Bul rette zertteý ortalyǵy atalǵan faktorlardyń ózin dezınflıasııalyq (baǵa ósiminiń baıaýlaýy) jáne proınflıasııalyq (ekonomıkadaǵy baǵanyń udaıy ósip jatýy) dep ekige bóledi.
Dezınflıasııalyq faktorlar
Birinshiden, búkil álemde ınflıasııa baıaýlap jatyr. 2023 jyldyń qańtarynda jańartylǵan HVQ World Economic Outlook zertteýine sáıkes, kóptegen damyǵan jáne damýshy elde ınflıasııa óziniń shyrqaý shegin 2022 jyldyń qarashasyna deıin ótkerip qoıdy.
Ekinshiden, álemde azyq-túlik baǵasynyń ósimi baıaýlap jatyr. BUU Azyq-túlik jáne aýylsharýashylyq uıymynyń azyq-túlik taýarlarynyń ındeksi 2023 jyly qańtarda 131,2 tarmaq boldy. Bul 2022 jyldyń jeltoqsanynan 0,8 paıyzǵa tómen. Osylaısha, ındekstiń tómendeýi 10-shy aı qatarynan baıqalyp otyr.
Úshinshiden, elimizdiń basty saýda seriktesi – Reseıde jyldyq ınflıasııa tómendedi. Rosstat deregi boıynsha, bıyl qańtarda ınflıasııa 11,5 paıyz boldy (2022 jyldyń qańtarymen salystyrǵanda). Reseıden Qazaqstanǵa taýar ımportynyń úlesi joǵary ekenin eskersek, reseılik ınflıasııa elimizdegi ınflıasııaǵa úlken yqpal jasaıdy. Alaıda Reseıge Batys elderiniń sanksııa jarııalap jatýyna baılanysty qaıtalama sanksııalar táýekelin tómendetý maqsatynda Qazaqstan Reseı ekonomıkasymen «abaılap» saýda jasasyp jatyr. Bul Qazaqstan ımportyndaǵy Reseı úlesiniń azaıýyna alyp keldi: 2021 jyldyń 11 aıynda Qazaqstanǵa jasalǵan ımporttaǵy Reseı úlesi 42,5 paıyz bolsa, 2022 jyldyń 11 aıynda 35,5 paıyz boldy. Reseılik ımporttyń azaıýy reseılik ınflıasııa tarapynan týyndaıtyn shoktardyń aýqymyn qysqartty.
Tórtinshiden, teńiz frahtynyń (teńizben tasymaldaý baǵasy – red.) quny tómendedi. Negizinen, 2023 jyldyń qańtarynda uzaq merzimdi kelisimsharttar boıynsha konteınerlik tasymaldaǵy fraht stavkasy 13,3 paıyzǵa azaıdy (jeltoqsanmen salystyrǵanda). Teńiz frahtyndaǵy stavkanyń quldyraýy besinshi aı qatarynan baıqalyp otyr. Sonyń arqasynda óndirýshilerdiń logıstıkalyq shyǵyny tómendep, nátıjesinde álemdik ınflıasııa báseńdeıdi.
Proınflıasııalyq faktorlar
Birinshiden, munaı baǵasynyń taǵdyry áli belgisiz kúıinde qalyp otyr. Energoresýrstar baǵasynyń ósýi álemniń kóp elindegi dezınflıasııalyq tendensııany keri burýy yqtımal. Máselen, Túrkııadaǵy jer silkinisinen soń munaı baǵasy joǵary kúıinde saqtalýda. Reseı úkimetiniń 2023 jyldyń naýryzynan bastap eldegi munaı óndirisin «erikti» qysqartý týraly sheshimi munaı naryǵynda qubylmalylyq týdyryp jatyr.
Ekinshiden, azyq-túliktiń jekelegen naryǵyndaǵy jergilikti problemalarǵa baılanysty azyq-túlik ınflıasııasy basqasha sıpat alýy múmkin. Mysaly, qańtar sońynda qant fıýchersteri alty jyldyq maksımýmǵa jetti. Qanttyń kenet qymbattaý sebebi – Úndistandaǵy egistiń jetkiliksiz shyǵýy boldy. Nashar aýa raıy saldarynan Úndistan qant zaýyttary qaýymdastyǵy ózderiniń 2022-2023 jyldarǵa degen qant óndirisine qatysty baǵalaýyn ótken baǵalaýmen (qazan aıyndaǵy) salystyrǵanda 6,84 paıyzǵa tómendetý baǵytyna qaraı qaıta qarastyrdy. Qazirgi ýaqytta qaýymdastyq 45 myń tonna qantty etanol óndirisine qaıta baǵyttaǵan soń, eldegi qant óndirisin 340 myń tonna deńgeıinde baǵalaıdy.
Sonymen qatar 2022 jyldyń qyrkúıeginde Florıdada bolǵan boran da kesirin tıgizdi. Soǵan oraı AQSh Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi bıylǵy maýsymdaǵy apelsın jınaý boljamyn 56 paıyzǵa, 16 mln jáshikke deıin qysqartty. Onyń ústine amerıkalyq sharýalardyń kóbi apelsınderdi jalmaýǵa kóshken «jasyl» aýrýmen kúresip jatyr. Sóıtip, qańtardyń sońyn ala apelsın fıýchersteri 12 saýda sessııasy qatarynan 30 paıyzǵa ósip, 1947 jyldan bergi rekordty jańartyp fýntyna 2,63 dollar bolyp tur.
Úshinshiden, 2022 jyldyń ekinshi jartysyndaǵy qatty baıaýlaýdan keıin Reseı ınflıasııasy jyl bastalǵaly ósý belgilerin kórsetip jatyr. Reseı banki tóraǵasynyń málimdeýinshe, 2023 jyldyń qańtarynda ınflıasııa boıynsha aptalyq derekter 2022 jyldyń sáýirinen bergi jalpy baǵa deńgeıiniń eń joǵary ósý qarqynyn kórsetken.
Qazaqstannyń ishki faktorlary
Sarapshylar paıymynsha, ınflıasııanyń qoltyǵyna sý búrkip turǵan eń basty ishki faktor – eldegi aqsha massasynyń dınamıkasy. 2022 jyl boıy bazalyq paıyzdyq mólsherlemeniń ósýine qaramastan, Qazaqstandaǵy aqsha massasy turaqty tómendeý úrdisin kórsetken joq. 2022 jyldyń qańtar-jeltoqsanynda aqsha massasynyń ósý qarqyny 13,9 paıyz boldy (2021 jyldyń uqsas kezeńimen salystyrǵanda)
«2022 jyldyń IV toqsanynda eldegi nomınaldy jalaqy jyldyq mánde – 22,9 paıyzǵa, III toqsanmen salystyrǵanda 13 paıyzǵa ósim kórsetti. Jyl sońyndaǵy nomınaldy jalaqynyń joǵary ósý qarqyny maýsymdyq syıaqylar jáne merekelik tólemder esebinen boldy. Bul nomınaldy jalaqynyń maýsymdyq ósýi – tutynýshylyq suranys ósiminiń faktory. Tıisinshe, baǵanyń jalpy deńgeıiniń shamaly artta qalýymen ósýi bolyp sanalady. Qysqa merzimdi perspektıvadaǵy dezınflıasııalyq faktor retinde jyl basynan beri baıqalyp otyrǵan dollarǵa qatysty tól valıýta baǵamynyń nyǵaıýyn aıtsaq bolady. Ulttyq valıýtanyń kýrsy Qazaqstandaǵy ınflıasııaǵa áser ete alady. Bul – shıkizatqa negizdelgen ekonomıkaǵa tán qubylys. Qańtardaǵy teńgeniń 0,5 paıyzǵa kúsheıýi dollardyń ózindik qunynyń tómendeýimen baılanysty. Aqpan aıynda teńgeniń dollar úshin 450 deńgeıine deıin jalǵasyp kele jatqan nyǵaıýy Túrkııadaǵy jer silkinisi saldarynan álemdegi munaı baǵasynyń kúrt ósýimen, sondaı-aq dástúrli túrde shetel valıýtasyn satý kólemi ulǵaıatyn salyq kezeńimen túsindiriledi», dep málimdeıdi AERC.
Eksporttaýshylardyń valıýtalyq túsimdi satýǵa mindettelýi de teńgege qoldaý kórsetedi. Valıýtany mindetti satý úlesi 75-ten 50 paıyzǵa tómendetilgenine qaramastan bul báribir tól valıýtanyń nyǵaıýyna septesetin faktor bolyp qala bermek.
Joǵaryda aıtylǵan boljamdar men derekterdi negizge ala otyryp AERC Qazaqstandaǵy jyldyq ınflıasııanyń shyrqaý shegi 2023 jyldyń aqpanyna dóp keledi (21,06 paıyz) dep otyr. Bul rette aılyq ınflıasııa tómendeýdi jalǵastyrady. 2023 jyly naýryzda jyldyq ınflıasııa 17,84 paıyzǵa deıin baıaýlamaq (aılyq mánde 0,95 paıyzǵa). Naýryz-sáýirde ınflıasııanyń jedel baıaýlaýynyń basty sebebi – ótken jyldaǵy «joǵary baza» bolmaq – 2022 jyldyń naýryzynda aılyq ınflıasııa birden 3,7 paıyzǵa, sáýirde 2 paıyzǵa sekirgen edi. Sondaı-aq qymbatshylyqtyń quldyraýyna teńgeniń nyǵaıýy jáne álemdegi azyq-túlik baǵasynyń tómendeı bastaýy áserin tıgizedi.
