Bozoq: ulttyq park – darqan dala jylnamasy

Osy oraıda Mádenıet jáne sport mınıstrligi Mádenıet komıtetiniń «Bozoq» memlekettik tarıhı-mádenı mý­zeı-qoryǵy «Bozoq» ulttyq parkin qurý» res­pýblıkalyq jobasyn iske asyrý sheń­berinde otandyq jáne sheteldik ǵalymdardyń qatysýymen «Eýrazııa­lyq keńistiktiń ortalyǵynda ortaǵasyr­lyq memleketterdiń eskertkishi – Bozoq qalashyǵyn saqtaý: tujyrymdama­lyq tásil, damý perspektıvalary» atty ha­lyq­aralyq ǵylymı dóńgelek ústel ótkizdi.

Aıta keteıik, bıyl elimizdiń ordasy – Astana qalasyna 25 jyl bolsa, ejel­gi Bozoq qalashyǵynyń arheologııa­lyq qazba jumystaryna da shırek ǵasyr tolyp otyr. Qazir atalǵan eskertkish aýmaǵyndaǵy arheologııalyq zertteý­ler jalǵasyp jatyr. Odan bólek ult­tyq park qurý jobasy iske asyrylyp otyr. Jobanyń ǵylymı-zertteý baǵ­darlamalary sheńberinde ótken jylǵy jumys nátıjeleri dóńgelek ústel barysynda aıtyldy.

Semınar jumysyna Mádenıet jáne sport mınıstrliginiń ókilderi, K.Aqy­shev atyndaǵy Arheologııa ǵylymı-zert­teý ınstıtýtynyń dırektory, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty Maral Habdýlına, UǴA akademıgi Ja­ken Taımaǵambetov, JBǴM Ǵylym komı­teti Memleket tarıhy ınstıtýty­nyń jáne Á.Marǵulan atyndaǵy Arheo­lo­gııa ıns­tıtýtynyń ókilderi, ǵalymdar men arheo­logter qatysty. Sondaı-aq ZOOM ınternet-platformasy arqyly alys-jaqyn shetelderdiń jetekshi ǵa­lym­­dary – Ázerbaıjan Ǵylym akade­mııasynyń Arheologııa jáne etnografııa ınstıtýtynyń jetekshi ǵylymı qyz­metkeri Zaýr Gasanov, qazirgi túrki tilderi men ádebıetteriniń lektory Oraz Sapashev (Túrkııa), mýzeolog, túrkiler­diń dúnıejúzilik mádenı murasyn zert­teý­shi Salıh Dogan (Túrkııa), Pa­mýk­kale ýnıversıtetiniń ǵylym jáne ádebıet fakýltetiniń óner tarıhy kafedrasynyń oqytýshysy Mehmet Kýt­lý, Pamýkkale ýnıversıtetiniń doktoranty Leıla Kýtlý qosyldy. Is-shara Túrkııa men Sırııa­daǵy jer silkinisi saldarynan qaza tap­qandardy bir mınýt únsiz­dikpen eske alýdan bastalǵanyn da aıta keteıik.

Bozoq ulttyq parkin qurý tarı­hı-mádenı jobasyn iske asyrý qory­tyndylary jáne onyń damý perspektıvalary týraly «Bozoq» memlekettik tarıhı-mádenı mýzeı-qoryǵynyń dırektory, pedagogıka ǵylymdarynyń kandıdaty Sáýle Býrbaeva baıandady. Spıker Bozoqtyń memlekettilik tarıhyn jańǵyrtý jobasy retinde 2004 jyly «Mádenı mura» baǵdarlamasy aıasynda qanat qaqqanyn atap ótti. Al 2018 jyly mýzeı-qoryq qurylǵan bolatyn.

«Bozoq – Qazaqstannyń dala aıma­ǵyndaǵy ýrbanıstik mádenıettiń to­lyq zerttelgen jalǵyz eskertkish. Arheo­lo­gııalyq jumystyń jetekshisi – ataq­ty arheolog K.Aqyshev. Keıin onyń zert­teýlerin Kemel Aqyshev atyn­daǵy ǵy­lymı-zertteý ınstıtýty jal­ǵastyrdy. Dál osy ýaqytta respýblıka úshin ásirese, elorda úshin perspektıvaly tarıhı-mádenı-rekreasııalyq ortalyqtyń negizgi obektileriniń qury­lysy bastaldy. Qazir bizdiń aldymyz­da ortaǵasyrlyq Bozoq qalashyǵyn konservasııalaý, 2 kirý portaly bar jáne ınjenerlik kommýnıkasııalar júrgizilgen orta ǵasyrlardaǵy arhı­tektýralyq stıldegi qorshaýdyń, vı­zıt-ortalyqtyń qurylysy, Bozoq qala­shyǵynyń obektilerin qaıta ja­ńartý (qasıetti oryn, qaǵan stavkasy, baqylaý munarasy) syndy mindetter tur. Iske asyrý úderisi mýzeı kórmesiniń jeke nysandaryna aınalatyn tarıhı qujattar men ıkonografııa negizinde olar­dyń úsh ólshemdi modelderin qurý arqyly tolyq nemese ishinara joǵalǵan sáýlet eskertkishterin qaıta qurýdy usynatyn jańa elektrondy tehnologııalar negizinde jasalǵan mýzeılendirýdiń túbegeıli jańa aspektisin qamtıdy», dedi Sáýle Býrbaeva.

Sondaı-aq ol mýzeı qyzmetin zaman aǵymyna, kelýshilerdiń suranysyna saı qaıta uıymdastyrýdyń qandaı ózekti máselelerine toqtaldy.

«Bizdiń mýzeılik ǵylymı-zertteý jobalarymyz negizinen memlekettik bıýdjetke, sonyń ishinde granttyq baǵ­darlama­lyq jáne jobalyq qarjy­landyry­lý­ǵa táýeldi bolǵandyqtan olar­dyń ártúrli sebeppen qarjy­landyrylmaı qalýy nemese keshik­tirilýi múmkin. Al tarıh-mádenı mura nysandarynyń saqtalýy men jańǵyr­tylýy bizge qolaıly jaǵdaı­dy kútip tur­maıtyny belgili. Biz ýaqyty­nan keshik­sek, olardy máńgilikke joǵal­tamyz. Sol sebepti mýzeı qyzmetin mone­tızasııalaýdyń zańdy jáne ońtaıly joldaryn izdestirýge, sondaı-aq kele­shek­te mýzeı salasyn basqarýshy ortalyq jáne jergilikti organdarǵa naqty usynys berý maqsatynda, bıznes ókilderin mýzeı salasyn damytýǵa yntalandyrý me­hanızmderin usynýǵa shaqyramyn», dedi mýzeı-qoryqtyń dırektory.

Atalǵan eskertkishtiń arheologııa­lyq zertteýleriniń materıaldary tórt mem­­lekettik qurylymnyń – Túrki qa­ǵa­na­tynyń, Qypshaq handyǵynyń, Altyn Ordanyń jáne Qazaq han­dy­ǵynyń tarıhyn beıneleıdi. Joshy ulysynyń keze­ńi eskertkishte Altyn Orda ýaqytynyń qorymymen (XIII-XIV ǵ.ǵ.) belgilenedi. Bul týraly L.N.Gýmılev atyndaǵy EUÝ K.Aqyshev atyndaǵy arheologııa ǴZI dırektory Maral Hab­dýlına «Altyn Orda tarıhyndaǵy Bozoq» atty baıandamasynda keńinen aıtty. Al Ázerbaıjan ǵylym akade­mııa­synyń Arheologııa jáne etnografııa ınstıtýtynyń jetekshi ǵylymı qyz­metkeri Zaýr Gasanov boz-ok jáne ýchok­ túrki bólimshesiniń tórkinin túsin­dirdi.

Eki dalalyq maýsymda arheolog Marat Sembın men Á.Marǵulan atyn­­daǵy ar­heologııa ınstıtýty fı­lıa­lynyń jetek­shi ǵylymı qyz­met­keri Serǵazy Sákenov bastaǵan «Bozoq» mýzeı-qoryǵynyń ǵy­ly­mı qyzmet­kerler toby Uly Jibek joly tas jo­lynda ornalasqan áıgili By­ty­ǵaı arheo­logııalyq-arhıtektýralyq es­kert­kishi­ne arheologııalyq qazba ju­mys­­t­a­ryn júrgizgen bolatyn. Izdestirý-zert­teý jumystary, árıne nátıjeli boldy. Se­mınar barysynda Serǵazy Sákenov By­ty­ǵaı eskertkishiniń aýmaǵyndaǵy jerleý ke­shenderin radıokómirtekti anyq­taý qory­tyndylarymen bólisti. Odan bó­lek Ystan­bul ýnıversıtetiniń fılologııa ǵy­lym­darynyń kandıda­ty, qazirgi túrki til­deri men ádebıetiniń lektory Oraz Sapa­shev «Bozoq qalasy ataýynyń shy­ǵýy týraly» baıandama jasady. Al «Bozoq» mýzeı-qoryǵy­nyń jetekshi ǵylymı qyz­metkeri, tarıh ǵy­lymdarynyń kandıdaty Zýbaıda Sura­ǵanova «Bozoq» kıeli nysany men arheo­logııalyq ornyn damytý­dyń sım­vol­dyq resýrsy retindegi dástúr­li rásim týraly aıtyp berdi. Sondaı-aq dóńgelek ústel aıasynda elorda aýma­ǵyndaǵy Bozoq II qazaq qystaýynyń arheologııalyq zertteýleriniń nátı­je­leri jarııalandy.

Bozoq qalashyǵy – Qazaqstannyń dala aımaǵynyń alǵashqy aýqymdy zerttel­gen ortaǵasyrlyq eskertkishi. Qalashyq­tyń ashylýy men qazba jumystary erte orta ǵasyrlarda ıen dalany mekende­gen taıpalardyń etnostyq máselelerimen tanystyrady. Semınarda bul taqy­ryp­ta «Bozoq» mýzeı-qoryǵynyń jetekshi ǵylymı qyzmetkeri, PhD doktory Baqyt Hasenova baıandama jasady.

Mýzeı-qoryqty qurý tujyrym­damasyn iske asyrý kezinde metallýr­gııa­lyq óndiristiń barlyq sıkli (bal­qytý, soǵý, quıý) usynylatyn mýzeı me­tal­lýrgııalyq kesheniniń qurylysy jos­­parlanǵan. Máselen, Á.Marǵulan atyn­­daǵy Arheologııa ınstıtýtynyń je­tek­shi ǵylymı qyzmetkeri Antonına Ermolaeva áriptesterimen birge Taldy­saı eskertkishin keshendi zertteýdi, onyń ishinde jaratylystaný ǵylymdary men eksperımenttik modeldeý ádisterin qol­dana otyryp, dalalyq jáne zertha­nalyq zertteýlerdi júrgizip jatyr. Spıker alqaly jıynda «Taldysaı eldi mekeniniń metallýrgııalyq peshterin tájirıbelik modeldeý» taqyrybynda baıandama jasap, jumys barysymen bólisti.

Atalǵan ulttyń parktiń qurylýynyń negizgi mindeti bárimizge ortaq: mádenı dástúrlerdi, rýhanı hám adamgershilik qundylyqtardy saqtaý jáne nyǵaıtý, urpaqtardyń rýhanı baılanysyn qa­lyp­tastyrý úshin mádenı murany saq­taý, óskeleń urpaqqa, el astanasynyń turǵyndary men qonaqtaryna darqan dalanyń baı tarıhyn jetkizý.

Dóńgelek ústel aıasynda tarıhı-mádenı mura nysandaryn saqtaý máse­lesin talqylaýda syndarly dıalog boldy. Túıindi máseleler ortaǵa salyndy, usynys-pikirler de tyńdaldy. Aıta keteıik, atalǵan ulttyq parktiń jalpy aýmaǵy 412 gektardy quraıdy. Onyń 90 gektaryn Buzyqty kóli alady. Qurylys jumystary tórt kezeńnen turady. Birinshi kezeńi jospar boıynsha 2026 jylǵa deıin jalǵaspaq. Oǵan vızıt-ortalyq pen qalashyqtyń rekonstrýksııasy kiredi. Al qazir qorshaýy salynyp jatyr. Birinshi kezeńniń qurylys jumystary áli bastalǵan joq.