Kollajdy jasaǵan Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Barlybaı Spanov – Astana irgesindegi Taıtóbe aýylynyń týmasy. Qazir Qosshy qalasynda turady. Úsh balanyń ákesi. Biz barǵan kúni Barlybaı aǵa 61 jasqa tolypty. Týǵan kúnin tósekte qarsy alyp jatyr eken. 2011 jyly jazataıym jol apatyna ushyrap, omyrtqasy zaqymdanǵan. Sodan beri tabany kúrekteı 14 jyl boıy tósekke tańylǵan ol tek keıingi birneshe aıdyń kóleminde basyn sál kóterip, sóıleýge ıkemi kelgen. Táýlik boıy tapjylmaı kútimin jasap, jeke kómekshi mindetin atqaryp júrgen jubaıy Márııam apaıdyń júzinen sharshańqylyqpen birge úmit ushqyny da baıqalady.
– 2011 jyly 16 jeltoqsan, mereke kúni edi, – dep sózin bastady keıipkerimiz. – Qosshydan bir sharýalardyń qamymen qalaǵa shyǵyp kele jatqan edim, posttyń tusynan óte bergende kólik apatyna ushyradym. Dálirek aıtqanda, kólikti mas kúıinde júrgizip kele jatqan jigitter meniń kóligimdi soǵyp ótti. Bir aı es-tússiz jatyppyn. Dárigerler birden operasııaǵa kirispeı, bir aı ótken soń ǵana jasady. О́ıtkeni basynda bári meni adam bolmaıdy dese kerek. Sodan beri, mine, tósek tartyp jatyrmyn.
Dertine shıpa izdep, barmaǵan jeri, baspaǵan taýy qalmaı tabanynan tozǵan ol, tipti Qytaı eline de baryp, qaralyp kelipti. Ondaǵy bilikti dárigerler apattan keıingi operasııanyń durys jasalmaǵanyn, ásirese omyrtqasyna tútikshe ornatýdyń sátsiz bolǵanyn aıtqan kórinedi...
– Qazir syrqat qysqan kezde jedel járdem shaqyramyz. Qosshyda bir ne eki ǵana jedel járdem kóligi bar. Sarylyp kútemiz, tipti ony kútip otyryp, qaı jerimiz aýyrǵanyn umytyp qalamyz. Sosyn alǵashqy medısınalyq kómek kórsetýge kelgen mamandardyń qaı jeriń syr berip turǵanyn tap basyp aıtýǵa biliktiligi jetpeıdi. Tósegimdi ary aınalyp, beri aınalyp, aqyry túk tappaǵan soń qaǵazyna aty-jónimniń túgin qaldyrmaı qattap-shottap ketedi. Ne bir gramm dári bermeıdi. Qazir aqsha bolmasa, aram ólip qalýdyń az-aq aldyndamyz. Ras, memlekettiń múgedekterge kórseter qamqorlyǵy mol, alaıda medısına salasy jaǵynan kemshiliktiń baryna ábden kózim jetti, – dep bazynasyn jetkizdi naýqas.
Basyna mundaı aýyr is túsken azamatynyń kúndiz-túni kútimin jasap, balasha baǵyp-qaǵyp, párýana bolyp júrgen asyl jary – Márııam apaıdyń tózimi men sabyryna eriksiz tańdaı qaqtyq. «Tas túsken jerine aýyr», kónbeske shara bar ma?!
– Sol joly operasııadan shyqqan kezde óz kózimmen kórdim, men sekildi múgedek bolyp qalǵan joldasyn «mundaı adamdy baǵa almaımyn» dep tastap ketip jatqandar boldy. Saı-súıegimiz syrqyrady. Ańyrap bir múgedek azamat qaldy... Al óz jaǵdaıyma shúkir deımin, joldasym qıyn sátte qasymnan tabyldy. «Ash adam – urysqaq, aýrý adam – tyrysqaq» qoı. Meniń nebir qınalǵan sátimde Márııam qamqor bolyp, bar kúıime tózimdilikpen qarap keledi. Dál qazir basymnyń qaraıyp óstip jatqanym – áýeli Alla, ekinshi osy jubaıymnyń arqasy, – degen Barlybaı aǵa býlyǵyp, kóz jasyna erik berdi...
Ras, qamkóńilge qamqorlyq kerek. Erekshe kútimge muqtaj adamdarǵa jeke kómekshiniń qanshalyq qajettigin, kózben kórip, kóńilmen túısindik. Túsindik te, áýelgi zertteýdegi nysanamyz – jeke kómekshiler alatyn jalaqysynyń jáı-kúıinen syr tartsaq, bul jaqta da býy burqyrap, búlk-búlk qaınaǵan bıýrokratııa! Jeke kómekshilerdiń aıtýyna qaraǵanda, bul qorǵansyz qamqorshylarǵa qorlardyń ótkizgen qorlyǵy mol eken.
– Joldasym kólik apatyna túskennen keıin, bir jyldan bastap, jeke kómekshisi retinde áleýmettik járdemaqy alyp kelemin. Alǵashqy jyldarda 11-12 myń teńge kóleminde alatyn edik, sol kezde ol aqshanyń quny bar edi. Al 2015 jyldan bastap Selınograd aýdanyna qarasty «Bolashaq» korporatıvtik qory arqyly alatyn boldyq. Sodan bastap memleketten beriletin azyn-aýlaq aqshany alýdyń mashaqaty jyr boldy. Tabel toltyrtady. Kúnine 2 saǵatqa ǵana aılyq tóleımiz deıdi, al biz 24 saǵat uıqy-kúlkisiz naýqas adamnyń qas-qabaǵyna qarap otyrmyz. Sondaǵy alatynymyz – 30 myńnyń aınalasy. Bul qorlyqqa shydamaǵan jeke kómekshiler jıylyp, ákimdikti jaǵaladyq. Sóıtip, byltyr qarasha aıynan bastap, jeke kómekshige beriletin járdemaqyny qaıtadan memlekettik tólem júıesi arqyly alatyn boldyq. Sodan kózimiz bir ashyldy. Qazir tabel toltyrmaımyz. Byltyr 52 myń teńge alsaq, jyl shyqqannan beri 56 794 teńge alyp otyrmyz, – deıdi naýqastyń jeke kómekshisi Márııam Spanova.
Qosshy qalasy ákiminiń múgedekter isi jónindegi keńesshisi, Elmıra Muqanovanyń, aıtýynsha, keı jerlerde korporatıvtik qorlar tenderge qatysyp, utyp aldy. Sondyqtan jeke kómekshiniń aqshasyn sol qor tóleıdi. Jeke kómekshilerdiń saǵatyn sebepsiz qysqartqandyqtan, olardyń aqshasy azaıyp qalady. О́ıtkeni onda tabel toltyrylady.
14 jyldan beri esh jerde jumys istemegen, tek jeke kómekshi bolyp júrgen Marııam Spanovanyń endigi bir ýaıymy, «alda bul jumyspen zeınetke shyǵa alam ba, joq pa?» degen saýal mazalap otyrǵanyn aıtty. Biz muny da baıyptap kórdik.
– Birinshi toptaǵy múgedekke kútim jasaǵan jyldar kútýshi zeınetke shyqqanda onyń eńbek ótili retinde esepteledi, – dep naqty jaýap qaıtardy mamandar. Sol úshin jeke kómekshiler zeınetke shyǵý máselesinde alańdamasa da bolady-mys.
Qazir elimizde birinshi toptaǵy múgedektigi bar jandardyń sany 59 myńǵa jetti. Onyń 13 myńy – erekshe kútimdi qajet etetin adamdar. 2018 jyldan bastap olardyń ata-analaryna, ıaǵnı kútýshilerine ómirlik jalaqy taǵaıyndaldy. Onyń kólemi eń tómengi kúnkóris deńgeıiniń 1,05 mólsherine teń. Buǵan qosa memleketten bólinetin áleýmettik qyzmetkerler de bar. Olar qamqorlyǵyndaǵy adamnyń úı sharýasyna kómektesip qana qoımaı, merekede mádenı oryndarǵa barýyna múmkindik jasaıdy.
– Múgedektigi bar adamdardyń kútimi boıynsha kelisimshart jasasqan jeke kómekshi ǵana eńbekaqy ala alady. Eger úıde eki ne odan da kóp múgedek jan bolsa, jalaqyny taǵaıyndaý úshin ótinish árqaısysy boıynsha jeke-jeke jazylady. Eńbekaqy ótinish jazǵan adamǵa, ıaǵnı bir tulǵaǵa ǵana beriledi. Osylaısha, ony taǵaıyndaýǵa ótinish bildirgen kúnnen bastap múgedektiktiń búkil kezeńine deıin kútýshi qosymsha aqy ala alady. Eger qujatta múgedektik kezeńi «merzimsiz» dep kórsetilse, tólemaqy ómir boıyna taǵaıyndalady. Eńbek etip, tabys tabatyn azamattarǵa (bul tizimge úıde otyryp jumys isteıtinder kirmeıdi), kámelet jasyna tolmaǵandar, áreketke qabiletsiz nemese psıhıatrııalyq jáne narkologııalyq dıspanserde tirkeýde turǵandar da jalaqy ala alady, – deıdi mamandar.
Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrliginiń 2015 jylǵy 22 qańtardaǵy №26 buıryǵynda «jumyspen qamtý bólimi jeke kómekshiniń qyzmetine aqyny saǵat boıynsha tóleıtini, onyń jumysy táýligine segiz saǵattan aspaýy tıis» ekeni jazylǵan.
Alaıda biz habarlasqan jeke kómekshiler bul talapqa narazy. Máselen, óte aýyr haldegi naýqasqa kúnine 8 saǵat qarap, qalǵan ýaqytta tastap kete almaıtyny túsinikti. Iаǵnı 24 saǵat naýqas adamnyń kútimine qaraıdy. Tipti onda demalys degen túsiniktiń ózi joq. Sondyqtan mamandar muny kategorııaǵa bólip, memleketten beriletin járdemaqynyń berilý mehanızimin jetildirý qajet deıdi.
– Jeke kómekshiniń bir saǵatta kórsetetin qyzmetterine aqy tóleýdi esepteý tıisti qarjy jylyna arnalǵan respýblıkalyq bıýdjet týraly zańda belgilengen aılyq eseptik kórsetkish mólsheriniń 12% esebi negizge alyna otyryp júrgiziledi. 2023 jyly jeke kómekshiniń 1 saǵatta kórsetetin qyzmetiniń quny 414 teńge boldy, deıdi Jumyspen qamtý jáne áleýmettik baǵdarlamalardy úılestirý basqarmasynyń ókili.
