Úmitti aqtamaı turǵan úlestik qurylys

Indýstrııa jáne ınfraqurylymdyq damý mınıstrliginiń habarlaýynsha, qurylys jumystary men qyzmetteriniń kólemi 2021 jylmen salystyrǵanda 9,4 paıyzǵa ósip, 6,2 trln teńge boldy. Salada 52 myń kásiporyn jáne 645 myń jumysshy men maman jumys isteıdi. Memlekettik ınvestısııalar esebinen 17,8 myń páter salynyp, 10,5 myń jeńildetilgen qaryz berilgen. Árıne, turǵyn úı salý qarqyny aldyńǵy jyldarmen salystyrǵanda tómen. Oǵan pandemııa jáne geosaıası táýekel sebep boldy. Qurylys qarqynyn tómendetip turǵan taǵy bir faktor – úlestik qurylysqa qatysty túıtkil. Eli­mizde 7 myńǵa jýyq úlesker úıine merziminde kire almaı, sendelip júr. Memleket 45 nysandy problemalyq dep tanyǵan. Jergilikti atqarýshy organ­dardyń málimetine sáıkes, el aýmaǵynda shamamen 2256 turǵyn úıdiń qurylysy júrip jatyr.

Sonyń ishinde, úleskerdiń qarajatyn tarta otyryp turǵyn úı qurylysyn júzege asyrý úshin «Turǵyn úı qurylysyna úlestik qatysý týraly» zańynyń talaptaryna sáıkes, 312 nysanǵa ruqsat qujattary alynypty. Bul rette 1 nysannyń birneshe satydan jáne birneshe úıden turatynyn da eskerý kerek. Bul oraıda ár úı jeke-jeke tapsyrylýy múmkin jáne ár satyǵa bólek qurylys-montajdaý jumystarynyń bastalǵany týra­­ly habarlaıdy. Bul qulaq­qa­ǵysty bizdiń saýalymyzǵa jaýap bergen Indýstrııa jáne ınfra­­qurylymdyq damý mı­nıs­tr­ligi aıtyp otyr. Mı­nıs­tr­liktiń málimdeýinshe, tap qazir el aýmaǵynda páter alý maqsatynda qarjysyn salyp tıisti baspanasyna ýaqtyly qol jetkize almaı otyrǵan 45 problemalyq obektide shamamen 6,6 myń úles­ker­ler bar. 45 túıtkildi ny­san­­nyń 16-sy – Astanada, 3-eýi – Almatyda, 4-eýi – Aqmola oblysynda, 6-aýy – Atyraý oblysynda, 11-i – Aqtóbe oblysynda jáne 5-eýi – Mańǵystaý oblysynda ornalasqan.

«Bul rette atalǵan prob­le­­malyq nysandar úles­ker­diń qara­ja­tyn tarta otyryp tur­ǵyn úı qurylysyn júzege asy­rý úshin zańnyń 7-babynyń 1-tar­maǵynda kózdelgen tásil­der­­di paıdalanbaı, jeke jáne zań­dy tulǵalarmen zańda qaras­ty­rylǵan tásilderdi aınalyp ótip, ózge tásilder arqy­ly mámi­le­ler jasaǵan. Alaıda osy zań­nyń talaptaryn buza otyryp qurylys úshin jeke jáne zańdy tulǵalardyń aqshasyn tartý jó­nin­de júrgizilgen mámile ja­ram­syz dep tanylady. Qara­jatty maqsatsyz paıdalanýdan, bir páterge birneshe tulǵamen mámileler jasaý jáne basqa da problemalar saldarynan qar­jylyq qıyndyq týyndap, prob­lemalyq nysandar sany kó­be­ıip jatyr», dep málimdedi mı­nıs­tr­lik.

Bul rette vedomstvo oblys­tar men qalalar ákimdikterine problemalyq obektilerdi aıaqtaý jónindegi tujyrymdamany iske asyrýdyń qadamdyq algorıtmin joldaǵan. Aıtýlarynsha, bul tetik óńirlerge Astana qalasyna uqsas problemalyq obektilerdiń qurylysyn biryńǵaı operator­dan alynatyn qarajat esebi­nen qarjylandyrýdy tartý, jer­gilikti atqarýshy organ­dar­dyń memlekettik baǵaly qaǵaz­da­ryn shyǵarý tártibimen jáne bıýd­jet­tik kredıtteý sheńberinde aıaq­taý­ǵa múmkindik beredi.

Básekelestikti qorǵaý jáne da­mytý agenttiginiń málimeti bo­ıynsha, 2021 jyly ákimdikter men Biryńǵaı operator tarapynan úleskerlerdi tarta otyryp, aýdany 2,1 mln sharshy metr bolatyn kóppáterli úı qurylysyna ruqsat berilgen. Biraq shyn máninde 7,5 mln sharshy metr (ıaǵnı, 3 ese kóp) turǵyn úı salynǵan. Negizinde qurylysty zańdy jolmen júrgizýdiń anyq úsh tásili bar. Biryńǵaı operatordan kepildik alýdan bólek, ekinshi deńgeıdegi banktiń jobaǵa qatysýy jáne kóppáterli turǵyn úıdiń qańqasy turǵyzylǵannan keıin úleskerlerdiń aqshasyn tartý tásilderi bar. Qazir mı­nıs­tr­lik turǵyn úı qury­ly­sy­na úlestik qatysý boıynsha baqylaýdy kúsheıtý sheńberinde qurylys salýshy men ýákiletti kom­panııanyń (jyljymaıtyn múlik agenttikteri, satý bólim­deri, jarnama kompanııalary, rıeltorlar jatpaıdy), zań­na­many aınalyp ótip, úlestik qu­ry­­lysty júzege asyrǵany úshin jaýapkershiligin keńeıtýdi jos­parlap otyr.

«Ákimshilik quqyq buzý­shy­­lyq týraly kodekske (ÁQBtK, 320-bap, 1, 2, 3, 3-1, 3-2-tarmaqtar) ta­laptardyń jaýap­kershiligin kúsheıtý bo­ıyn­sha usyny­la­tyn túzetýler bıznes-qoǵam­das­tyqpen, UKP, qurylys sala­syn­daǵy ýákiletti organmen, jergilikti atqarýshy organdarmen talqylandy. Sondaı-aq bar­lyq múddeli memlekettik organ­dar­men ÁQBtK-ge ózgerister en­gizý máseleleri boıynsha ju­mys toby sheńberinde tal­qy­­laý­lar ótkizildi. Báseke­les­tikti damytýdyń jol kartasy sheń­­berinde baqylaý organda­ry­nyń turǵyn úı qurylysy salasyndaǵy tekserýlerdi júzege asyrý múmkindigin berý úshin mınıstrlikpen osy jyly turǵyn úı qurylysyna úlestik qatysý salasyndaǵy táýekel dárejesin baǵalaýdyń tekserý paraqtary men krıterııleri (kóppáterli turǵyn úıler salý úshin jeke jáne zańdy tulǵalardyń aqshasyn tartýǵa baılanysty qurylys qyz­me­tiniń sýbektilerine qatys­ty) bekitiletin bolady. Bul aza­mat­tardyń quqyqtary men múd­de­lerin qorǵaýdy qamtamasyz ete­di», delingen vedomstvo bergen jaýapta.

Salalyq vedomstvo turǵyn úılerdegi páterlerdi zańsyz satý táýekelderin joıý, sonyń ishinde qos satylymdy boldyr­maý bo­ıynsha «QazReestr» aqparattyq júıe­siniń jumys atqaryp jat­qa­nyn aıtady.

Naryq sarapshylary úles­tik qurylys salasyndaǵy zańsyz­dyqtyń kóbeıip ketýin qu­rylys kom­panııalaryna qoıy­lyp otyr­ǵan tym joǵary talaptarmen baılanystyryp qaraıdy. Osy oraıda bıznes-qaýym­das­tyq qurylys salýshylarǵa qoıylatyn talaptardy jeńildetý kerek (mem­le­kettik kepildikti berý mer­zimin qysqartý degen sııaqty) degen oı aıtady. Sonda úlestik qu­ry­lys­ty «sur» shemamen júze­ge asyratyn zańsyz kompanııalar sany azaıýy múmkin eken.

Mınıstrlik óz tarapynan jeńildetý jáne úlestik qatysý­dyń tartymdylyǵyn arttyrý maqsatynda «Turǵyn úı qury­ly­syna úlestik qatysý týraly» zańyna birqatar túzetý ázir­legen. Naqtylap aıtqanda:

• Qarajattyń bolýy boıyn­sha 15 paıyzdan 10 paıyzǵa (Biryń­ǵaı operatordan kepildik alý;).
• Turǵyn úıdiń qańqasy tur­ǵy­zyl­ǵandyǵyn kútpesten úles­­kerdiń qarajatyn paıdalaný (ekinshi deńgeıdegi banktiń j­o­ba­ǵa qatysýy);
• Turǵyn úıdiń qańqasy tur­ǵy­zylǵannan keıin úlestik qu­rylys kezinde qurylys salý­shy­­larǵa qoıylatyn talaptardy tómendetý (60 myń sharshy metrden 36 myń sharshy metrge deıin).
• Qurylys salýshylardyń qosymsha valıýtalyq jáne depo­zıt­tik shottar ashýy, sondaı-aq olar­dyń arasyndaǵy aıyrbastaý múmkindigi.

Atalǵan zańǵa ázirlengen tú­ze­tý­ler júzege asyrylǵan jaǵ­daı­da qurylys alýshylarǵa kepil­dik alý birshama jeńil bolmaq. Biraq bul jeńildetýler 2016 jyly qabyldanǵan turǵyn úı qu­ry­lysyna úlestik qatysý týra­ly zańǵa qaıshy kelmeıdi, deıdi bılik ókilderi. Vedomstvo piki­rin­she, talaptar qatańdaǵaly beri 7 jyl ýaqyt ishinde salany grand-kompanııalar mono­po­lııalap alǵan. Al talaptardy birshama jumsartý ózge kompa­nııa­lardyń da naryqta erkin ju­mys isteýine múmkindik berip, báseke týdyrady.

«2016 jylǵa deıin bolǵan jaǵ­daı qaıtalanbaıdy. Iаǵnı zań qaıta qaralǵan kezde bar­lyq tásilder, úlestik qurylys sala­syn­daǵy baqylaý fýnksııalary da qaıta qarastyryldy. Olar eń birinshi kezekte úleskerlerdiń qu­qy­ǵyn qorǵaıdy», deıdi Qu­ry­lys salasyn damytý basqarmasynyń basshysy Jaqsylyq Sársembaev.

Naryqty monopolıster ıele­nip otyr degenmen kelispeıdi keı sa­rapshylar. Máselen, sarapshy Lev Tetın qazir na­ryqta monopolıster joq dep sanaıdy.

«Astananyń ózinde 58 qury­lys kompanııasy 160 tur­ǵyn úı kesheninde 3,5 mln shar­shy metr qurylyspen aınalysyp jatyr. Munyń bári – jańa úıler. Al qaıtalama naryqta 40 myńǵa jýyq páter bar. Onyń kólemi 2,5 mln sharshy metrdeı bolyp qalady. Demek, dál qazir naryqta 5,5-6 mln sharshy metr kóleminde usynys bar degen sóz. Sonda bul jerde monopolııa týraly aıtýdyń qısyny joq», deıdi sarapshy.

Astana degennen shyǵady, bas qalamyzdyń ózinde úlestik qurylys problemasy kúıip tur. Qala ákimi Jeńis Qasymbek «Aldymyzda qurylysy sozylyp jatqan 30 úıdi aıaqtaý mindeti tur» deıdi. Qazirge deıin shahar basshysy tórt kóppáterli turǵyn úı kesheniniń úleskerlerimen kezdesti, olar – «Mırnyı dom», «Turan Syǵanaq», «Terrıtorııa komforta-1» (2 kezek), «Hazar». Úleskerlerdiń jalpy sany 1200-den astam otbasydan asady. Olardyń salyný uzaqtyǵy da ártúrli. Máselen, «Mırnyı dom» turǵyn úı kesheniniń túıtkildi dep tanylǵanyna 10 jyldan asqan. Al «Terrıtorııa komforta-1» turǵyn úı kesheni (2 kezek) apatty jaǵdaıda dep ta­ny­lyp, úılerdiń bloktary bu­zyl­ǵan. Tıisinshe qurylysy ba­synan qaıta bas­talypty. Qa­zir bul keshenniń birinshi keze­giniń qurylysy támam bolyp, úleskerlerge páter kilti tabystaldy. Endi ekinshi kezek bo­ıynsha qarqyndy jumys júrip jatyr.

Básekelestikti qorǵaý jáne da­mytý agenttigi tóraǵasynyń birin­shi orynbasary Rýstam Ahmetov úlestik qurylys nary­ǵy­nyń 28 paıyzy ǵana zań aıasynda jumys istep jatyr, deıdi. Qurylys kompanııalary kóbine jer telimine, kommýnıkasııaǵa ruqsat alǵanymen, turǵyn úı qurylysyna úlestik qatysý týra­ly zańdy belden basa salǵandy jón kóredi. Nelikten?

«Onyń eki sebebin aıta alamyz. Birinshiden, qymbattyǵy. Ekinshiden, ony eshkim baqylap jatpaıdy. Úlestik qurylys týraly zańnyń normasy qabyldanǵan sátten bastap turǵyn úı salý ke­zinde úleskerlerdiń qaraja­tyn negizsiz tartqany úshin birde-bir qurylys salýshy ákim­shilik jaýapkershilikke tar­tylǵan joq. Osy ýaqytqa deıin tekserý paraq­ta­ry bekitil­megen, birde-bir tekserý júr­gizil­megen. Ákim­dik­ter zańsyz jumys júr­giz­gen qurylys kompanııa­la­rynyń tizimin jarııa­lap otyrýmen ǵana shekteledi. Negizi sol tizimdegi ár kompanııa jaýapkershilikke tartylýǵa tıis edi», deıdi agenttik basshysynyń orynbasary.

Qazaqstan Qurylysshylar oda­­ǵynyń basshysy Talǵat Erǵalıev bıznes-qoǵamdastyq bir­­neshe ret qurylys kompanııa­la­­ryna qoıylatyn talaptardy azaıtý, qoldanystaǵy tásilderdi je­tildirý, sondaı-aq aqsha tartý­ǵa ruqsat alýdyń qosymsha meha­nızmderin engizýdi usynǵan.

«Qurylys salýshylardyń 83 paıyzy úlestik qatysý týra­ly zańnyń talaptaryn oryndaı almaıdy. Qazir 17 paıyzy ǵana úlestik qatysý zańynyń sheńberinde jumys isteıdi. Onyń 6 paıyzy «Qazaqstan Turǵyn úı kompanııasy» AQ arqyly, al 11 paıyzy ákimdikter men ekinshi deńgeıli bankterdiń jobalary arqyly jumys istep jatyr. Úlestik qurylys týraly zań nor­­malarynyń oryndalmaýyna keletin bolsaq, basty sebep myna­da: memlekettiń kepildik berý týraly qaraýyna negizinen 6-8 aı ýaqyt ketedi. Osy kezeńde qurylysshylarymyz turǵyn úı keshenin salyp jatady», deıdi Talǵat Erǵalıev.