Kollajdy jasaǵan Zaýresh SMAǴUL, «EQ»
«Qan men terdiń» áýelgi «Ymyrty» men «Sergeldeńin» paraqtap otyrǵanda taý men qyrda ósken adamǵa tańsyq teńiz dúnıesi baýrap, keıde aqjal tolqynǵa at jalyna jarmasqandaı ilesip, keıde ıirimine túsip, úıirsektenip, sol balyqshy aýylynyń jurtyna baýyrsaq bola bastaısyń. Birde Elamandaı teńizden kóz ala almaı arbalsań, birde «qyz dáýreni qyrda ótken» Aqbaladaı tańsyq álemge tańyrqap, endi birde Táńirbergendeı teńizdi aınalsoqtap, keıde áldeneńdi joǵaltqan kisideı, Álıza keıýanadaı kúńirenip kelip teńizben tildesesiń.
Biz teńizdi kórgen joqpyz. Kórmeı joǵalttyq. Qaıran, kók teńiz, qaıran, Aral!.. Osy kitapty qolǵa alǵanda sol Araldyń aman shaǵyndaǵy beınesi, teńiz stıhııasy, balyqshylar ómiri beınebir eski kınolentadaı kóz aldyńnan kólbep ótedi.
«Elaman buǵan da syr bermeı, úı irgesinde shýyldap ókirip jatqan kók teńizge qybyr etpeı kózin tigip otyr». Osy Elamannyń kózimen kók teńizdiń kúıin ańdap kórelik. Teńiz – tiri. Ol tiri qubylys. Nurpeıisov soǵan sendiredi, sony sezindiredi. Onyń teńizi ókiredi, óksıdi, solyqtaıdy, ashýlanady, kúızeledi, qaharlanady, jylaıdy.
«Elaman teńizge tartty... Teńizge shyqqanda, sirá da, mańyndaǵy kisi-qaranyń bar-joǵyn baıqamaıtyn. Tóbede kók aspan. Taban asty kók teńiz. Eki dúnıe arasynda jabyrqaý oıdy janyna serik qyp, kúni boıy kúıbeńdep júrip ómir jóninde oılaıdy. О́zi jóninde oılaıdy. О́ziniń teńiz ústinde ǵana emes, ómirde de jalǵyz ekenin oılaıdy». Elamannyń jalǵyzdyǵy – teńizdiń jalǵyzdyǵy. Elamannyń jan dúnıesi men teńizdiń jan dúnıesi egiz. Ekeýi de tabıǵattyń óz perzenti, óz balasy. Ekeýi de Qudaıdyń qońyry. Psıhologııalyq parallelızm ádisimen osy ekeýiniń kúıi qatar óriledi.
«Balyqshylar tań aldynda ǵana tarady; úı ishi tósek salǵansha Elaman aýyl syrtyna shyǵyp, boı jazyp qaıtty; úı irgesinen bastalatyn uly teńiz tań aldyndaǵy samal jelge tolqymaı, aqyryn tynys alyp, solyqtap jatyr eken», «Úı ishi jym-jyrt. Maı sham tútindep janyp tur. Syrttan azynaǵan esirik jelmen birge ókirgen teńiz saryny úzbeı estiledi», «Keshegi qara daýyl búgin tań aldynda basylyp, jel shyradaı tynypty. Soǵan qaramastan bir kóterilip ketken uly teńizdiń ashý-yzasy áli basylmaǵan. Áli de óz-ózinen doldanyp, qaraýytyp qaınap jatyr. Ańǵar betten sál ǵana jel soqsa da shuǵyl qaharǵa minip, qaıta tútigýge ázir turǵandaı», «Kúndiz teńiz ústinde balyqshylardyń tynyshyn alyp bolǵan esirik, bógelek jel keshke qaraı basylyp, shyradaı tynyp, jaǵalaýlardaǵy qara quıryq qamys basy qozǵalmaı qaldy. Sonyń ózinde teńiz sýy kúndegi sharasyna syımaı isinip barady. Ańǵar jaqta áli de óksik bar». Elaman teńizdiń kúıin dosyndaı, syrlasyndaı ǵana emes, óz anasyndaı sezinedi. Teńizdiń qas-qabaǵyn baǵady. «Tań atqansha áldeneshe turyp, jaǵaǵa barady... Keshe de kún batar aldynda teńiz jaqqa kóz salyp edi; qara qatqan sýyń kúshke minip qylshyldap tur eken».
Teńiz kartınasyna qansha úńilseńiz de kózden tasa, kóńilden jyraq bir qubylystar ótip jatatynyn, onyń senen bólek, saǵan táýelsiz kúıi bar ekeni seziledi. Ony teńizde týǵandar ǵana ańdasa kerek. Ol solardyń muǵjızasy.
«Jel qataıyp barady. Qamys sasqalaqtaı sýdyrlady. Kók teńiz tútigip, qaraýytyp qaınap jatyr», «Kún tymyq. Sonan kele sonaý ańǵar jaq qaraǵannan qarap gúrildep, uly teńizdiń keshegi daýyldan keıin áli de tarqaı qoımaǵan ashý-yzasyn anyq tanytyp tur. Qaraptan-qarap jatyp kók teńiz yrǵalyp, kárin tige yńyranyp qoıady», «Jel qataıyp bara ma, qalaı? Jáne kesheden beri biryńǵaı ańǵar betten soǵyp, uly teńizdiń ashý-yzasy boıyna syımaı, yńyranyp ókirip jatqan-dy». Sol qubylysty tap basyp tanı almaǵan kúıi Aqbaladaı shoshyna, ańtaryla qaraısyń: «Balyqshylar kóz ushynda qybyr-qybyr. Olardan arǵy jaq áli qatpaǵan, shalqyǵan qara sý. Sol betten, sonaý ańǵardan zor gúril talyp estiledi. Uly teńiz bir kez osylaı kúshi boıyna syımaı gúrildep jatady da, sosyn qaharyn qaptatyp áýpirip ketedi».
Uly muhıtqa shyqqandar «teńiz aýrýy» jaıly aıtady ǵoı. Sol bir kúıdi Andreı men Jalmurattyń jantalasynan da baıqaýǵa bolady: «...Teńiz ústiniń daýyly tipti álemet. Tolqyndar irilene bastady. Qaptaı soqqan qara daýyl araldyń áýpirim aıqaı jeline ulasty da, teńiz ústi tútigip, ýyldap-shýyldap, úıdeı-úıdeı tolqyndar sý betine ereýildep oınap shyǵady. Jalmurattyń basy aınaldy. Kók zapyran kilkildep keńirdeginde turyp aldy. Qaıda qarasa da qara jer kórinbedi. Taban asty túpsiz qurdym. Qaınaǵan teńiz kóz aldynda dóńgelenip úıirilip bara jatqasyn bul kózin jumyp aldy. «Iá, Qudaı... О́ziń... О́ziń saqta! Saqtaı kór!». Úıdeı tolqyndar endi es jıǵyzbady. Ústinen basa qalatyndaı, birinen keıin biri gúrildep kelip. Onsyz da bir batyp, bir shyǵyp maltyǵyp kele jatqan qaıyqty súzegen buqadaı qaǵyp ótedi. Qaıyq tóńkerile jazdap, eki qaptalymen sý sabalaı bastady».
«Bel-Aran anaý. Qarańǵy túnde jotasy emis-emis qaraýytady. Uly teńiz úı irgesinde aqyryn solyqtaıdy», «Qandyózekke bet qoıǵanda álginde ǵana shyradaı tymyq teńiz yrǵalyp isine bastady», «Jel kóterilip ketken. Ashyq teńiz ókirip, aq jal tolqyndar ereýildep oınaqtap, onsyz da maltyǵa bastaǵan qaıyqtardy keýdesimen qaǵyp ótedi», «Osy kezde jel de jyndanyp, kúshine minip bara jatty. Ana jaqta uly teńiz ókiredi», «Jel tynǵan. Teńiz de tynyp, ashyq aıdyn aqyryn tynys alyp solyqtap jatyr», «Patshasyn qulatsa da, halyq boıyndaǵy yza áli basylmaı, daýyl aldyndaǵy uly teńizshe isinip, sharasynan shyǵyp jatqan qaharly bir kúshti sezgeni bar», «teńiz beti typ-tynysh; ánsheıinde ashý-yzasy boıyna syımaı ókirip ýyldap-shýyldap jatatyn sonaý ańǵar bet, ashyq aıdyn tap qazir tolastap tynym tapqan. Búkil uly teńiz kún sáýlesiniń astynda kerilip appaq bop jaltyrap jatyr eken», «Sonaý jaqta yńyranyp, talyp estilip turǵan teńiz sarynyna bir sát qulaǵyn túrip...», «Kún sýytqaly teńiz beti burynǵydan da qatty tútigip, zárlene qaraýytyp yńyranyp jatyr eken».
Mine, Nurpeıisov teńiziniń bir sáti osyndaı. Osy sátti sezingende, janyń rahattanyp, «Áp, bárekeldi!» dep Elamandaı «teńizdi basyńa kóterip kúlip jibergiń keledi». Biraq kúle almaısyń. Teńizdiń sol saltanaty, salqam kúıi, shalqar dúnıesi búgin joq. Ol kúlki de jańǵyryp baryp teńizge jutylǵaly qashan. Tý syrtyńnan Táńirbergen kúbirlegendeı tiksine túńilesiń: «Baıqaısyń ba, osy teńiz ashýly-aý! О́kirip jatqanyn kórdiń be? Mynaý óksigi»...
