Jer betine alǵash sanaly jaratylys ıeleriniń izi túsken ýaqyttan beri ádebıette oqyrman degen asyl qaýym bar. Talǵamy bıik oqyrmannyń klassıkalyq ónerge qyzyǵýymen ádebıettiń salqar kóshi qazirgi mejege jetti – bálkı, keri ketken de bolar. Tehnıkanyń oza damyǵan dáýirine aıaq basqan ádebıet te, ony súıer oqyrman da shapqyn jorǵa júrisinen jańylyp, jol jorǵalap keledi. Onyń jalǵyz sebebin ǵalamtorǵa balap júrgenderge áste qosylýǵa bolmas. Kerisinshe, ǵalamtordyń kitap oqýǵa tıgizer paıdasy orasan. О́kinishtisi sol, másele ǵalamtorda emes, adamnyń óz erkinde, júrek qalaýynda bolyp otyr. Kórkem dúnıege qajettilik bolmaǵan soń, oqyrman óz aıaǵymen shyǵarmaǵa kelmegen soń, qobyz sarynǵa salyp, «oqymaıdylap» atqa teris mingizip, ulardaı shýlaǵan bizdiki ne áýre osy deısiń. Jurttyń bári japatarmaǵaı kitap oqyp jatsa, árıne, úlken qýanysh. Biraq... Lev Tolstoıdyń: «Keleshekte jazýshylar biz sııaqty tom-tom shyǵarmalar jazbaýy múmkin. Tipti kórkem nárselerge barý da birte-birte tyıylýy múmkin. Maqalalyq nárselermen shektelip, sony ádebıet dep eseptep, sondaı baǵytqa aýyp ketýi múmkin» degen sózi rasqa aınalyp kele jatqan qoǵamda kitapqumar qaýymnyń azaıýy zańdylyq sekildi.
Tipti osy kúni kitap ustaǵandarǵa qyzyǵa qaraıtyn kózqaras paıda bolypty. О́zi de oqyǵysy kelip, biraq moıny jar bermeıtindikten qyzyǵýy múmkin nemese keshegi Keńes zamanynyń sarqynshaǵyn kórip, «sen áli tiri me ediń» degendeı músirkeı qaraıdy. Rasynda, eshkimdi kitap oqýǵa májbúrleı almaısyń. «Kitabı danalyqtan aqymaqtyń topastyǵy eki ese tanylady» degen J.Moler sóziniń keri kelýi ábden múmkin. Oqyrmannyń da, shyǵarmanyń da shynaıy bolǵany quba-qup. Sol shynaıylyqtyń búgingi keıipine týra, shartarapty sholyp kóreıikshi. Kim qalaı oqyp júr eken?
Eń oqymysty halyq Qazaqstan emes – ekibastan. Tipti irgemizdegi Reseı deseńiz de qatelesesiz. Kóp oqıtyn bireý bolsa, Qytaı nemese Ispanııa dep oıladyq. Biraq kóp kitap oqıtyn memleket Islandııa dep tanylypty. Bálkı, bul ıslandııalyqtardyń aýa raıyna, tabıǵatyna hám mentalıtetine baılanysty shyǵar. Ol jaqta jyl saıyn myńǵa jýyq kitap shyǵarylyp, kemi jarty myńnan bastalyp, on myń danaǵa deıingi tırajben jaryq kóredi. Bir qaraǵanda asa kóp bolyp kórinbegenimen, eldegi halyq sanynyń azdyǵyn eskersek, 1 myń adamǵa 3 kitaptan aınalady. Islandııalyq baspagerdiń sózinshe, ondaǵy ár altynshy turǵyn roman jazady. Tipti bul memlekette «Ár adamnyń júrek túkpirinde jazylmaǵan kitap bar» degen mátel de jattalyp qalǵan. Alaqandaı elge tym jaqsy nátıje. Al bizdegi baspadan jaryq kórip jatqan kitaptardyń tıraj sany myń danadan aspaıtynyna ýaqyt óte kózimiz úırenip keledi.
Keıde bizge Jer betindegi barsha adam kitap oqýdy súıetin sekildi kórinedi: bireý – zamanaýı prozany, endi bireý – fantastıkalyq shyǵarmalardy, bireý – klassıkany oqyǵandy unatady. Tipti súıip oqymasa da, áıteý árip tanıtyny haq. Biraq biz qatelesippiz. Saýatsyzdyq hám qara tanymaý – áli de báz baıaǵydaı túıtkildi problema qalpynda eken. О́kinishke qaraı, álemdegi ár besinshi eresek adam oqı da, jaza da almaıdy. Bul statıstıka kóbinese Ońtústik jáne Batys Azııa, sondaı-aq Sahara shólinen ońtústikke deıingi Afrıka elderinde kórinedi. Álqıssa.
Kitap oqýdy jan-tánimen jaqsy kóretin qaýymnyń arasynda bıblıokleptomanııa degen bir aýrý bar. Bul aýrýǵa shaldyqqandar eshqashan kitapty satyp almaıdy, ıakı surap áýre bolmaıdy: urlap alady. Jáne osy tirliginen dym uıalmaıtyndary hám eshqashan qoıa almaıtyndary qyzyq. Álemdegi áıdik kitap urlaǵyshtardyń biri hám biregeıi Stıven Blýmberg bolypty. Ol 300 kitaphanadan jıyrma myńnan astam táýir kitaptardy jymqyrǵan. Kitap urlaý da óner me deısiń. Osy bir «qasıetti» maqsatqa jeter jolda Stıven kitaphanaǵa jeldetý júıesi nemese lıfti shahtasy arqyly kirgen. Stıvenniń tar jolda taıǵaq keship júrip jetken kitaptaryn kórer me edik.
Jalpy, dúnıejúzine kóz salsaq, kitap oqytý saıasatyna qarap tańǵalasyń. Máselen, Brazılııa túrmelerinde sottalýshylardy kitap oqýǵa yntalandyratyn arnaıy baǵdarlama bar. Ereje boıynsha, ár oqylǵan kitap jaza merzimin 4 kúnge azaıtady. Sonda, eń kóp degende, jazasyn óteýshi kitap oqyp, bir jylda jalpy merzimnen 48 kúndi qysqartyp, beıbit ómirge jospardaǵydan az-kem erterek shyǵýǵa múmkindigi bar. Moıyndaý kerek, keı elderde túrmedegi bylaı tursyn, erkin halyqty oqýǵa shaqyrýǵa, jalpy ádebıettiń, rýhanııattyń damýyna qandaı da bir amal-shara jasalýy sırek.
Sonymen, qazir bizge kitap oqyǵannyń bári sulý hám qadirli. Kitap o bastan mádenıettiń bastaýy sanalǵandyqtan, kitap oqý – mádenıettiń belgisi, kitap oqyǵan adam árqashan mádenıetti. Osy bir aq-adal oıymyz aqtalyp, azǵana ádebıetsúıer qaýym kóbeıse eken deısiń.
