Jalpy, Qudaı jaratqan qońyr ańdardyń (buǵy, bulan, maral, elik, kıik, t.b.) buljymaıtyn ómir súrý daǵdysy bar. Bul haıýandar kelege túser (shaǵylysý) kezinde erkek tekeleri ózara saıysyp, jeńip shyqqany úıir qaıyrý mártebesine ıe bolady. Bir sózben aıtqanda, myqtysy ǵana urpaq órbitýge quqyly. Osylaı tabıǵı suryptalýdyń arqasynda dalanyń qońyr ańy sapasyn joǵaltpaıdy.
Osy úrdis, ıaǵnı osy tásil bek túlik maldyń ishinde tek túıe balasyna ǵana tán. Qańtarda jaraǵan býralar saıysady. Jeńgeni ingenderdi qaıyrady. Bala kezimizde býralar shaıqasyn talaı kórdik. Bizdiń aýylda Zııadannyń sary býrasy jáne Baımyrzanyń qara býrasy degen eki janýar boldy. Bylaıǵy kúnderi mop-momyn. Al jaraǵan kezinde mańyna jan balasy jolamaıdy. Shabynǵanda aýzynan aq kóbik shashyp, tisin qaırap syqyrlatady, artqy tirsegin búgińkirep, aıaǵyn taltaıtyp, bóksesin shómeıtip, keýdesin kóterip, quıryǵymen qos taqymyn ersili-qarsyly sabalap, aıbat shegedi. Qys qanshalyqty qatty bolsa, býra da sonshalyqty uzaq jaraıdy. Ataqty Bazar jyraýdyń «Qańtardaǵy býradaı, Azý tisin qaıraǵan» deıtini dál osy. Bir qyzyǵy, jaraǵan býra bir aı ottamaıdy, sý ishpeıdi, qanshyrdaı qatyp, ishin tartady.
Jaraǵan býra kúıli bolsa óte qaýipti. Tipti adam alatyndary da bolǵan. Mundaı adam alatyn býranyń aldyńǵy órkeshine jelbiretin qyzyl shúberek baılap qoıady. Qabaǵan ıti bar úıler qaqpasyna «Ostorojno! Zlaıa sobaka» dep jazyp qoıatyny sııaqty. О́ıtkeni ertede býrasy adam óltirse, ıesi qun tóleıtin josyn bolǵan. Al joǵarydaǵydaı eskertken jaǵdaıda jeńildik bar degendeı. Iаǵnı jelbiregen qyzyl týly býradan aqyly bar adam alys júredi. Odan qaldy kisi alatyn býranyń ıesi malynyń aýyzyn shaınaı almaıtyndaı etip qursaýlap tastaıdy. Buny «qaýsar» dep ataıdy. Bir aı shóp jep, sý ishpeıtin haıýanǵa báribir.
* * *
Halqymyzdyń kóne jyrlary men folklorynda, odan qaldy ádebı shyǵarmalarda jaraǵan býranyń adamǵa shapqany jaıly áńgime jeterlik. Mysaly, akademık-jazýshy Sábıt Muqanovtyń «О́mir mektebi» atty ǵumarnamalyq týyndysynyń birinshi kitabynda «Aqjambas» atty áńgimesi bar. Aqjambas dep otyrǵany – aıǵyr. Onyń jambasyn jaraǵan býra shaınap jaralaǵandyqtan, keıin jazylǵan jaranyń ornyna aq túk (jún) shyqqan eken. Sóıtip, kúreń aıǵyr osylaı atanǵan.
Oqıǵa bylaı bolypty. Turtaı degen túıeli baıdyń kisi alatyn býrasy bar eken. Ol qańtarda jaraǵany bylaı tursyn, essiz qutyratyn kórinedi. El qutyrǵan býrany shaýjaılap qaıyr dep Bákeı degen jylqyshyny jumsaıdy. Bákeń myń jylqynyń ishinen úıirin qasqyrǵa aldyrmaıtyn azýly alty jasar kúreń aıǵyrdy birneshe kún jaratyp, etin qatyryp minip jolǵa shyǵady. Qolynda qyzyl qaıyńnan jonǵan soıyl. Salt atty adamdy kórgen býra shabynyp tura keledi. Astyndaǵy atyna sengen Bákeı borbaılatyp qarsy shabady. Býra da umytylady. Epti jylqyshy oraıyn taýyp býrany soıylmen salyp ótedi. Moınyna taıaq tıgen haıýan jalt burylyp taǵy umtylady. Alda-jalda aýzyna ilikse shaınamaı jutatyn túri bar. Bákeı taǵy soǵady. Sóıtip, aıqas uzaqqa sozylady. Býranyń beti qaıtar emes. Aqyry Bákeıdiń ózi qashady. Býra qýyp keledi. On shaqyrymdaı jerde Qarpyq aýylynyń aǵashtan salǵan qystaýy bar. Soǵan qaraı tartady. Býra da qoıar emes, qardy buzyp-jaryp tartyp keledi. Qutylmasyn ańǵarǵan jylqyshy Qarpyq aýylynyń shetki aýlasyna kirip úlgeredi. Syrtqy qaqpany qaq jaryp býra da kirip keledi. Bákeı at-matymen úlken aǵash úıge kirip úlgeredi. Úı ıesi esikti jaba qoıady. Ashýly býra dál esiktiń kózine shógip jatyp alady. Sol jatqannan eki kún jatady. Úshinshi kúni ornynan turyp, mańaıdy aınalsoqtap júredi. Tegi tońazyǵan bolsa kerek. Bákeı basqa qaqpadan shyǵyp qutylyp ketedi. Biraq kekti býra bul oqıǵany umytpaǵan eken. Bir jyl ótkende úıir qaıyryp júrgen kúreń aıǵyrdy izdep kelip aıqasady. Aıǵyr da aıanyp qalmaıdy. Osy shaıqasta býranyń tilersegi tilinip, aıǵyrdyń qońy jaralanady. Sóıtip, ataqty kúreń aıǵyr «Aqjambas» atandy.
* * *
Joǵarydaǵydaı áńgimeniń taǵy bir sulbasyn etnograf-jazýshy marqum Jaǵda Babalyqov jazyp qaldyrǵan eken. «Erterekte, – depti jazýshy. – Erenqabyrǵanyń Mana ózeni mańyn mekendegen kereı jurtynda ári naızager, ári qamshyger Bálel degen kisi boldy. Bul kisiniń ákesi Laq batyr bolǵan adam eken. Qysqasy, naǵyz kókjaldyń tuqymy. Bákeń 1945 jyldary 50 jas kezinde qaqaǵan qańtarda búrkit salyp, taýǵa shyǵypty. Qyrattap kele jatsa, saıdyń ishinde qalmaqtyń bir kele túıesi jatyr. Búrkit ustaǵan adamdy kórip qalmaqtyń qara býrasy tura umytylady. Jaraǵan býra aq kóbigi burqyryp kele jatyr. Sasqalaqtaǵan Bálel oń qolynda baldaqta otyrǵan qusyn ushyryp jiberip, erdiń aldyńǵy qasyna ilip qoıǵan qamshysyn alyp úlgeredi. Býyrqanyp, bursanyp, muzdaı temir qursanyp, azýyn aıǵa bilep kelip qalǵan býrany qaq mańdaıdan tartyp jiberedi. Býra shóke túsip jatyp qalady. Býranyń ıesi mońǵol daý kóteredi: «Sen qazaq býramdy qylyshpen shaptyń, qunyn tóle» deıdi. Bákeń:
– Mynamen urdym, – dep ábden ysylǵan taspaly qamshysyn kórsetedi.
– Ony qalaı dáleldeısiń? Bálel qamshyger «qazir» deıdi de, ólgen býranyń basyn kóldeneń qoıyp, at ústinen yzǵytyp kelip, qamshymen salyp ótedi. Qarasa qamshy túıeniń bas súıegin tesip jibergen eken deıdi. Sóıtip, daýdan qutylypty».
* * *
Osyǵan oraılas jazýshy, Memlekettik syılyqtyń laýreaty Kádirbek Segizbaevtyń da «Shaǵan búligi» atty derekti áńgimesi de bar. «Ertede Nazar Janaquly deıtin julymyr jigit bolypty, – deıdi jazýshy. Bul azamat el qydyryp júrip bir kele túıege kez bolady. Onyń ishinde jaraǵan býra bar eken, ol tura umtylady. Jotanyń basynda turǵan bir kisi: «Balam, beri qaraı qash» dep aıǵaılaıdy. Alaıda Nazar qasqaıyp tura qalyp, býrany dyraý qamshymen qaq mańdaıdan tartyp qalyp, murttaı ushyrady da, «jotada qaraqshydaı qalqaıyp turǵan túıeshini uryp tastaıyn da, malyn alysqa aıdap keteıin» degen shaıtan oıdyń jeteginde saılanyp turady. Sodan qasyna kelgen adamǵa endi qamshy silteı bergende, ol jigitti at ústinen julyp alyp, tizesimen basyp otyra qalady da:
– Qarǵys jeısiń be, qamshy jeısiń be? – deıdi.
– Aqsaqal, qart kisi ekenińizdi baıqamaı qaldym. Keshý jasańyz. Býrańyzdy óltirdim. Saqalyńyzdy syılamaı sizge qol kóterdim. Aıy-bymdy keshińiz, keshpeseńiz óz qolyńyzben basymdy kesińiz, – dep, sapysyn sýyryp alyp qartqa usynady.
– Nyspyń kim? Qaı týǵan bolasyń?
– Atym – Nazar. Ákem – Janaq.
– E, tuzaqshy Janaq bıdiń bir julymyr uly bar deýshi edi. Sol ekensiń ǵoı.
– Iá, sol – menmin, ata. Eshkim betimnen qaqpaǵan, aýzymdy eshkim baqpaǵan beıbastaq, aýyzdyqsyz ósken baıdyń erkesimin. Endi óltire berińiz.
– Joq, balam, jas janyńnyń, bos moınyńnyń obalyna qalyp qaıtemin, jaı qolyńdy, batamdy bereıin: «Jetkinshektik, jelkóbik minezińdi tasta. Azamatqa tán jóndem isińdi basta. Baı balasy bir jyǵylmaı jer tanymas degen, jyǵylǵanym jerdiń jary emes, qart adamnyń zory dep bil. Atyń Nazar eken, kópshiliktiń bazary bol. Qolyńnyń qaryndaǵy kúshten góri, kózińniń qyryndaǵy isti ańǵar. Aıtuıaqtynyń asyly, ádildik joldyń jasyny bol. Jaqsylyqqa jaq bol, jamandyqtan saq bol! Áýmın! Al, balam, atyńa min, jolyń bolsyn», dep Nazardy attandyrypty. Sol Nazar qarııanyń sózinen keıin múlde ózgerip, el qamyn jegen bı atanǵan eken…».
