Jeke tulǵa bankrottyǵy: О́tinim qabyldaý bastaldy

Bankrot atanǵan boryshkerdi qalaı baqylaıdy?

Qarjy vıse-mınıstri Erjan Birjanov­tyń aıtýynsha, jyl bastalǵaly 15 myńnan astam adam bankrottyq máseleleri boıynsha túrli suraqpen júgingen. Vıse-mınıstr boryshkerdiń basym bóliginiń (1/5) Almaty qalasynda shoǵyrlanǵanyn jetkizdi. 

«Zańnama daıyndalǵannan bas­tap qyz­metkerler óńirlerdi aralap, boryshker úlesi kóp aımaqtarda túsin­dirý jumystaryn júrgizdi. Atap aıt­qanda, ol – Almaty, Túrkistan, Shyǵys Qazaqstan oblystary men Astana qalasy. Boryshkerlerdiń besten biri Al­maty qalasynda shoǵyrlanǵan. Ban­k­rottyqtyń nesıe qaryzyn keshirý ak­sııasy emes ekenin túsiný mańyzdy. Jeke tulǵa bankrot dep tanylǵan soń bes jyl boıy nesıe ala almaıdy. 7 jyl boıy tizimde turady jáne 7 jyldan keıin ǵana bankrottyq rásimin qaı­­ta paıdalana alady. Memlekettik ki­ris­t­er organdary 3 jyl boıy bankrot már­­tebesin alýdyń zańdylyǵyna jáne jal­­tarýdyń túrli shemalaryn paı­da­­lan­baýǵa qatysty qarjylyq monı­to­­rıng júrgizedi. Basqa memleketterde elden tys jerlerge shyǵý, qandaı da bir qyzmetpen aınalysý nemese saılanbaly laýazymdarǵa ornalasý boıynsha qatań sanksııalar qoldanylady. Elimizde mundaı talaptar qoıylyp otyrǵan joq. Sonda da ótinish bermes buryn azamattar oılanýy kerek. Bankrottyq – bul adamǵa belsendi ekonomıkalyq kezeńge ótýge kómektesetin sońǵy shara», dedi mınıstrlik ókili.

Memlekettik kirister komıteti tóra­ǵa­synyń orynbasary Qaırat Mııatovtyń aıtýynsha, eger adam ban­krot­tyqtan keıin zańdy túrde jumysqa orna­lassa jáne joǵary jalaqy ala bastasa, onda nesıesin tóleýge mindet­tel­­meıdi.

«Oǵan qarsy eshqandaı shekteý jáne talap etý sharalary qoldanylmaıdy. О́ıtkeni bul – eńbek qatynasy. Eger ol biliktiligi joǵary maman bolsa, onda joǵa­ry jalaqy alýǵa tolyqqandy qu­qy­ly. Al bankrot atanǵan adamnyń qar­­jy­lyq jaǵdaıyna monıtorıng jasaý júıesi onyń kredıtordy aldap ketýin, ózine tıesili qandaı da bir múlik pen derekterdi jasyrýyn anyq­taýǵa baılanysty iske qosylady. Bankrot­tyq prosedýrasy aıaqtalǵannan keıin salyq eseptiligi jáne basqa da aqpa­rat­tar negizinde bankrottyq kezinde kre­dıtordan óziniń múlkin jasyrǵan jáne qaryzyn tólemegen adamdardy anyq­taı­myz. Fakti anyqtalǵan jaǵdaıda ban­krot­tyq prosedýrasynyń kúshi joıylyp, aǵymdaǵy tártip boıynsha barlyq qalpyna keltirý sharalary bastalady. Ol adam kádimgi boryshkerge aınalyp, talap etý sharalary qoldanylady», dep túsindirdi Qaırat Mııatov.

Nesıe júktemesin azaıtýdyń joly qandaı?

Jeke tulǵa bankrottyǵy týraly zań halyqtyń nesıe júktemesiniń shamadan tys artyp ketýi sebepti qabyldanyp otyr­ǵany belgili. Táýelsiz qarjy sarap­shysy Nurjan Bııaqaevtyń aıtýynsha, qa­ryz júktemesiniń kóbeıýi tym erte bastaldy.

«Nesıe júktemesiniń artýy ekinshi deńgeıli bankter úshin jyldyq tıimdi syıaqy mólsherlemesiniń maksımaldy shegin 56 paıyz etip bekitkennen bastap, ıaǵnı osydan 10-15 jyl buryn bastaldy. Bul – tym zalaldy talap boldy. Bir sebep osynda jatyr. Ekinshiden, 2013 jyldardan bastap Qazaqstan naryǵyna onlaın kompanııalar kire bastady. Memleket bul naryqty baqylaǵan joq, al halyq olardan jappaı zaım alýǵa kiristi. Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttiginiń ókili Ábdirahmanov myrza prýdensıaldy talaptar engizildi dep otyr. Shyn máninde, ol talaptar bizde 2020 jyldyń 1 qarashasynan bastap jumys istedi. Biraq ony ne bank­ter, ne MQU-lar saqtaǵan joq», deıdi sarapshy.

Aıtýynsha, 2019 jyly zańsyz bank komıssııalardyń joly kesilgenimen, bankter taǵy bir qıturqy tásil tapty Ol – 25 paıyz deńgeıindegi saqtandyrý syılyqaqysy. Muny olar ózderiniń enshiles saqtandyrý kompanııalary ar­qyly júzege asyrýǵa kiristi. «Eger qa­ryz alýshyǵa 2 mln teńge maquldansa, sonyń 25 paıyzy saqtandyrý syılyq­aqy­syna jiberiledi. Biraq klıent qa­ryz­dy qolyna tıgen qarjy somasymen emes, 2 mln teńgemen eseptep qaıtarady. Erteńgi kúni problemalyq qaryz alýshylar armııasyna taǵy da tap bolmas úshin, bank pen MQU-lardyń ondaı ádispen nesıe berýin toqtatý kerek» deıdi.

Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttigi tóraǵasynyń orynbasary Nurlan Ábdirahmanovtyń aıtýynsha, qazir sektorda retteý jumystary júr­gi­zilip jatyr.

«2021 jyly biz onlaın-nesıe qaryz alýshynyń ıdentıfıkasııasy arqyly berilýge tıis degen talap engizdik. Jyldyq tıimdi syıaqy mólsherlemesiniń esebine biz qaryz alýshydan alynatyn barlyq tólemdi qostyq. Iá, bul mólsherleme qazir 56 paıyz, biraq kredıt boıynsha shekteý sharalaryn qabyldaımyz. Rasynda bankter saqtandyrý ónimderin balamasyz usynyp keldi. Biz normatıvtik talap engizdik, endi bankter saqtandyrý ónimin mindetteýge quqyly emes», dedi N.Ábdirahmanov.

Agenttik ókili sondaı-aq kollektor­lyq qyzmetti qadaǵalaıtyn salalyq zań da qatańdatylýǵa tıis dep sanaıdy.

«Bizde kollektorlardyń ákimshilik jáne qylmystyq jaýapkershiligin kúsheı­tý boıynsha zańnamalyq túzetý­ler blogi daıyn tur. Ákimshilik jaýapkershilik 2 ese ulǵaıtylmaq. Al kollektorlyq agenttik qyzmetkerleri úshin buǵan deıin qylmystyq jaýapkershilik bolǵan joq. Sony engizýdi usynamyz. Tıisti túze­tý­lerdi Májiliske joldap qoıdyq. Par­lamenttiń jańa sessııasynda ony qaraı­dy dep úmittenemiz. Sonymen qatar bank­ter men MQU-dan problemalyq nesıeni kollektorlyq uıymǵa berýdi shekteý­ge baǵyttalǵan zańnamalyq akti men túzetýler ázirledik. Qazir kol­lek­torlar eki qyzmet túrin júrgize ala­dy – qaryzdy qaıtartý boıynsha qyz­met isteý jáne bankter men MQU-dan nesıeni satyp alý. Bizdiń qatań talabymyz boıynsha bank pen MQU qaıta qurylymdaý boıynsha jumystyń barlyǵyn derlik ózi atqarýǵa tıis, tek ári qaraı aınalysý múmkin bolmaǵan jaǵdaıda nesıe kollektorǵa beriledi», dedi Nurlan Ábdirahmanov.

Bankrot atanýdyń joldary

Birinshi. Sottan tys bankrottyq rásimin bank, MQU jáne kollektorlyq agenttik aldynda bereshegi 1600 AEK-ten (5 520 000 teńge) aspaıtyn, qaryzynyń ótelmegenine 12 aıdan asyp ketken, múlki joq, qaryzdary boıynsha bankpen retteý rásimi júrgizilgen azamat­tar qoldana alady. 12 aı ishinde tólem bolmaýy týra­ly krıterıı ataýly áleýmettik kómek alý­­shylar úshin qoldanylmaıdy.

Ekinshi. Sot bankrottyǵy rásimin qaryzy 1600 AEK-ten asatyn azamat qoldana alady. Bul rásim aıasynda bo­rysh­kerdiń múlki satylady. Biraq bo­rysh­kerdiń jalǵyz turǵyn úıi kepil nysanasy bolsa ǵana ony alyp qoıýǵa bolady. Túsken qarajat belgi­len­gen kezektilikke sáıkes kredıtorlar aldyn­da­ǵy boryshtardy óteýge jibe­ri­ledi. Boryshtyń qalǵan ótelmegen somasy esepten shyǵarylady (eger boryshkerdiń barlyq áreketi zań aıasynda bolǵan jaǵ­daıda, ıaǵnı ol múlikti, ol týraly aq­pa­rat­ty jasyrmaýy jáne jalǵan máli­met­ter bermeýi kerek.

Sot bankrottyǵy rásimin qarjy basqa­rýshylary júzege asyrady. Olar – zańdy tulǵalar men jeke kásipkerlerdiń bank­rottyq rásimin júzege asyratyn ákim­shiler, kásibı býhgalterler, zań keńesshileri jáne aýdıtorlar. Olardyń qyzmeti aqyly, boryshkerdiń múlki esebinen – aıyna 1 eń tómengi jalaqy (2023 jyly bul 70 myń teńge).

Múlki joq áleýmettik osal topqa jatatyn adamdar úshin qarjy basqarý­shy­larynyń qyzmetin memleket tóleıdi.

Úshinshi. Tólem qabilettiligin qal­py­na keltirý rásimi: azamatta turaqty tabys bolǵan jaǵdaıda sotta qaryzdardy bó­lip-bólip tóleý múmkindigin (5 jylǵa deıin) kózdeıdi. Qalpyna keltirý jos­pary qarjy basqarýshysymen birlesip ázirlenedi jáne sotta bekitiledi. Aıta ketý kerek, barlyq mindettemesiniń mól­sheri (onyń ishinde oryndaý merzimi bas­talmaǵan) ózine tıesili múliktiń qu­ny­nan aspaıtyn boryshker ǵana tólem qabilettiligin qalpyna keltirý rásimin qoldaný týraly aryzben sotqa júginýge quqyly. Rásimniń artyqshylyǵy – adam «bankrot» mártebesin almaıdy, son­dyq­tan oǵan bankrot úshin kózdelgen saldarlar qoldanylmaıdy.

Bankrottyqqa ótinimdi egov.kz elektrondy úkimet portaly arqyly jáne Halyqqa qyzmet kórsetý ortalyqtaryna baryp berýge bolady. Sonymen qatar «E-salyg Azamat» qosymshasynda da ótinim joldaý múmkindigi bar. О́tinim 14 kún ishinde qarastyrylyp, jaýaby beriledi.

Zań boıynsha ótinim qabyldaýdy aıaq­taý­ǵa baılanysty naqty merzim joq. Sondyqtan kez kelgen ýaqytta bere berýge bolady. Qazir arnaıy aqpa­rat­tyq júıe ázirlenip jatyr jáne ótinim­der­diń basym bóligi sol arqyly kelip túsedi degen jospar bar. Sol úshin memle­ket­tik organdarmen jáne banktermen 40 aqpa­rattyq ózara baılanys júzege asyrylǵan.