtap jekken taǵy bir shana ilesedi. Qonaqtar qos shanaǵa kezek-kezek aýysyp damyl almaı tartyp keledi. Qystyń qysqa kúni uıasyna eńkeıip, qas qaraıǵannan buryn Orazaq aýylynyń shetine ilinedi.

Jalǵyz aıaq joldyń boıynda bir adam tur. Uzyn qarager at jekken shana­syn doǵaryp qoıypty, basynda qaza­qy túlki tymaq jelmen birge jelbi­reıdi, narttaı júzi balbul janady. Qyzaryp batqan kúnge kejegesin kóterip u-z-aq qarap alyp, jol ústinde kóldeneń turǵan shanaǵa kelip tirelgen jolaýshylarǵa qaraı mań-mań basyp aıańdaıdy.

Bul kisi osy óńirge aty málim, zamanynda el basqarǵan, at ústinde júrip ataǵy shyqqan Ákimjan Nazaruly deıtin azamat eken. Jasy egdelep qalsa da, aıtsa oryndatatyn, atsa tıgizetin, bir basynda abyroı-bedeli asylyp tógilgen, betti adam.

Ákimjannyń keshke qaraı tebinge shyqqan jylqyny baıyrqalap júrgen beti eken, qonaqtardy tanyǵan soń: «Meniń úıimniń janynan mınıstr kúnde júrmeıdi, onyń ber jaǵynda Ádekeńniń jazýshylyǵymen de tanys­pyn, eshqaıda ketpeısizder, týra meniń úıime baryp túsesizder!» dep shanasyna otyryp delbesin qaǵady.

Qasqyr ishiktiń ishinde tońazyp kele jatqan qonaqtar qarsylyq kórsetpeı artynan ilesedi. Sonymen semiz taıdyń etin qazanǵa saldyryp tastap, qara kúreń shaıdy urttaı otyryp Ákimjan áńgime bastaıdy:

– Qorǵaljyn óńirinde úlken-úlken bes kól bar ony halyq «Bes shalqar» dep ataıdy, – deıdi Ákimjan aǵa. Osy bes shalqardyń balyǵyn aýlap, qusyn atyp, nýyn jaılap shalqyp jatqan jurttardyń biri – Rekın deıtin orystyń áýleti. Bular baıaǵyda Nıkolaı zamanynda qazaq dalasyna qonys aýdarǵan. Tuqym-tuıaǵy shetinen qazaqsha aǵyp tur. Minezi sińisip, turmysy aralasyp ketken.

Osy Rekınderdiń biri Egor deıtin jataq orystyń Marııa atty qyzy bar eken, soǵan Dúısen deıtin qazaq jigitti ǵashyq bolyp, jastar úılenbekke ýaǵda baılasady. Biraq bular bes shalqardy bılep turǵan, sodyrlyǵymen aty shyqqan Marııanyń aǵasy Fedordan qorqady.

Fedor qaryndasynyń qazaq jigi­tine úılenbek nıetine qarsy. Birde jýan judyryǵyn túıip, kirpiniń túgindeı jún-jún saqalyn sıpap, qalyń qabaǵynan qar jaýyp turyp, qaryndasyna: «Eger de tilimdi almasań atyp tastaımyn» dep tórde ilýli turǵan myltyǵyn kórsetken.

Sodan Marııanyń úni óshken. By­laıǵy ómiri jylaýmen ótip jatady. Fedorǵa baryp «Bunyń qalaı?» deıtin qazaq joq.

Qysqasy, bul áńgime Ákimjannyń qulaǵyna jetedi. Ábekeńniń atqa taqymy tıse, daýyl turǵyzatyn qýaty baryn Fedor da biledi. Jastaý kezinde bul soıqannyń qamshysy bir ret jon arqasynan ysqyryp ótken. Doıyr dyraýdyń sondaǵy úni esine tússe tún uıqysynan shoshyp oıanady.

Jaǵdaıdy saralap-salmaqtap, oqıǵaǵa ábden qanyqqan Ákimjan jaz­dyń bir kúni atqa minedi. Bes shalqardy betke alyp júrip ketedi. Astyndaǵy qaragerdi eki kún etin qatyryp, jaratyp alǵan. Qarasýda qystaǵan qara balyqtaı qarager qamshy saldyrmaı sylań júrispen lypyp keledi. Tús áletinde Fedordyń úıine kelip, syrtta turyp aıǵaı salady. Úıden júgirip shyqqan qatyn-qalash qolynda segiz órim dyraý qamshy, at ústinde terbelip turǵan Ákimjandy kóredi.

Rekın tuqymdastyń bári qazaqsha jaqsy biledi, ishinen úlkenirek bireýi: «Ábeke, jol bolsyn!» deıdi. Ábekeń qarager atyn oınaqtatyp: «Fedor qaıda, beri shyqsyn!» degendi aıtady. Bir zamanda yrǵalyp-jyrǵalyp eńgezerdeı Fedor keledi. Ákimjan amandyq-saýlyqtan keıin: «Áı, Fedor, seniń qaryndasyń Marııamen bizdiń Dúısen degen jigit úılenbekshi, olar senen qorqady eken. Eki jastyń obalyna qalma, dál qazir batańdy ber, áıtpese, turysatyn jerińdi aıt!» dep tike ketedi. Fedor aqyldy tentek emes pe: «Oıbaı, Ábeke, meniń qarsy bolǵanym ras edi, siz ózińiz kelgen ekensiz, basqa sózim joq, úılene bersin!» deıdi. Artynda «Dýdar-aı» deıtin án qalǵan eki ǵashyq osylaı úılenipti.

 * * *

– Ákimjan aǵamen budan keıinde eki ret kezdestim, – dedi Qamıdolla qarııa. 1956 jyly ózi basqaryp otyrǵan pedagogıkalyq ýchılıshe (qazirgi Astana gýmanıtarlyq kolledji) stýdentterin bastap kúzgi aýylsharýashylyq ju­mysyna Qorǵaljyn óńirine barǵan eken. Osy saparynda Ákimjannyń úıinde taǵy da qonaq bolǵan. Ábekeń áńgime arasynda, Marııanyń dúnıeden ozǵanyn, onyń barlyq aqyrettik jabdyǵyn ózi moınyna alyp, aqtyq saparǵa attandyrǵanyn aıtypty.

Ekinshi ret burynǵy aqmolalyqtar jaqsy biletin maıdanger, úsh dárejeli «Danq» ordeni­niń ıegeri Álmuqan Sembınov qaıtys bolǵanda (1972) Ákimjandy Qamekeń sońǵy ret kóripti. Álmuqan men Ákimjan jaqyn rýlas, ári dámdes-tuzdas ótken adamdar. Ekeýi de eski qazaqtyń sońǵy sarqyty. Qazirgi Astana qalasyndaǵy Sembınov kóshesi Álmuqannyń qurmetine berilgen. Keńes zamanynda qazaqqa kóshe berý ońaı sharýa emes. 

 * * *

Ákimjan atamyz jaıly áńgime munymen bitpeıdi. Jaryqtyq soǵys jyldary kolhoz basqarypty. Bul jaıly tanymal jýrnalıst Aqmola oblysy Selınograd aýdandyq «Esil – Nura» gazetiniń bas redaktory Janat Túgelbaevtyń aıtýynsha, jiligi tatıtyn azamattardyń bári maıdanǵa attanyp, aýylda tek kempir men shaldar qalǵan tus­ta «Qyzyl tý» (qazirgi Orazaq aýyly) kolhozynyń tizginin qolyna alǵan Ákim­jan aldy alpysta, arty seksenniń seńgirine shyqqan jintikti qarııalardyń basyn qosyp, brıgada qurady. Kezinde qazaq dalasyn qan qaqsatqan ujymdastyrý men baıtalaýdy (kámpeske kórgen, odan keıingi ashtyqtyń aranynan aman qalǵan bul kisiler quba jonnyń qyrtysyn qýalaı zerttep, 40 metr tereńnen sý kózin taýyp artezıan qudyǵyn atqylatady. Sóıtip, qoıanjon dalany bıdaıǵa bóktiredi. Dál osy tusta, naqtyraq aıtqanda, 1942 jyly kúlli respýblıka boıynsha aýyl eńbekshileri «Qazaqstan kolhozshysy» atty tank kolonnasyn jasaqtaýǵa jumylady. Bul isten Ákimjan da qalys qalmaıdy. Shapqan kúıi oblpartkomnyń ekinshi hatshysy Saǵalbaı Janbaevqa barady. – Sáke, – deıdi Ákimjan. – Estýimshe, el bolyp tank kollonnasyn jasaqtap jatyr ekensińder osyǵan óz atymnan bútin tanktiń baǵasy 100 myń som atadym.

Ol tusta mundaı aqsha ekiniń biriniń túsine kirmeıdi. Dál osyndaı somaǵa Qajymuqan atamyz maıdanǵa ushaq satyp ápergenin bilemiz. Sasyp qalǵan Janbaev: «Ábeke, kolhozdyń bar malyn satyp jibermeksiń be?» dep qaljyń aralas ázildeıdi. «Joq, óz aqshamdy beremin!» – Olaı bolsa, bul elge nasıhattaıtyn dúnıe eken, dep Janbaev oblystyq baspasózge pármen tastaıdy. Sóıtip, aýylyna attanǵaly turǵan Nazarulyna Jumabaı Ormanbaev degen jýrnalshyny ertip jiberedi.

Osy sapary jaıly J.Ormanbaev: «Mezgil tún. At qulaǵy kórinbeıtin tútegen boran. Ákimjanǵa ergen arnaýly tilshi men. Ákimjan ústindegi qasqyr terisi – tulypty maǵan jaýyp tastap, delbeni ózi ustap, shana ústinde túregep turǵan qalpy attardy aıdap keledi. Baratyn jerimiz 70-80 shaqyrym. Áýpirimdep, tań ata Orazaqqa jettik. Jatqamyz joq. Birden kolhozdyń aktıvin jınap, jaǵdaıdy túsindirdik. Aqsha tóleıdi degen kolhozshylardyń tizimi jasaldy: – Men úsh myń som salamyn, – dedi Márııam Jagorqyzy. – Meniń qulyndy bıemdi qosyńdar, – dedi Dosymbek otaǵasy. Ákimjan basqarma men onyń zaıyby Balshahar: bir at, bir buzaýly sıyr, altyn saǵat, úsh altyn júzik, qosaýyz myltyq, kúmis belbeý, qundyz jaǵaly kúzen ishik, qasqyr ishik, túbit sháli, qaly kilem jáne 27 myń som aqsha qosty. – Balalarym barlyq baǵaly zattaryn atady ǵoı. О́zime enshilegen úlken kilem men túlki ishigimdi, altyn bilezigimdi jeńis qoryna men de qosaıyn, – dedi Ákimjannyń qart sheshesi. Esepteı kelgende, kolhozshylar 120 myń som, Ákimjannyń otbasy 110 myń som qarjy berip, barlyǵy qyzyltýlyqtar tank jasaý qoryna 230 myń som aqsha aýdardy» dep jazypty tilshi.

Odan keıin aýyldyń shyǵys jaǵyn­da balyǵy taıdaı týlaǵan Asaýbalyq atty kól bar. Qysta kóldiń balyǵyn aýlap maıdanǵa jiberý úshin Ákimjan qońyr kúzde aýyl qarııalaryn Jez­qazǵan jaqqa jiberip 30 túıe satyp aldyrady. Sóıtip, baǵzydan kele jatqan kóshpendilerdiń túıemen kire tartý ádisin jandandyryp, aýlanǵan balyqty Aqmolaǵa jóneltedi. Artylǵanyn «Voentorg» arqyly sattyrady. Keshikpeı Ákimjan Nazarulynyń atyna Stalınniń alǵyshaty keledi. Jeńisti jaqyndatý jolyndaǵy búkilhalyqtyq qozǵalysqa qosqan eren eńbek erligi úshin ol 1943 jyly «Qyzyl juldyz» ordenimen, kelesi jyly Lenın ordeni­men marapattaldy.

 * * *

Ákimjan Nazarulynyń taǵy bir erligi – qazaqtyń jylqysyn qasaptan qutqarǵany. Oqıǵa bylaı bolǵan. Eski qulaqtar jaqsy biledi, Hrýshevtiń zamanynda «jylqy túligi paıdasyz» degen úkim shyǵyp, búkil Arqada jumyr tuıaqty janýarlarǵa «mańqa derti jabysty» degen jeleýmen «jylqy qyrý» naýqany bastalady. Dál osy oqıǵany kózimen kórgen káriqulaq, Kúlánda Málikqyzy esimdi suńǵyla apamyz aıtatyn: О́tken ǵasyrdyń alpysynshy jyldary kúlli Yrǵyz-Torǵaı óńiriniń barlyq jylqysyn qula dúzge aıdap ákelip, úlken or qazyp, soǵan qulatyp kómdi. Bul iske ólkedegi áskerı kúshter tartyldy. Osy bir qyrǵyn kezinde kókala aıǵyr úıirin bastap, qorshaýdy buzyp, qarýly soldattardy basyp-janshyp boı bermedi. Aqyry soldattar úlken bastyqtyń buıryǵymen kókala aıǵyrdy atyp qulatty. Basshysynan aıyrylǵan úıir solyqtap typyr etpeı turyp qaldy. Osy sózdi aıtyp otyryp Kúlánda apamyz: – Sol kókala aıǵyr jaryqtyq Aqań-Jaqańdar eken ǵoı, – dep áńgimesin aıaqtaıtyn.

Osy oraıda, eske túsedi, Aqmola oblysy Egindikól aýdany Jamanqulaq aýlynyń mańynda «Jylqy molasy» deıtin saı bar. Bul da sol qyzyl qyrǵynnan qalǵan belgi. Osy aýyldyń turǵyny jaryqtyq Jákitaı Álimqojauly degen qarııanyń óziniń esteliginde: «Sonaý alpysynshy jyldary aýyldyń erkek kindiktisin aıdap aparyp Qojakólge jaqyn jerden tereń or qazdyrdy. Osy orǵa óńirdiń jylqylaryn aıdap kelip, kileń qarýly jigitter jylqylardy tańnan keshke deıin álgi orǵa baltamen, súımenmen shekeden uryp qulatady. Ony aýdannan kelgen ókilder, jambasynda altyatary salpańdaǵan mılısııalar qadaǵalap, kúzetip júredi. «Myna jylqylarǵa mańqa aýrýy juqqan, jeseńder sender de aýrý bolasyńdar» degen úgitke sendik» dep baıandapty.

 Osy bir solaqaı saıasat aqyn Ilııas Jansúgirov aıtqandaı, attyń ústin altyn taqtan artyq kóretin halyqty muqatý úshin jasalǵan aıla ekeni anyq. Ári san ǵasyrdan beri jylqynyń etin jep, sútin iship kúnin kórgen halyqtyń geneologııalyq qýatyna jasalǵan shabýyl bul.

Osy qyrǵyn kezinde Ákimjan atamyz óz qolymen baptap baǵyp, tuqym tuıaǵyn asyldandyrǵan kolhozdyń qazaqy jylqylaryn aman alyp qalýyń amalyn qarastyrady. Mundaı sumdyqqa qalaı tózedi. Áýeli aýdan
basshylaryna barady. Nazaruly aıtady: «Sender barlyq jylqyny meniń aldyma salyńdar, aqysyz-pulsyz baǵyp bereıin». Sóıtip, óz aýylynyń 300 bas jylqysyna kolhoz-sovhoz basshylary jasyryp aldyna salyp bergen 400 jylqyny qosyp, 700 jylqyny shurqyratyp aıdap, Qorǵaljyn aýdanynyń ońtústik-batysyndaǵy Teńiz kóline tartady.

Osy oqıǵa jaıly jergilikti qalam­ger Jylqybaı Jaǵyparov «Egemen Qazaqstan» gazetiniń 2010 jyly 25 tamyz kúngi sanyna «Túlik tóresin qasaptan qutqarǵan» degen taqyrypta maqala jarııalapty. Osy jazbada: «Ákimjan Nazaruly jylqylardy Teńiz kóliniń Myńjylqy aralyna tyqty. Araldyń aınalasyn qamys qorshaǵan, aýmaǵy 15-20 myń gektar, ishke kiretin jalǵyz ǵana tar aýzy bar, onyń bári tunǵan kók maısa shabyndyq. О́zi sııaqty birneshe aqsaqaldan jylqyshylar qosynyn qurǵan Ákimjan Nazaruly úsh jyldan astam tyǵylyp jatyp, Hrýshevtiń solaqaı saıasatynyń beti qaıtqanda aıdap kelgen 700 jylqydan ósken eki myńnan astam sáıgúlikti araldan aman alyp shyǵyp, aýdan basshylaryna tabystaǵan. Qazirgi búkil óńirdiń jylqysy osydan órbigen. Ákimjan Nazarulynyń osy bir túlik tóresi jylqy malyn qandy qasaptan qutqarý úshin jasaǵan adamı erligi zamandastarynyń aýzynda ańyz bolyp aıtylyp, búginge jetti» dep jazypty.

 * * *

Qalaı desek te, Ákimjan atamyz – eski qazaqtyń erlik saltynyń keńes kezindegi kózi tiri kórinisi. Jaryq­tyqtyń myna fotosyn jergilikti qa­lam­ger ári qarııanyń ómir-tarıhyn zert­teýshi Janat Túgelbaev berdi. Nazaruly 1976 jyly 73 jasynda ómirden ótipti. Jákeńniń aıtýynsha, Ábekeń erlikke baı bolǵanymen basqa tapshy eken. Jalǵyz qyzynan taraǵan jıen-jıensharlary Astanada turady. «Ýaqyt taǵy bir aınalǵanda osy Nazarulyn biletin adam qalmaı ma dep qorqamyn. Orazaq aýylyna osy arystyń atyn berý týraly bastama kótergenimizge de kóp boldy. Biraq nátıje shyqpady», deıdi baıyrǵy jýrnalıst-ólketanýshy Janat Sálkenuly.