Qant tapshylyǵy qalaı retteledi?

Qazaqstan jeke qant óndirisi ar­qyly ishki tu­tynýdyń tek 40 pa­ıy­zyn jaba alady. Bul tur­ǵyda Agrarlyq azyq-túlik naryqtary jáne aýyl sharýashylyǵy ónimin qaıta óńdeý depar­tamentiniń dırektory Qanat Jaýymbaev Úki­met­tiń 33 tarmaqtan turatyn qant salasyn damy­tý boıynsha keshendi jospar qabyldaǵanyn aıtty.

«Keshendi jospar sheńbe­rin­de egis alqap­ta­ryn ulǵaıtý jónindegi is-sharalar kózdelgen. 2024 jylǵa qaraı qant qyzyl­shasyna arnalǵan egis alqap­ta­­ry 25 myń gektarǵa deıin ul­­ǵaı­tylady dep josparlaný­da. Bıyl 10,1 myńnan 16,1 myń gektarǵa deıin ulǵaımaq. Son­daı-aq qant quraǵyn ákelý ke­zin­de bıyl ımporttyq bajdy nólge teńeý kózdelgen. Qazir bul máse­leni EEK otyrysyna shy­­ǵarýdy josparlap otyrmyz. Qant qyzylshasyn qant za­ýyttaryna kılogramy úshin 15 teńgeden 25 teńgege deıin tap­sy­rýǵa arnalǵan normatıvter men sýbsı­dııa­lar tartyldy. Jol kartasy aıasynda qant zaýyttaryn aınalym shemasy boıynsha qar­jy­landyrý sharalary qarastyrylǵan. Atap aıtqanda, oblys ákimdikterinen qant zaýyttaryn qarjylandyrýǵa 25 mlrd teńge bólinbek. Qazir sonyń 14 mlrd teńgesi bólindi», dedi Qanat Jaýymbaev.

«Qazaqstan qant, tamaq jáne qaı­ta óńdeý ónerkásibi qaýym­das­ty­ǵy» zańdy tulǵalar birles­tiginiń pre­zıdenti Aıjan Naý­ryzǵalıeva jo­ǵa­rydaǵy usy­nysty qoldap, qant qyzyl­sha­sy­na arnalǵan egis alqap­ta­rynyń ulǵaıýy asa qajet eke­nin jet­kiz­di. Aıtýynsha, 2020 jyldan bastap egis alqaptary qys­qa­­ryp keledi. 2020 jyly egis alqaby 15,2 myń gektar bolsa, 2022 jyly nebári 9 myń gektar bolyp qalǵan. Bul óte az, tıi­sinshe az ónim alyndy deıdi. Ol sýmen, gazben qamtamasyz etý jáne «Aqsý Qant» qant zaýy­ty­na temirjol salý sııaqty problemalardy da atap ótti. Aıjan Naýryzǵalıevanyń aıtýyn­sha, jańǵyrtý úshin shamamen 13 mlrd teńge qajet. Jańa qymbat jab­dyqtardy satyp alý­ǵa jeńil­dik­ti nesıeler bólý degen sııaqty mem­lekettik qoldaý sharalary je­tispeı tur deıdi.

Shendiler 2026 jylǵa deıingi ke­shendi josparǵa sáıkes, qant zaýyt­taryn otandyq shıki­zatpen qamta­ma­syz etý boıynsha naqty shara­lar qabyldanyp jatqanyn aıtady. Jetisý oblysy Aýyl sharýashylyǵy basqar­masynyń bas­shysy Nurdáýlet Kenen­baev­tyń aıtýynsha, óńir­de bıyl 8 100 gektarǵa qant qyzylshasy se­bildi. Aýdan­darmen jumys­tar júr­gizilip, naqty sharýa­shy­lyqtar anyq­talyp, olarǵa 5 myń gektar jer­ge mı­neraldy tyńaıtqyshtar be­ril­di. Nátı­je­sinde, 283,5 myń tonna ónim jınalady degen jospar bar. Sharýashylyqty tuqymmen qamtý boıynsha tikeleı Kóksý qant zaýytymen jumys júrgizilmek. Búginde jańa kelisimshart jasalyp, qajetti tuqym qory qam­ta­masyz etilip jatqan kórinedi. Kásiporyn forvardtyq negizde sharýashylyqtarǵa kóktemgi dala ju­mystaryna 700 mln teńge kó­le­minde qarjy bólýdi josparlap otyr eken.

«Kóksý qant zaýyty bıyl 50 myń tonna qamys quraǵyn óńdep jatyr. 8 100 gektardan 283 myń ton­na qant qyzylshasy óndirilse, onyń bar­lyǵy Kóksý zaýytyna jiberilip, óńdeledi. Aqsý qant zaýyty byltyr jumys istegen joq. Sebebi qamys quraǵyn óńdeý úshin qosymsha qondyrǵylar ornatyldy. Búginde jumystardyń 97%-y aıaqtaldy. Qamys quraǵy­men qamtamasyz etý jóninde shveı­sa­rııa­lyq kompanııamen 3 myń tonnaǵa kelisimshart jasaldy, ol 18 aqpanǵa deıin jetki­zil­mek. Zaýytty naýryz aıynyń ba­synda iske qosý josparlanyp otyr», dedi Nurdáýlet Kenen­ba­ev.

Aqsý zaýytynyń qýattylyǵy shamamen 40-50 myń tonna qamys qant shyǵarýǵa múmkindik beredi eken.

Jalpy, mamandar shaǵyn ón­di­­rý­­shilerdiń shıkizatqa qol­je­­tim­diligi, qarjylandyrý, agro­teh­­nologııa, teh­nıka, ónimdi ótki­zý turǵysynan bir­qatar prob­le­malarǵa tap bolýy múm­kin eke­nin aıtady. Bul rette kómekke qant klasteri kelýge tıis.

«Bizde 4 qant zaýyty bar. Sonyń negizinde jaqsy klaster da­ıyndaýǵa bolady. Qant klasteri sharýalardy ınfraqurylymmen ǵana qamtamasyz etpeıdi, bul – qarjylandyrý, agro­tehno­lo­gııa­lardy saqtaý, tehnı­kalyq jáne tehnologııalyq qamtamasyz etý, sondaı-aq ótkizý máseleleri. Klas­terdiń ózegi bolyp sanalatyn qant zaýyty arqyly kepil­den­dirilgen satý qamtamasyz etiledi. Sondyqtan biz Jol kar­tasyn sál keńeıtip, 4 zaýyt negizinde qant klasterlerin damy­tý boıynsha usynystar en­gize­miz. Árbir zaýyt klasterdiń ózegi bolady», deıdi Qanat Jaýymbaev.

Bastamany «Báıterek» UBH» qol­daýǵa da­ıyn. Holdıng qant za­ýyt­taryna jabdyqtaryn ja­ńar­tý­ǵa jeńildetilgen nesıeler bere ala­­dy. Nesıe seriktestikteri ar­qy­ly qant qyzylshasyn ósi­retin fer­merlerdiń aınalym qara­jatyn da qar­­jylandyrady. Osylaısha, qant klasterin qurý «Báıterektiń» qar­jy­lyq usy­ny­sy­men tabysty kooperasııalanýy múmkin.

Eldegi qant problemasyn sheshý úshin ke­shen­di bastamanyń qolǵa alynýy áste tegin emes. О́ıt­keni bir qant óndirisi úshin ondaǵan, júz­degen sharýanyń basyn qaıyrmasa bolmaıyn dep tur. Bul rette logıstıka, shıkizat pen daıyn ónimdi tasymaldaý shyǵyndaryn azaıtý, mazýtty arzandatý, gazdandyrý, qant zaýyttaryn damytý úshin temirjol qurylysyn qar­jylandyrý – kún tártibindegi ózek­ti máseleler sanatynda.

Premer-mınıstrdiń orynbasary – Saýda jáne ıntegrasııa mı­nıs­tri Serik Jumanǵarınniń aıtýyn­sha, Shý qalasynda qant zaýy­tyn salý josparlanyp otyr.

«Taǵy bir qant zaýytyn salý máse­lesi uzaq talqylandy. In­ves­tor ta­byl­ǵan sııaqty, Shýda Konya túrik kompanııasymen birge zaýyt salynatyn boldy. Qazir joba qaralyp jatyr. Qant salasyn damytý jónindegi baǵdarlama 2025 jylǵa deıin qant óndirisin 270 myń tonnaǵa deıin ulǵaıtýǵa múmkindik beredi», deıdi ol.

Onyń aıtýynsha, 2022 jyly Qazaqstanda 306 myń tonna quraq qanty jáne qant qyzyl­shasynan 50 myń tonna ónim óndirilgen – bul óte joǵary nátıje. Buryn óndiris jylyna 100 myń tonnadan aspaıtyn. Atalǵan ónimniń ózindik qunynyń tómen bolýyna baılanysty naryqqa shetelden arzan qant ákelinip, qazaqstandyq zaýyttar óndiristi toqtatýǵa máj­búr bolǵan. Mınıstrdiń aıtýynsha, bıyl qant baǵasyna qatysty daý-damaı týyndamaýǵa tıis. Me­mo­randýmdarda eń jo­ǵa­ry baǵa 460 teńge dep kór­se­tilgen.

Eger oıǵa alǵan josparlar óz deńgeıinde oryndalsa otandyq ón­diristiń úlesi 7%-dan 43%-ǵa deıin artýǵa tıis deıdi mınıstrlik ókilderi. Sýb­sı­dııalaý normatıvin 15 myń teń­geden 25 myń teńgege deıin ulǵaıtýdyń arqasynda qy­zyl­sha ósirýshiler óz óniminiń bir tonnasyn 40 myń teńgege satatyn bolady. Sonda qant qyzyl­sha­synyń rentabeldiligi bas­qa daqyldar deńgeıine jet­ki­zilmek.

Sondaı-aq Ulttyq ekonomıka mı­nıstr­ligimen birlesip, Salyq ko­deksine qant óndirýge jáne qamys shıkizatyn ákelýge salyqtyq preferensııalar berý bóliginde túzetýler engizildi.

Salany damytýdyń keshendi josparyna sáıkes, 2026 jylǵa qaraı qant qyzylshasynyń egis­tik alqaptary 60 myń gektarǵa jetýge tıis, bul qant ımportyna táýel­di­likti tómendetýge jáne otan­dyq naryqty óz ónimimen qam­tamasyz etýge múmkindik bere­di.