Qazaq halqy tabıǵat qubylysyna erekshe ataý berip, aısyz túnde juldyzǵa qarap jol taýyp, kóz ashtyrmas boranda shópke qarap el izdegen. Mysaly, kıik óz laǵyn aıaqtandyryp, jelge qarsy júgirtken ýaqytty «quralaıdyń salqyny» dese, «Úrker jerge túspeı jer qyzbaıdy» dep aýa raıynyń qandaı bolatynyn boljaǵan. Olaı bolsa, meteorologııa mamandary men arnaıy qurylǵylar paıda bolmaı turyp, aýa raıyna qalaı boljam jasalǵanyn jáne tabıǵat qubylysyn bir sózben qalaı ataǵanyn bile júreıik.
Alasapyran – naýryz ben sáýir aılarynda qar erip, jer laısań bolyp, sharýashylyqqa qolaısyz bolatyn merzim.
Amal – ystyq pen sýyq, qar men jańbyr, jel men borannyń úzdiksiz soǵyp turýyn halyq osylaı ataıdy. Ulttyq sandyq uǵymda jeti amal bar. Olar: kúnniń toqyraýy, qarashanyń qaıtýy, úrkerdiń batýy, muzdyń qatýy, kıiktiń mataýy, qys toqsan, aı toǵamy.
Besqonaq – naýryzdyń 17-21 kúnderi aralyǵynda bolatyn jaýyn-shashyndy kúnder. Bul sýyq ári laısań mezgil bolǵandyqtan, jurt besqonaqtan qatty saqtanǵan.
Bórisyrǵaq – burshaqtan kishi muzdy qar túıirshikteri jaýyp, aqpan aıynda at qulaǵy kórinbeıtindeı boran bolatyn kúnder. Professor Serik Negımov «Bórisyrǵaqty»«kreshenskıı moroz» dep aýdarýǵa kelmeıtinin aıtady. Qazaqta bul kúnderdi «Saryshunaq aıaz» deıdi.
Qarashanyń qaıtýy – qustar jyly jaqqa qaıtyp, qar túsip, kún sýıtyn ýaqyt.
Quralaıdyń salqyny – mamyr aıynyń aıaǵynda bolatyn sýyq jel. Osy jelge qarsy kıik óz quralaılaryn aıaqtandyryp, órgizetindikten osylaı atalǵan.
Qusqanaty – naýryz aıynyń sońynda qustardyń kelýimen qar aralas jańbyr jaýyp, sýyq jel turatyn ýaqyt. Halyq muny qusqanaty dep atap, amalǵa jatqyzǵan.
Qyzyl jumyrtqa – mamyr aıynyń alǵashqy onkúndiginde dala qustary balapandaǵan kezde sýyq bolatyn bir-eki kún.
Qyzyr qamshysy – sáýir aıynyń ortasynda jer býsanyp, ońtústikke jazdyń jaıly kúnderi kele bastaıtyn ýaqyt. Halyq ádette «Qyzyrdyń kamshysy shartyldady, kys ketti» dep aıtady.
Qyrbastyń qyzyly – Qazaqstannyń soltústiginde jeltoqsannyń basynda bolatyn alǵashqy aıaz.
Qyryq kún shilde – maýsym-shilde aılary kezinde 40 kúnge sozylatyn ystyq.
Qys shildesi – qańtardyń sońǵy kúnderindegi qatty aıaz.
Kúnniń talasýy – aýa raıy ózgerip, syrǵyma júretin qańtardyń alǵashqy kúni.
Mızam shýaq – qyrkúıek aıynyń ekinshi onkúndiginde jańbyr jaýyp, túnde shóp basyna shyq túsetinine qaramastan, kúndiz shýaqty bolatyn kúnder.
О́lara – eski aı aıaqtalyp, jańa aı týǵanǵa deıingi aralyq, aspanda aı kórinbeıtin kezeń.
Súmbileniń týýy – qyrkúıek aıynyń sońǵy onkúndiginde jaýyn-shashyn bastalatyn sýyq kúnder, Súmbile juldyzy kórinetin mezgil.
Tarazynyń týýy – tamyz aıynyń ortasynda aýa raıy salqyndap, alǵashqy kúz nyshany biline bastaıtyn ýaqyt.
Tekeniń burqaǵy – jeltoqsannyń sońǵy onkúndiginde dalada qatty boran soǵatyn kez.
Tobylǵy jarǵan – sýyq jel soǵyp, tobylǵy búrshik jaratyn sáýir aıynyń sońǵy 2-3 kúni.
Úrkerdiń batýy – maýsym aıynda úrker múldem kórinbeıtin ýaqyt. Osydan keıin qyryq kún shilde bastalady.
Úrkerdiń tolǵaǵy – shilde aıynyń ortasynda bastalatyn mal-janǵa jaıly kezeń. Bul ýaqytta úrker týady, jer kurǵap, shóp býyny qatady.
