Bank bankrottyǵy jahan naryǵyna qalaı áser etedi?

SVB Sılıkon alqabyndaǵy al­ǵashqy keńsesin 1983 jyly ashyp, á degennen venchýrlyq qar­jy men startaptarmen ju­mys isteý baǵytyn tańdap alǵan. Bank strategııasy sátti júzege asyp, alqaptaǵy ózge qarjy uıymdarymen úzeńgi qaǵystyryp, qatar damıdy. Al 2015 jyly Qurama shtattardaǵy star­tap­tardyń 65 paıyzy osy bank­tiń klıenti atanyp shyǵa kel­di. 2020-2021 jyldary aqsha­syn SVB-da ornalastyrǵan startaptarǵa ınvestorlar belsendi túrde qarjy quıdy. Sonyń nátıjesinde saq­talý merzimi kórsetilmegen sa­lym kólemi úsh ese ósip, 128 mlrd dol­larǵa jetti. Bank osy qar­jy­nyń bir bóligin uzaqmerzimdi mem­lekettik qaǵazdar men kiris­ti­li­gi tómen ıpotekalyq qaǵaz­dar­ǵa salyp jibergen. Bıyl jyl basynda Fe­de­raldy rezerv júıesi bazalyq mólsherlemeni kóterip jibergen mezette SVB-nyń ınvestısııalyq portfeliniń quny kúrt tómendeıdi. Bul kezde venchýrlyq ındýstrııa da quldyraýdy bastan keship jatty. Startaptar ınvestorlar qara­jatyna az ıe bolyp, depo­zıt­terin sheship alýǵa kóshti. 2023 jyldyń 8 naýryzynda bank ózi­niń uzaqmerzimdi, tómen kiristi ob­lı­gasııalarynyń bir bóligin 2 mlrd dollar shyǵynǵa satýǵa májbúr bolǵanyn jarııalady. Osydan bastap bank kotırovkasy tek tómen qaraı quldılaı berdi. Osynshama startaptardyń senimi men mıllıardtaǵan dollarǵa ıelik etip otyrǵan qarjy uıymy eki-aq kúnde qulady.

«Market Watch»-tyń jazýynsha, ádette IT-kompanııalar kiristiligi azaıǵan kezde salymshy qarjysyn shyǵaryp, shyǵyndy óteýge tyrysady. О́z kezeginde SVB ketken depozıttiń ornyn toltyrý úshin portfeldegi qundy qaǵazdaryn shuǵyl satylymǵa shyǵarǵan. Naý­ryzdyń basynda bank «óz balansyn nyǵaıtý úshin» 1,75 mlrd dollardyń aksııasyna qosymsha emıssııa júrgizgen jáne 1,8 mlrd dollar kóleminde shyǵyndardy ótegen. Sol úshin aktıv portfeliniń bir bóligin satqan. Sondaı-aq olar 2,25 mlrd dollarǵa jańa aksııalar orna­las­tyrǵysy kelgen. Alaıda bul ven­chýrlyq ınvestorlardyń qaý­pin kúsheıtken. Sóıtip olar óz klıent­terine banktegi qarajatyn alýǵa keńes bere bastaǵan. Bank shyǵarylyp jatqan aqsha aǵyny­men kúresip, kapıtal tartýǵa ty­ry­syp baqqan, alaıda bul áre­ket­terinen nátıje bolmady.

Investorlar kapıtaldyń orny tolaryna úlken kúmánmen qarap (sebebi bank nesıelegen kóptegen tehnologııalyq startaptyń jaǵ­da­ıy nasharlaǵan), «JPMorgan Chase», «Bank of America», «Citigroup» jáne «Wells Fargo» aksııalaryn sata bastaǵan. О́ıtkeni bul qarjy uıymdarynyń da ınvestısııalyq portfeli SVB-ǵa óte-móte uqsas bolǵan, ıaǵnı olar da negizinen startaptardy qarjylandyrýmen aınalysqan.

Osydan keıin Depozıtterdi saqtandyrý boıynsha federaldy korporasııa nesıe uıymyna jeke konkýrstyq basqarýshyny taǵaıyndaý týraly sheshim qabyl­da­dy. AQSh Qarjy mınıstri Djanet Iellenniń aıtýynsha, osy jaǵdaıǵa qaramastan AQSh-tyń bank júıesi ornyqty bolyp qala beredi. Qazir el úkimeti bankti nemese onyń bir bóligin satý týraly oılastyryp jatyr. «Bloomberg» aqparaty boıynsha, banktiń bas dırektory Grek Bekker bankrot bolǵanǵa deıin eki apta buryn kompanııanyń 3,6 mln dollar kólemindegi aksııasyn satyp jibergen.

Kalıfornııa qarjylyq qorǵaý jáne ınnovasııa departamenti 10 naýryz kúni SVB-ni jaýyp, ony basqarý mindetin depozıtterdi saqtandyrý boıynsha federaldy korporasııaǵa (FDIC) tapsyrǵan. Salymshylardyń qarjysyn saqtap qalý úshin FDIC «Deposit Insurance National Bank of Santa Clara» (DINB) quryp, banktiń bar­lyq saqtandyrylǵan qarjysyn sonda aýdarǵan. Mun­daǵy qarjyǵa sa­lymshylar qol­je­timdilikti 13 naý­ryzdan ala bas­­taıdy. Al saqtandyrylmaǵan sa­lymdar bo­ıynsha tólemderdi jú­zege asyrý úshin «Silicon Valley Bank» aktıvteri satylym­ǵa shy­ǵa­rylady. SVB-niń Kalı­for­nııa men Mas­sachýsetste 17 bó­lim­she­si bol­ǵan.

2022 jyldyń 31 jeltoqsa­nyn­daǵy jaǵdaı boıynsha bank aktıvteriniń quny – 209 mlrd dollar bolǵan, al depozıttiń jıyn­tyq kólemi – 175,4 mlrd dol­lar­ǵa jýyqtaıdy. FDIC 250 myń dol­larǵa deıingi somadaǵy depo­zıt­ti saqtandyrmaq.

«Silicon Valley Bank» – AQSh-taǵy iriligi boıynsha altynshy qarjy ınstıtýty. Klıentteriniń basym bóligin startaptar quraǵan. Bul banktiń quldyraýy 2008 jylǵy qarjy daǵdarysy kezindegi «Washington Mutual Inc.» bankiniń bankrot bolýynan keıingi asa iri kollaps bolyp sanalady.

Bir banktiń shaıqalýy naryqta alapat jel turǵyzyp, basqalardy da súıkep ótetin syńaıly. «Finan­cial Times» deregine súıen­sek, «Silicon Valley Bank» oqıǵa­sy­nan keıin aktıvter kólemi bo­ıynsha asa iri sanalatyn tórt ame­rı­kalyq bank bir kúnde 52,4 mlrd dollar naryqtyq qunynan aıyrylǵan.

AQSh-taǵy bank daǵdarysyna baılanysty arnaıy málimdeme jasaǵan Prezıdent Djo Baı­den salymshylardyń búkil qarjy­sy­nyń qaıtarylatynyn aıtty. Onyń sózinshe, SVB jáne «Signature Bank» (aıtpaqshy bul bank te jabylyp qaldy) basshylary qyzmetinen qýylady, olardyń ınvestorlaryn eshkim de qutqarmaıdy.

Qarjyger Ǵalym Qusa­ıy­nov­tyń aıtýynsha, SVB bank­rot­ty­ǵy­nyń basty sebebi – FRJ tarapynan paıyzdyq mólsherlemelerdiń kúrt kóterilip ket­kendiginde.

«Bank paıyzdyq mólsherle­melerdi kótergennen keıin qun­syzdanyp ket­ken baǵaly qaǵaz­dar­da óz ak­tıv­terin ustap otyrǵan. Bank­rot­­­tyqtyń sebebi osynda ja­tyr. Qysqa depozıtter esebi­nen uzaqmerzimdi baǵaly qaǵaz­dar satyp alyndy. Bankter ba­ǵa­ly qaǵazdardy óteýge deıin us­ta­maıtyndyqtan, olar naryqqa sáıkes qaıta baǵalanady jáne sáıkesinshe shyǵyn aǵymdaǵy kezeńde kapıtal shottary arqyly tanylady. Mysaly, bank óteý merzimi 5 jyl bolatyn oblıgasııany jyldyq 2 paıyzben satyp alsa, al jyl boıynda kiristilik jyldyq 6 paıyzǵa deıin artsa, onda bank 4 paıyz * 5 = 20 paıyz dep, 100 mlrd dollar úshin shyǵyn 20 mlrd-ty quraıdy dep esepteıdi. Ári qaraı, bul qaǵaz býhgalterlik esepte 6 paıyz kiristilikpen tanylady, al eger siz qaǵazdy satpasańyz, onda shyǵynyńyz jylyna 4 mıllıard qosymsha paıyzdyq kiris esebinen óteledi. SVB kassalyq aıyrmany jabý úshin uzaqmerzimdi baǵaly qaǵazdaryn dıskontpen sata bas­tady. Olar qaǵazdardyń bir bó­li­gin óteýge deıin ustap qalǵan sııaqty, sondyqtan satý kezinde shyǵynǵa batqandaryn moıyndady. AQSh-ta bankrottyq sanaýly kúnder ishinde támam bolady jáne depozıtorlar óz salymdaryn joǵaltpaıdy. Qarjylyq retteýshi barlyq salymshynyń aqsha alatynyn málimdedi. Tek aksıonerler men oblıgasııa ustaýshylar almaıdy», deıdi qarjyger.

SVB bankrottyǵynan keıin bir­qatar amerıkalyq jáne eýro­pa­lyq bank aksııalarynyń kotırovkasy quldyraı bastady. «First Republic Bank» qaǵazdary Nıý-Iorktegi aldyn-ala saýda kezinde óz qunynyń 65 paıyzyn joǵaltsa, PacWest Bancorp, Western Alliance Bancorp sııaqty óńirlik bankter 40 jáne 53 paıyzynan aıyrylǵan. Bank of America Corp. qaǵazdary 3,9 paıyzǵa arzandapty. Aksııasy arzandap sala bergen kompanııalar qatarynda JPMorgan Chase & Co. (1,2 paıyzǵa), Wells Fargo & Co. (3,4 paıyzǵa) da bar. Eýropada Credit Suisse Group AG birden 11 pa­ıyzǵa quldyrasa, HSBC qaǵaz­da­ry óz qunynyń 3,3 paıyzyn joǵaltqan.

Bul jaǵdaı bizdiń qarjy sektoryna tikeleı áser ete qoımaıdy. Degenmen «saqtansań – saqtaımyn» degendi esten shyǵarmaǵan abzal. Sarapshylar, ásirese iri bankterdiń saýda-sattyqta asa muqııat bolýy kerektigin aıtady. Bul rette bank men­shik kapıtalynyń, ótim­di­lik qorynyń jetkilikti bolýy, sa­lymshylar qarajatyn paı­da­la­nýda durys strategııa tańdaı bilýi, ınvestorlardyń úre­ıin ushyryp almaıtyndaı nus­qaǵa qaraı qadam basýy da óte ma­ńyzdy. О́ıtkeni qandaı da bir qater tóne qalsa, onda salymshy­lar aldyndaǵy mindettemesin toly­ǵymen oryn­daý­ǵa týra kelmek.