Eldegi teatrlardyń jaǵdaıy qalaı?

Oblystyq teatrlar rejıssýrasy syn kótermeıdi

– Teatr – tiri aǵza, oılandyratyn oryn. San ǵasyr ótse de, ózektiligin joǵaltpaı kele jatqan óner túri bolýy­men qundy. Búgingi teatr óni­miniń sapa­sy qandaı? Teatr rejıs­sýra­synda jańalyq bar ma?

Baqyt NURPEIIS,

ónertaný doktory, T.Júrgenov atyndaǵy Qazaq ulttyq óner akademııasynyń professory:

– Byltyrǵy monıtorıng nátıjesine súıensek, dál qazirgi kezde Qazaqstan teatrlarynda júzden astam rejısser (aǵa, orta, jas býyn) jumys istep jatyr. Bul ózimizdiń qazaqstandyq rejısserler, buǵan alys-jaqyn shetelderden shaqy­ryl­ǵan rejısserlerdi qosyp otyrǵan joqpyz. Negizinde rejıssýradaǵy ja­ńalyq degen qıyn másele. О́ıtkeni tyń sheshimnen ǵana jańalyq týyndaıdy. Eger búgingi rejıssýraǵa osy kózqa­ras tur­ǵysynan qaraıtyn bolsaq, qazirgi za­mannyń baǵyt-baǵdaryna, kórermen­niń estetıkalyq talǵamyna, rýhanı sura­ny­syna baılanysty rejısser­ler­diń bar­lyǵy birdeı jańa izdenister­ge baryp jatyr dep aıta almaımyz. Ásirese kóp­tegen oblystyq teatrdyń re­jıssýrasy syn kótermeıtin dárejede ekendigin jasyra almaımyz. Olardyń spektaklderi burynǵy kelmeske ketip bara jatqan teatrdyń shylaýynda qalyp tur. Dálirek aıtqanda, shyǵarmadan tys, pesanyń ereksheliginen bólek rejısserlik sheshimderege bara almaı otyr. Al rejıssýradaǵy ekinshi baǵyt – spektaklderdi zamanaýı ádistermen qoıý. Mundaı rejıssýra realızmnen góri, spektakldi sharttylyqqa quryp oınaý úrdisiniń fızıkalyq, kognı­tıvti ádisterine súıenedi. Eýropada júr­gizilip jatqan ártúrli rejısserlik eks­perımenttik jáne laboratorııalyq jumystardy kóre otyryp, batyl izde­nisterin jalǵastyryp júrgen D.Ju­mabaıdyń, E.Nursultannyń, F.Mol­daǵalıdyń, A.Salbannyń, R.Mahataevtyń, G.Adaıdyń, Á.О́mir­bekulynyń, U.Qa­rypbaevtyń  spek­taklderinen álemdik teatr ónerinde bo­lyp jatqan tyń jańalyqtardyń áseri baı­qalady.

Eń jas býyn rejısserlerdiń ishi­nen Racha Mahataevtyń jumystaryn aıryqsha atap ótýge bolady. Búgingi teatr mádenıetimen qoıylǵan onyń spek­taklderi sharttylyqqa qurylyp, akterlerden qysqa ǵana ýaqyttyń ishin­­de óz beınelerin tolyqqandy ári túsi­nik­ti etip jetkizýge baǵyttalýymen erek­she­lenedi. Ol qoıylymnyń kórkemdik kiltin, plastıkalyq formasyn, beıne­lik sheshimin tabýmen birge akterlerdi búgingi jańa tásildermen oınatýǵa kúshin salyp júr.

Kelesi jas rejısserimiz Álibek О́mir­bekuly qazaq teatr sahnasyna múlde basqa postmodernıstik teatr estetıkasyn alyp keldi. Onyń spektaklderi vızýaldi metaforalarymen, sımvoldarymen, semıotıkalyq belgilerimen búgingi qo­ǵamda oryn alyp otyrǵan máselelerdi ótkir teatrlyq tilmen aıta alýymen daralanady.

Qoryta aıtqanda, qazirgi tehnologııa jetistikterin paıdalana otyryp, búgingi kórermenge pesalardyń baı mazmunyn, ishki syryn, sóz qudiretiniń qasıetin, ulttyq minez erekshelikterin qaımaǵyn buzbaı kórsetý rejısserlerimizdiń bas­ty mindetine aınalýy kerek.

Shyǵarmashylyq odaqtar óz qazanynda qaınap, qaýqarsyzdyq tanytyp otyr

– Búgingi dramatýrgııa týraly pi­kir árqıly, biri ony «damyǵan» dep áspet­teıdi, biri «joq» dep daýryǵady. Shyn máninde, dramatýrgııa zaman talabyna jaýap bere me, jaqsy dramatýrg qandaı bolýy kerek?

Amankeldi MUQAN,

M.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýty Teatr jáne kıno bóliminiń meńgerýshisi:

– Dramatýrgııa bir sátte, bir jyl­da jazyla salatyn jeńil janr emes. Son­dyqtan ótken bir jyl emes, birer jyl­dyń tóńiregindegi mańyzdy oqıǵa­ǵa nazar aýdarý qajet. Ol aldymen el Táýelsizdiginiń – 30 jyldyǵy, jyr aly­by Jambyldyń – 175, Alash arysy Álıhan Bókeıhanovtyń – 155, uly Abaı Qunanbaevtyń – 175, M.Áýezovtiń –125 jyldyǵy taǵy basqa da tarıhı tulǵalardyń esimderi atap ótildi. Osyndaı tanymal tulǵalardyń mereıtoıy tu­synda qazaq teatr repertýary men dra­matýrgııasynda qandaı jańalyq bo­latyny da aldyn ala belgili. Aldymen tilge oralatyny Jambyl, Álıhan, Abaı­dyń, Muhtar, Ámire, Temirbektiń, t.b. tanymal tulǵalardyń ómiri men shy­ǵarmashylyǵyna tereń úńilip, olar­dy jańasha oqýǵa, sony qyrynan ashý­ǵa talpynystyń bolýy úırenshikti jaıt. Solaı boldy da. Otandyq drama­týr­gııadaǵy burynnan bar bul úderis, búgingi qazaq dramatýrgııasynda jal­ǵa­sýda. Bul tarıhı-tanymdyq, tulǵa-ta­nymdyq mańyzdy taqyryptar keńestik dáýir­diń sońǵy jyldarynda «jarııalyq zaman­nan» bastaý alatyn úderistiń jal­ǵastyǵy. Olar Táýelsizdik kezeńinde ja­ńasha kózqaras, jańa derektermen tolyǵyp, Keńestik dáýirdiń bıligi ekige bólip tastaǵan qazaq zııalylary men tanymal qoǵam qaıratkerleriniń ómiri men shyǵarmashylyǵy, táýelsizdik úshin kúres joly qaıta jańǵyrý úderisi jal­ǵasyn taýyp jatyr.

Ekinshiden, ótken 2022 jyl el Pre­zıdentiniń bastamasymen Balalar jyly bolyp jarııalanýyna baıla­nys­ty elimizde balalar teatrynyń re­per­­týaryna nazar aýdaryldy. Bar­lyq is-shara nátıjeli boldy dep aıta al­maı­myz. Bir erekshe atap ótetin jaıt, T.Ahtanov atyndaǵy balalar men jas­ós­pirimder shyǵarmashylyǵyn da­my­tý­ǵa arnap uıymdastyrǵan Aqtóbe oblysy ákimdiginiń I Respýblıkalyq úzdik dra­matýrgııa baıqaýy boldy (04.10.2022). Balalar repertýarynyń qajetin óteýge arnalǵan mundaı arnaıy jazylatyn pesalarǵa konkýrstar turaqty ótkizilip turýy kerek. Ártúrli jastaǵy balalar aýdıtorııasyna qajetti pesalardyń ja­zylýyna erekshe mán berilýi qajettigin basa aıtamyz.

Úshinshiden, elimiz dramatýrgııasyn damytýda sony kúsh alǵan baǵyt – bul jas dramatýrgterdiń paıda bolýy jáne olardyń «jańa drama» jasaý jolyndaǵy izdenisteriniń jemis bere bastaýy. Bul baǵytta jetistigimiz kóp dep aıta almasaq ta seń qozǵaldy, avtorlar teatrmen qalaı jumys isteýdi, qandaı taqyryptardy kóterýdi, búgingi kóremenniń suranysy men qajetine jaraıtyn pesa jazýdy bildi. «Drama.kz» jańa drama festıvali bizdiń jastarmyzdyń shyǵarmashylyǵyna jańa ún, ózindik baǵyt-baǵdar berip keledi. Qazaq tildi dramatýrgter qataryna qosylyp jatqan batyl jastar týraly aıtpaı kete almaımyz. Olar: Álisher Rahat, Jánibek Álken, Aınur Kárim, Nuraına Sátpaeva, Malıka Ilahýnova, Olga Malysheva, Aıdana Alaman, Mııa Álqoja jáne t.b. Keleshekte ult teatrynyń dramatýrgııa kóshin bastaıtyn da osy jastar bolmaq. 

Kórermenge elektrondy bılet sata­tyn Tıketon júıesiniń esebinshe eli­miz­de jumys isteıtin teatrlar sany 73 degen derek beripti. Mine, osynshama teatr­dyń repertýarynyń azyǵy bolar pesa­lar kóptep jazylý kerek. Ol qa­jet­tilik, zańdylyq. Qazaq teatrynyń ult dramatýrgııasyn órkendetý arqyly aıtary áli alda. Bizde teatrlardyń basym bóligin oblystyq teatrlar quraıdy. Sol óńirlerde sapaly pesanyń jazylýyna nazar aýdarýymyz kerek. Jazylǵan pesa tek bir óńirdiń, bir taıpa men atanyń atyn ǵana jalaýlatyp tar sheńberde qa­lyp qoımaı, barsha qazaq teatry úshin qy­zyqty, kez kelgen óńirdiń teatry qoıa­tyn­daı dúnıe týdyrý úshin eńbektený kerek.

Táýelsiz qazaq teatrynyń shyǵarma­shylyq isin júrgizýde, repertýarlyq teatr júıesinde keńestik dáýirdegi úlgi tutastaı saqtalyp otyrǵandyqtan, biz onyń zamanǵa saı tetikterin álige deıin jasaı almadyq. Ortalyqtan basqarylý, dramatýrgııany damytýǵa repertýarlyq keńestiń jumysyn, drama, opera, balet, halyq teatrlary júıesi bar da, onyń «shıkizatyn, azyǵyn» ózderiń taýyp alyńdar degen syńaıly. Osyǵan oraı mynandaı usynystar aıtamyn:

1. Dramatýrgııa degenimiz jeke qa­lamgerdiń jazyp tastaǵan pesasymen bitetin sharýa emes. Áýezovshe aıtsaq, pesa teatr repertýarynyń «shıkizaty, azyǵy». Pesa jazylýy úlken, uzaq, júıkeni tozdyratyn jumystyń tek bas­tamasy. Negizgi jumys teatr reper­týa­ryna qabyldanyp, rejısser, akter, kór­kemdik keńes súzgisinen ótip kórerme­nine jetkende baryp sońǵy núkte qoıylady.
2. Dramatýrgter eńbegine saı qalam­aqy­syn aǵa býyn dramatýrgterdeı alýy kerek. Tegin shyǵarmashylyqpen aı­na­lysý búgingideı sanany naryq bıle­gen zamanda dalaqtap bos shapqannyń ónim­siz isi. Olardyń teatrdaǵy orny men ró­lin kóterýge baılanysty jumystar júr­gizilýi kerek. Teatrlarymyzdyń bas­shylary avtordan únemdeýdiń túrli jol­daryn biledi. Taǵy da avtordy teatr bas­shylaryna táýeldi etý bul salany alǵa bastyrmaıdy.
3. О́tken jyldyń 16-22 mamyr ara­lyǵynda T.Júrgenov atyndaǵy Qazaq ulttyq óner akademııasy men Ǵ.Músirepov atyndaǵy Qazaq memlekettik akademııalyq balalar men jasóspirimder teatrynyń birlesip uıymdastyrýymen Halyq­ara­lyq «Rejisser. Dramaturg. START-2022» rejısserlik laboratorııalyq jobasy ótti. «R.D.S» jas rejısserler men dra­matýrgterdiń shyǵarmashylyq baı­lanysyn nyǵaıtý, olardyń zamanǵa saı ıdeıalary men jańasha kózqara­syn qalyptastyrý jáne qazaq teatr sala­synda jańa dramalyq shyǵarmalar men dramatýrgterdiń artýyna sebepker bolýdy kózdeıdi. Mine, osyndaı is-shara­lar pesa jazýǵa talpynatyn jastar úshin de tosyrqamaıtyn, úırenshikti, qalypty jaı bolǵany kerek. Teatr men rejısserdiń dramatýrgsiz keıpin qanaty joq qusqa uqsattym. Rejısser men teatrdy dramatýrgke jaqyndatý úshin belsendilik tanytarlyq arnaıy is-sharalar ótkizý qolǵa alynýy kerek.

Odaqtar arasynda shyǵarmashylyq qatynas ornatý jáne belsendi jumys isteý sharalary qolǵa alynbaı búgin­de elimizde bar teatrlardyń jańa shy­ǵarmalarǵa degen suranysy ótelmek emes. Ár shyǵarmashylyq Odaq óz qaza­nynda qaınap, tolyqqandy ónim be­rýge kelgende qaýqarsyzdyq tanytý­da. Opera, mıýzıkl, balet jazǵysy kele­tin kompozıtorlar odaǵy bar, lıbretto jazatyn avtorymyz joq dep aýyzdy qý shóppen súrtedi. Mono, derekti, ınklıýzıvti, t.b. teatrlar jasaǵysy keletin jas rejısserlerimiz tolyp júr, oılasyp, solarǵa serik bolatyn avtor dramatýrgter tapshy. Qazirgideı kúrdeli kezeńde halyqtyń kóńilin kóteretin, oı salatyn jaqsy komedııa qoıǵysy keletinderin aıtyp teatrlar men rejısserlerdiń kópshiligi ótinish jasaıdy. Shyǵarmashylyq odaqtardyń jumysyna jan bitiretindeı múmkindikter mol. Demek, teatr qaıratkerleri, kom­pozıtorlar, kınogerler, sýretshiler, t.b. odaq­taryn jumyldyryp, jańa basta­mamen birge jumys isteý qajet. Osyndaı bastama kóterip ortaq atqarar jumystar baǵytyn aıqyndap, birge eńbektenetin bolsaq, bul – jumysty ártaraptandyryp ári túrlendirip jiberer edi.

Aýdarma pesalar kóbeıip barady

– Dóńgelek ústel basynda repertýar máselesi jaqsy talqylanyp ja­tyr. Teatr repertýarynda aýdar­ma spektaklderdiń kóp bolýy neni bildiredi? Bul otandyq drama­týr­gııanyń osaldyǵy ma, álde klassıkany óltirmeýdiń utymdy joly ma?

Zýhra ISLAMBAEVA,

teatrtanýshy, ónertaný kandıdaty, T.Júrgenov atyndaǵy Qazaq ulttyq óner akademııasynyń professory:

– Repertýar – teatr aınasy deımiz. Iаǵnı sol aınaǵa qarap teatr óneriniń qaı kezeńdegi bolsyn deńgeıin ańǵarýǵa múmkindik mol. О́tken, 2022 jylǵy eli­mizdegi teatrlardyń sahnasyna shyq­qan qoıylymdardy saralaǵanda eń aldy­men kózge túskeni Muhtar Áýezov shy­ǵarmalarynyń basymdyǵy boldy. «Qaragóz» (tórt teatrda qoıylǵan), «Aıman – Sholpan», «Qorǵansyzdyń kúni», «Jetim», «Kókserek» (eki teatr­da qoıylǵan) sııaqty birneshe shyǵar­ma­sy­nyń sahnaǵa shyǵý sebebi jazýshynyń 125 jyldyq mereıtoıyna baılanysty edi. Sol sııaqty Ý.Shekspır, N.V.Gogol dramatýrgııasy da bir jyldyń ishinde birneshe teatrdyń repertýaryn to­lyqtyrǵan. Bir ǵana Total teatrynda Elena Lokshınanyń bes birdeı pesasy kórermenge jol tartypty. Ǵ.Músirepov, A.Chehov, A.Ostrovskıı, D.Isabekov, Q.Begmanovtardyń pesalary kóptegen teatrdyń sahnasynan oryn alǵan. Qa­zirgi tańda kóptiń kókeıinde júrgen Alash qaıratkerleriniń kórkemdik beı­nesiniń A.Baıtursynulynyń «Ne jazyp em...», A.Shaıahmettiń «Ahmet», A.Tasymbekovtiń «ALJIR», О́.Ahmet­tiń «Alashtyń Ahmeti» pesa­larynda kórinis tabýy qýantady. Mu­nyń barlyǵy elimizdegi teatrlardyń jan-jaqty izde­nis ústinde ekendigin baıqatady.

Degenmen osy oraıda oılanatyn, oılandyratyn máselelerdiń baryn jasy­ra almaımyz. Eń aldymen aıtarymyz, qa­zaq teatrlarynda aýdarma pesalardyń tym kóptigi. Bul dál qazirgi ýaqytta qazaq dramatýrgııasynyń halin ańǵartyp tur emes pe? Bir ǵana Ǵ.Músirepov atyn­daǵy Qazaq memlekettik akademııa­lyq balalar men jasóspirimder teatry­nyń bir jyldaǵy premeralarynyń (G.Lorka, Ý.Shekspır, B.Abdýrrazakov, M.Sýponın, J.Anýı) barlyǵynyń da aýdarma shyǵarmalar bolýynyń ózi re­pertýarlyq saıasatqa nuqsan keltirmeı me? Mundaı mysal kóp-aq: T.Ahtanov atyndaǵy, Q.Qýanyshbaev atyndaǵy, Á.Mámbetov atyndaǵy, Sh.Qusaıynov atyndaǵy, S.Muqanov atyndaǵy, Asta­na qalasyndaǵy mýzykalyq jas kó­rermen teatrlary, t.b. Árıne aýdar­ma pesalardyń árbir teatrdyń reper­týa­rynda bolýy qajettigin joqqa shy­ǵarmaımyz. Mundaı dúnıeler shy­ǵar­mashylyq ujymnyń tanymyn keńeıtip, qııal órisin damytady. Bul jerde aýdarma spektaklderdiń paıyzdyq kórsetkishiniń tym basymdyǵyn aıtyp otyrmyz.

Taǵy bir aıta keterligi, ulttyq jáne aýdar­ma klassıkalyq pesalardyń qaıtalanyp qoıylýy taptaýryndylyqqa, qaıtalaýǵa alyp keletin jol dep bilemiz. Naqtysyn aıt­qanda, zamandastardyń ómir-taǵdyryn, búgingi qoǵamda da, adam ómirinde de oryn alyp jatqan san myńdaǵan máseleni qozǵaıtyn tyń dúnıelerdiń joqtyǵy Ý.Shekspırdiń, G.Hýgaevtyń, A.Sagarelıdiń, M.Áýezovtiń, Ǵ.Músirepovtiń, S.Ahmadtyń, taǵy basqa dramatýrgterdiń shyǵarmalaryn qaıtalap qoıýǵa alyp kelip otyr. Sol sııaqty bizde bir avtordyń tek qana bir shyǵarmasyn júzdegen jyl boıy sahnalaý dástúri bar. Nege M.Áýezovtiń, Ǵ.Músirepovtiń, K.Goldonıdiń, K.Gosııdiń, G.Ibsenniń jáne t.b. dramatýrgterdiń sahnalaný dás­túri qalyptaspaǵan ózge shyǵarmalaryn jaryqqa shyǵarmasqa degen oıymyz bar. Bul ujym­dardyń izdenisin odan ári arttyryp, kórermenge jańa kózqaras, jańa estetıkalyq lázzat syılar edi. 

Akterlik óner aqsap tur

– Sahnada keıipker obrazy ashylmasa, rejısser eńbeginiń dalaǵa ketkeni. Sahna­nyń temirqazyǵy – akter. Al búgingi akter­lerdiń ishinde senimsiz, jasandy, nashar oınaı­tyndary kóp. Bul kimniń kinási – daıar­laǵan ustazdyń ba, jumysqa qabyldaǵan dı­rektordyń ba?

Merýert JAQSYLYQOVA,

T.Júrgenov atyndaǵy Qazaq ulttyq óner akademııasynyń professory, ónertaný kandıdaty:

– Qazaqstan teatr synshylary birlestigi uıymdastyrǵan «Synshylar júldesi» elimizdiń sahna ónerinde bir jyldyń ishinde ótken mádenı úderisti jan-jaqty saralaýymen mańyzdy jáne qajetti. Bul is-shara teatr mamandarynyń bir jylda jetken jetistigi men irkilisterin sandyq jáne sapalyq deńgeıde saralaýǵa mol múmkindik beredi. Teatr synshylary kelip túsken usynystardy qarastyra otyryp, kórgen spektaklderimizdi taldaýǵa aldyq. Sol kezde birqatar qıyndyq bolǵany ras. Ásirese «Jyl akteri», «Jyl aktrısasy», «Epızodtyq ról­degi jyl akteri», «Epızodtyq róldegi jyl aktrısasy», «Ekinshi plandaǵy jyl akteri», «Ekinshi plandaǵy jyl aktrısasy», «Úz­dik akterlik dýet», «Jyl qýyrshaq akteri» ata­lymdaryna jeńimpazdardy anyqtaǵanda kóp qınaldyq. Bul, birinshiden, teatr tiliniń jańarýymen, sahnalyq ónerdiń damý kontes­ti­men baılanysty bolyp otyr. Máselen, kóp­tegen spektaklde bas qaharmandar rejıs­ser tujyrymdamasyna saı transformasııaǵa ushyrap ketedi. Bir spektaklde bir keıipkerdi birneshe akter bólip oınaıtyn da jaǵdaılar óte kóp. Basqasha aıtsaq, akterlik óner kúrdeli teatrlyq dıskýrstyń bir elementi retinde ǵana qabyldanady. Ol mýltımedıamen, mýzykamen, ssenografııamen jarysqa túsip, jetekshilik rólin álsiretken. Bir spektakldiń barysynda tolyqqandy jasalǵan akterlik beınelerdi kórý qıyndyq týǵyzady. Osynyń saldarynan akterlik ónerge qatysty atalymdar boıynsha laıyqty úmitkerlerdi anyqtaýda kóp talas-tartys oryn aldy.  

Keıipker beınesin jasaýda akterlik izde­nister joq emes. Kóp ónerpazymyz qarym-qa­bileti jetkenshe eńbektenip júr. Degenmen ótkizilip jatqan kóptegen festıvalda, pre­mera­larda akterlik ónerdiń aqsap jatqa­nyn kórýge májbúrmiz. Ulttyq, sheteldik klas­sıka deısiz be, zamanaýı dramatýrgııa bol­syn kóz toqtatyp, janyńyz súısinetin áıel beınesin tabý asa qıyn. Faktýrasy men syrtqy pishini sulý bolsa, daýys-úni jaǵym­syz bolyp shyǵady. Úni ásem bola qalsa, syrt tulǵasy kelissiz ekenin baıqaısyz. Qara­gózdi, Aqbalany, Baıan men Eńlikti, Kor­delııany, t.b. beınesin somdaıtyn kórki men parasaty, talanty men talaby qatar júretin jas aktrısalardy áli de kútip júrmiz. Osy taqylettes oıdy akterlerimizge de qarata aıtsaq, artyq emes. Akterlik ónerdiń búgingi tynysy «biri kem dúnıe» degen teńeýge qatty uqsap-aq tur.

Jarqyn minezdi jas tolqyn keldi

– Sanııa hanym, siz túrli teatr baıqaý­larynda qazylar alqasynyń quramynda tórelik jasaýǵa jıi shaqyrylasyz. Qandaı spektaklderdi erekshe atap óter edińiz?

Sanııa QABDIEVA,

Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, T.Júrgenov atyndaǵy Qazaq ulttyq óner akademııasynyń professory:

– 2022 jyly kórnekti aktrısa Sh.Jan­dar­bekovanyń 100 jyldyǵyna arnalǵan 28-respýblıkalyq teatr festıvali Astana qalasynyń Q.Qýanyshbaev atyndaǵy Mem­lekettik akademııalyq mýzykalyq-drama teatrynyń jańa, ádemi ǵımaratynda ótkizildi. Festıval óziniń kásibı joǵary deńgeıimen tánti etti. F.Moldaǵalı, A.Salban, D.Jumabeva, R.Mahataev, U.Qarypbaev syndy jas rejısserler qyzyq qoıylymdarymen ózderin aıqyn da jarqyn kórsete aldy.

Olar óz spektaklderinde kúrdeli de mańyz­dy taqyryptardy kóterdi. Festıvaldyń «Úzdik spektakli» atanǵan rejısser F.Molda­ǵalıdyń «Altaıdan aýǵan el» – búgingi qazaq­tyń ózin-ózi tanýda mańyzy zor. Altaı­dan amalsyzdan shetelderge aýǵan qazaq­tar­dyń tragedııasy rejısserdiń tereń sheshi­minde jáne sahnalyq kóriniste naǵyz epıkalyq shy­ǵarma bolyp kórindi. Spektakl beıneli mızan­ssenalarǵa, áserli epızodtarǵa, qyzyqty rejıs­serlik sheshimderge toly boldy.

Shaǵyn formadaǵy úzdik spektakl Qazaq­stanǵa jaqsy tanymal jas rejısser R.Ma­ha­taev­tyń rejıssýrasymen M.Gorkıı atyndaǵy akademııalyq orys drama teatrynyń (Astana) sahnasynda qoıylǵan «Naızaǵaı» boldy der edim. Reseı Memlekettik sahna óneri ıns­tıtýtyn A.Praýdın sheberhanasynan bitir­gen rejısser Qazaqstanda on shaqty spek­takl qoıǵan. Ol árbir spektaklinde akter­lermen, mátinmen, rólmen jumys isteı alaty­nyn kórsetti. Bizdiń búgingi Qazaqstan rejıssýrasyna osyndaı sheberler jetpeı tur. R.Mahataev qoıylymdary rejısserlik tereń oılarymen, ózindik tujyrymdary­men, kórkemdik stıldi sezinýimen, minezderdi jeke taldaýymen, keńistikpen jáne dybyspen jumys isteı alýymen erekshelenedi.

«Úzdik rejısser» syılyǵyn «Tekebur­qaq» qoıylymy úshin A.Salban aldy. Bul ózek­ti spektakl búgingi qoǵamǵa aıaýsyz satı­ralyq kózqarasymen, rejısserlik ótkir gro­teskisimen jáne akterlerdiń plastıkalyq aıqyndylyǵymen daralandy. Gazettik for­mat baǵdarlamadaǵy árbir qoıylymǵa keńi­nen toqtalýǵa múmkindik bermeıdi. Soǵan qara­mastan «Te-ART-Kókshe» IV festıvalinde kórse­tilgen M.Áýezovtiń «Kókseregin» aıryq­sha atap ótkim keledi. Jas tatar rejısseri T.Kýlovpen jańa býyn talantty qazaq akterleri AORDT (Kókshetaý) tańǵajaıyp spektakl jasady. Olar mamandyqty keremet ıgergenin, mýzykaly, plastıkaly, eń bastysy ýaqytty názik te naqty sezine alatynyn kórsetti.

Júldege jańa kózqaras kerek

– Barlyq teatr festıvaldary men óner básekesiniń túpki maqsaty – júlde men jeńis. Osy júlde belgileý formatyna bir ózgeris jasaıtyn ýaqyt jetken sııaqty. Siz qalaı oılaısyz?

Anar ERKEBAI,

ónertaný kandıdaty:

– О́tken jyldyń jeltoqsan aıynda Teatr synshylarynyń birlestigi 2022 jyly sah­nalanǵan qoıylymdardyń jetistikterin sara­laı kele, ózderi kórgen dúnıelerge kási­bı taldaý júrgizip, rejıssýra, akterlik óner, ssenografııasy men mýzykalyq kórkem­de­lýine, horeografııasyna baǵa bere otyryp, úzdikterin anyqtap, marapattady. «Synshy­lar júldesinde» tek bir kúntizbelik jylda qoıyl­ǵan spektaklder qarastyrylyp, nátıje shyǵarylady. Teatrdyń tarıhyn jazyp qal­dyratyn teatrtanýshylar bolǵandyqtan, bolashaqta bul júlde arqyly elimizdiń teatr shejiresin qalyptastyrsaq, búgingi tańda kórermen men kásibı mamandarǵa qazirgi elimizdegi teatr ómiriniń baǵyt-baǵdarynyń qandaı jolmen, qaı deńgeıde damyp kele jatqanyn da kórsetip otyrmyz.

Bul is-sharany tórtinshi jyl qatarynan ótkizip otyrmyz. Sonymen qatar biz osy júldege jańa kóz-qaraspen keldik dep basa aıtqym kelip tur. Elimizde ótetin festıvaldarǵa qatysatyn ár teatr bir atalymdy alyp, aýylyna qaıtý – ádetke aınalǵan qubylys. «Synshylar júldesi» bul qaǵıdany buzyp otyr. Sondyqtan da kórgen spektaklimizdiń barlyǵy derlik júldege úmitker bola almady. Kerisinshe, bir spektakl birneshe atalymǵa ilikti.

Osy jyly «Synshylar júldesi» 29 atalymnan turdy. Saraptamany elimizdegi barlyq teatrǵa jiberdik. Osy jyly saýaldy jibergen 70 teatrdyń 59-y jaýap qaıtardy. 59 teatrda 2022 kúntizbelik jyl kóleminde 257 premera ótipti, teatr synshylary solardyń 112 spektaklin óz kózimen kórgen. Álemdik teatr synshylarynyń jazylmaǵan zańy bar – óz kózińmen kórmegen spektakl týraly pikir aıtpaý. Biz de sol qaǵıdany ustanyp otyrmyz. Árıne, búgingi sıfrlanyp jatqan dáýirde Qazaqstan teatrlary da qoıylymdaryn vıdeo­ǵa túsirip otyr. Biraq, sapalyq jaǵyn aıtpa­ǵan­da, beıneqoıylymnyń atmosferasy men tek tiri adamnyń aǵzasyna tán «keń burysh­ty» obektıvti optıkasynyń arqasynda kózge túsetin iri plandar, maǵynalyq, semantıkalyq áseri tolyq jetpeıdi.

Árıne, júlde júrgen jerde qýanatyndar­dyń da, renjıtinderdiń de bolatyny zańdy­­lyq. Teatr synshylarynyń barlyǵy Almaty men Astana qalalarynda shoǵyrlanǵandyqtan, biz kórgen premeralardyń deni osy qalalardaǵy ujymdardiki boldy. Oblystyq teatrlardaǵy jańa qoıylymdardy jol túsip barǵan kezde ǵana, sonymen qatar osy jyly úlken úzilisten keıin Astanada ótken respýblıkalyq teatr festıvaline jańa qoıylymdardyń qatysýy da biz úshin azyq boldy. Qazirgi tańda B.Rımova atyndaǵy, N.Bekejanov atyndaǵy, N.Jantó­rın atyndaǵy, J.Aımaýytov atyndaǵy, S.Muqa­nov atyndaǵy teatrlar synshylarymen qoıan-qoltyq jumys istep, premeralaryna resmı shaqyryp, olarǵa taldaý jasatyp otyr.

Tórt jyl qatarynan júrgizgen monıto­rıng bizge de teatrlardyń shyǵarmashylyq jaǵdaıynan habar berse, ujymdar úshin de óte paıdaly bolyp otyr dep esepteımiz. Saýalnamaǵa qatysyp otyrǵannyń barlyǵy mem­lekettik teatrlar. Árıne, olardyń jyl saıyn mınıstrlikke, oblys, qala ákimdik­teri­ne esep tapsyryp otyratyny belgili. Biraq sol esepterdiń nátıjesi kóbinese óz mekemelerinen aspaıdy, saıttaryna ilingen kúnniń ózinde sol oblystyń kóleminde ǵana qaralady. Búgingi qoǵamda ekonomıkany basqarý mehanızminde statıstıkanyń orny bólek bolyp otyrǵanyn barshamyz kórip otyrmyz.

Máselen, joǵaryda aıtyp ketkendeı, 2022 jyly 257 premerany 159 rejısser, onyń ishinde 25 shetelden shaqyrtylǵan mamandar qoıypty. Sol 257 premeranyń sahnalyq ssenografııasyn jasaǵan 109 sýretshi, onyń ishinde 11 shetelden shaqyrtylǵan jáne 72 horeograf bıin qoıǵan eken. Iаǵnı teatrda kásibı mamandardyń sany arta túskenin baıqap otyrmyz. Sondaı-aq monıtorıng arqasynda bir emes, birneshe teatrda spektakldi sahnaǵa shyǵaryp  júrgen úlken suranysqa ıe rejıs­ser, ssenograf, horeograftardy anyqtaýǵa múmkindik berdi. Joǵaryda aıtyp ketken 159 rejısserdiń teń jartysy bir jyldyń ishinde tek bir qoıylymdy ǵana sahnalaǵanyn da kórip otyrmyz. Osyndaı málimetterdiń barlyǵy bizdi de, teatrdy da oılandyryp, kelesi jylǵa josparlardy durys qurýǵa múmkindik beredi dep esepteımiz.

Dál sondaı, monıtorıngtiń arqasynda teatrlardyń menedjerlik saıasaty, BAQ-pen jumysy, gastroldik issaparlary men festıvaldarǵa qatysýy, qyzmetkerleriniń biliktiligin arttyrý boıynsha is-sharalary aınadaǵydaı kórinedi. Spektaklderdiń qoıylý kórsetkishi, kórermenniń suranysy da ujymdardyń shyǵarmashylyq deńgeıin kórsetedi. Teatr synshylarynyń birlestigi aqysyz, esh qarajatsyz osyndaı úlken jumys atqaryp jatqanyn aıtqymyz keledi. Son­dyqtan da elimizdiń teatr ujymdaryna bir­lesip jumys atqaraıyq, jobalar jasaıyq, aqyldasaıyq degen nıetimizdi bildiremiz.

– Búgingi ulttyq teatr óneriniń qaıda baǵyt alyp bara jatqanyn bilip otyrý úshin osy tektes dóńgelek ústelderdiń uıym­dastyrylýy mańyzdy. Teatr syn­shyla­rynyń bas biriktirip, sahna óneri tóńireginde toptasqan máselege mán berip,  ashyp kórse­tip, pikir bildirgenderińiz úshin rahmet.

Daıyndaǵan

Aıgúl AHANBAIQYZY,

«Egemen Qazaqstan»

ALMATY