Infografıkany jasaǵan Amangeldi Qııas, «EQ»
Sáýirde teńge/dollar valıýtalyq parıteti bir dollar úshin 434,6 teńgege jetýi múmkin ekeni aıtylyp jatyr. Táýelsiz sarapshylar dál osyndaı jaǵdaı ótken jyldyń tamyz aıynda da baıqalǵanyn, teńgemizdiń eshkimge des bermeı ketkenin aıtady. Sol kezde el arasynda Ulttyq bank mundaı jaǵdaıda dollardyń paıdasyna keri ıntervensııa jasaýy múmkin degen pikir basym bolǵan. Kez kelgen ekonomıka úshin tek qana kúshti valıýta emes, turaqty ulttyq valıýta mańyzdy ekenin sarapshylardyń bári aıtady. Ulttyq bank aldyna qoıǵan maqsattary men mindetterin oryndaý úshin, onyń ishinde keıbir makroekonomıkalyq parametrlerdi oryndaý úshin valıýta baǵamynyń tym álsiremegeni, sonymen birge tym nyǵaıa bermeıtini tıimdi degen ustanymǵa basymdyq beriledi. Bul saıasat munaı saýdagerleriniń de, bıýdjettiń de kóńilinen shyqty. Munaıdy dollarmen saýdalaý óndirýshilerge tıimdi boldy, onyń túsimi bıýdjettiń búıirin shyǵarmasa da ash qaldyrmady. Osyǵan deıin álsiz teńge saıasatyna basymdyq bergen Úkimet endi «tegeýirindi teńge kimge kerek?» degen máseleni ashyq qoıdy. Dollar treıderleriniń jolyn kesý arqyly teńgege dem salýǵa kirisip ketti.
Qarjygerler qaýymdastyǵynyń ókili Zarına Skrıpchenko aldaǵy jaǵdaıdy syrtqy jáne ishki faktorlardyń betalysy aıqyndaıtynyn aıtady. Onyń túsindirýinshe endi 1 aıdan keıin 1 dollardyń quny 434,6 teńgege deıin qubylýy múmkin. Kvazımemlekettik sektordyń valıýtalyq túsimderdi satýy jáne Ulttyq qordan aýdarylǵan transfertterdi aıyrbastaý ulttyq valıýtanyń ósýine úlken áser etti.
Sarapshy Ulttyq bank derekterine silteme jasaı otyryp, naýryzda bul tranzaksııalardyń kólemi shamamen 900 mıllıon dollardy quraıtynyn nemese ortasha aılyq saýda kóleminiń 39 paıyzǵa jetetinin de qaperge salyp ótti.
«2023 jylǵa arnalǵan respýblıkalyq bıýdjettiń parametrleri jobasyn talqylanǵan kezde 1 dollar 470 teńge sheńberinde belgilendi. Mundaı jaǵdaıda kúshti teńge bıýdjetke túsetin salyq túsimderiniń kólemine teris áser etse de basqa ólshemder boıynsha qaryz qarajatyn tartýdy yntalandyrady. S&P reıtıng agenttigi Qazaqstannyń táýelsiz kredıttik reıtıngin «BBB-/A-3» deńgeıinde rastady. Boljam «jaǵymsyzdan» «turaqty» deńgeıge kóterildi. Endigi jartyjyldyqta «turaqtydan» «pozıtıvke» ótýge múmkindik bar», deıdi sarapshy.
Ishki naryqta dollardyń kóptep satylýy onyń quldyraýyna sebep bolyp jatyr degen de pikir bar. Al bizde dollardy kóp satýǵa Ulttyq bank pen Ulttyq qordyń ǵana quqy bar. Basqalarynyń alypsatarlyǵy naryqqa aıtarlyqtaı áser ete qoımaıdy. Ulttyq bank naýryz aıynyń bas kezinde 750-850 mıllıon dollar satatynyn habarlady.
Qarjy sarapshysy Ǵalym Qusaıynovtyń aıtýynsha, Ulttyq qordaǵy qarjynyń naryqqa kóbirek kele bastaýy dollardyń arzandaýyna áser etýi múmkin. Sondaı-aq ol shetel valıýtasyn satyp alýǵa shekteýdi joıý qajet, bul naryqtyń qubylmalylyǵyn azaıtady deıdi. Sarapshynyń aıtýynsha, teńgeniń kenetten kúsh alyp ketýiniń makroekonomıkalyq alǵysharttary qalyptasqan joq. Basqasha aıtqanda, ekonomıkanyń áleýeti kúshti teńgeniń ekpinin kótere almaýy da múmkin.
«Biraq teńgeniń kúshti bolýy ınflıasııaǵa óte jaqsy áser etedi, óıtkeni teńgemen ımporttalatyn taýarlar tómendeıdi, al biz ımportqa qatty táýeldimiz. Ulttyq banktiń negizgi mandaty ınflıasııa ekenin eskersek, teńgeniń berik bolǵany Ulttyq bankke tıimdi», deıdi Ǵ.Qusaıynov.
Osydan bes-alty jyl buryn Goldman Sachs bankiniń prezıdenti Gerı Kon álem elderi ekonomıkalyq ósim úshin aqsha soǵysyna daıyndalyp jatqanyn jazǵan bolatyn. Sol ýaqyttan beri damyǵan elder úshin soǵystyń mundaı túri óz jemisin bere bastaǵanyn kórip júrmiz. Sondyqtan dollardyń kenetten álsirep, teńgemizdiń kúsheıip ketýine qýanýǵa áli erte deýge de negiz bar.
Qarjyger Ilııas Isaev bizben áńgimesinde AQSh arzan aqsha saıasatyn iske qosqanyn jáne kommersııalyq bankterdiń korrespondenttik shotynda jatqan memlekettik baǵaly qaǵazdardy satyp alyp, bıznesti nesıelendirýine jol ashqanyn aıtyp berdi. Mundaı oıynnan EO elderi de qalys qalǵan joq. Onyń pikirinshe, teńgeniń shamadan tys nyǵaıýy bastapqy kezde Qazaqstan ekonomıkasyna da zııanyn tıgizýi múmkin, óıtkeni bizdiń ekonomıkamyzdyń kúretamyry eksporttaýshylarǵa táýeldi. 2023 jyldyń bıýdjet boljamynda munaıǵa qatysty esepti baǵa barreline 85 dollar, 1 dollar úshin baǵam 470 teńge shamasynda belgilengen. Osy esepteýler aıasynda respýblıkalyq bıýdjettiń kirisi 16 trln teńge deńgeıinde qalyptasty. Degenmen qazir teńge áldeqaıda kúshti, bıýdjetke túsetin túsimderdiń azaıýyna baılanysty túzetý qajet bolýy múmkin. Uzaq merzimdi perspektıvada bizdiń ekonomıkanyń qurylymy shıkizat baǵasyna óte qatty baılanysty. Biz otyz jyl boıy osy shyndyqqa táýeldi boldyq, kúshti dollar, álsiz teńge erejesine basymdyq berip keldi. Mundaı ıdeıany qoldaýshylar bizdiń shıkizattyq baǵytqa basymdyq bergen el ekenimizdi, kúshti dollar bıýdjet túsimin arttyratynyn aıtyp keldi.
«Mundaı ustanym shıkizat saýdasy oıynshylarynyń múddesine basymdyq berdi, Úkimettiń óz betinshe sheshim qabyldaý múmkindigin shektep, bıznestiń alypsatarlyq sıpatyn tereńdetip jiberdi. Mundaı oıyn valıýta soǵysy oıynshylarynyń da, bizdiń munaı saýdasy oıynshylarynyń da oıynan shyqty», deıdi I.Isaev.
Bilikti qarjyger «Arzan dollar – kúshti teńge» jobasynyń qanshalyqty ǵumyrly bolaryn eshkim de dóp basyp aıta almaıtynyn qaperge salyp ótti. Ulttyq banktiń naýryz aıynyń bas kezine deıin 750-850 mln, kún saıyn 60-100 mln dollardy saýdaǵa shyǵarýynan qaýiptenýdiń, keıbir saıasattanýshylardyń 19 naýryzdan keıin dollar baǵasy qymbattaıdy degen boljamyna mán berýdiń qajeti joq. Sebebi qymbat dollar tek munaı oıynshylaryna, olıgarhtarǵa ǵana jumys istep keldi. Endi Ulttyq bank pen Úkimet naryqtaǵy dollar treıderleriniń jolyn kesip, teńgeniń naryqtyq baǵamyn qalyptastyrýǵa shyndap kirisken tárizdi. Eger bul úrdis uzaqqa sozylsa, munaıdy arzan dollarmen saýdalaý munaı oıynshylarynyń múddesine saı kelmeýi, ınvestısııalyq jobalarǵa basymdyq berýi múmkin. Sebebi olarda odan ózge jol qalmaıyn dep tur. Sarapshynyń aıtýynsha, teńgemizdiń taǵdyry emes, ShOB-tyń taǵdyry, ekonomıkamyzdyń taǵdyry «Arzan dollar – kúshti teńge» jobasynyń qorytyndysyna táýeldi bolyp tur.
Tegeýirindi teńge aldymen halyqqa kerek. Al munaı-gaz saýdasynyń qulaǵynda otyrǵan oıynshylar osyny túsingen kúni ekonomıkamyz halyqtyq sıpat alady, qymbat teńge ınflıasııany tejeıtin kúshke aınalady.
«Ulttyq bank pen Úkimet tarapynan mundaı qadamdar buryn da bolǵan. Biraq sońyna deıin tabandylyq tanyta almady. Memlekettiń ekonomıkalyq bazasyn baqylap otyrǵan qarjy ınstıtýttarynyń olıgopolııanyń qysymynda bolyp kelgeni endi ashyq aıtylyp jatyr. Úkimet qarjy treıderleriniń jolyn kesý, munaı-gaz túsiminiń taǵdyryn teńgemen baılanystyrý arqyly jańa ekonomıkalyq saıasattyń esigin ashty. Endi keri sheginýge joldyń qalmaǵanyn Ulttyq bank te, Úkimet te kórip otyr. Biz munyń jemisin aldaǵy eki-úsh jylda kóretin bolamyz», dep sózin túıindedi Ilııas Isaev.
ALMATY
