Infografıkany jasaǵan Amangeldi Qııas, «EQ»
Jalpy, bıyl qańtarda 494,1 myń tonna benzın óndirilipti (byltyrǵy qańtardan 20,6 paıyzǵa kóp). Dızel otynynyń qańtardaǵy óndiris kólemi – 421,8 myń, tıisinshe byltyrǵy kórsetkishten 13 paıyzǵa joǵary. Soǵan qaramastan ońtústik fermerleri dızel tapshylyǵyna ushyrap otyr. Buǵan sebepti sirá, joǵaryda aıtylǵan problemalar qatarynan tabýǵa bolatyn shyǵar...
Jaqyn kórshilerimizben salystyrǵanda janar-jaǵarmaı baǵasynyń tómen ekeni ras. Bizde dızel lıtrine 260 teńgeden satylsa, onyń baǵasy Reseıde – 367, О́zbekstanda – 544, Qyrǵyzstanda – 408 teńge. Munaı servıstik kompanııalar odaǵynyń basshysy Rashıd Jaqsylyqovtyń aıtýynsha, bul jerde biz eskermeı qalatyn bir másele bar.
«Kórshilerimiz – О́zbekstan da, Qyrǵyzstan da eginmen aınalysady. Bizben bir mezgilde egin ekkennen keıin, olarǵa da janar-jaǵarmaı mindetti túrde qajet. Ekken óniminen kóbirek paıda kórý úshin olar arzan janar-jaǵarmaı alý maqsatynda bizge qaraı keledi», deıdi Rashıd Jaqsylyqov.
Sóıtip, bizdiń otyn zańsyz jolmen, arzan baǵada shetel asa bastaıdy. Energy Monitor telegram-kanalynyń avtory Nurlan Jumaǵulovtyń aıtýynsha, memleket dızel baǵasyn sheteldik transport úshin – 450 teńge, jergilikti azamattar úshin 230-260 teńge etip bekitip qoıdy. Bir qaraǵanda anyq ta túsinikti kórinetin mundaı tártip naryqta tapshylyq týdyryp jatyr.
«Jol boıyndaǵy janarmaı beketinde dızel otynyn 230 teńgeden nemese 450 teńgeden satatyn múmkindik bar. Ol árıne, sheteldik transportqa quıady. Keıbir beketterdegi operatorlarda aýyr tehnıka tehpasportynyń 20-30 kóshirmesi bolady. Sheteldik transport kelgen kezde ony quddy jergilikti transport esebinde qabyldaıdy da, lıtrine 300 teńgeden quıyp jiberedi. Al qalǵandaryna «tek talon boıynsha quıamyz» deı salady. Sheteldik kólikterdiń júrgizýshilerinde osyndaı «kómekteskish» adamdardyń nómiri bolady. Ol sol adamǵa qońyraý shalyp, dızel otynyna talon bar ma, joq pa dep anyqtaıdy, al «kómekteskish» qaı beketke barý kerektigin aıtady. Eger beket operatory kúnine ár lıtrden joq degende 100 teńge alyp otyrsa, onda kúnine 10 myń lıtrden mıllıon teńge paıda kóredi», deıdi sarapshy.
Onyń aıtýynsha, arzan dızeldi elde saqtap otyrý múmkin emes. Sondyqtan onyń shekara asýyna tosqaýyl qoıý qıynǵa túsedi.
«Qalaı bolǵanda da otyn joǵary baǵasy bar aımaqqa ketedi, bul – zańdylyq. Arzan dızel esebinen zańsyz joldy qalyptastyrǵan tulǵalarǵa kómektesip otyrmyz. Shekarany jaýyp tastaý taǵy múmkin emes. Qyrǵyzstan, О́zbekstan, Qytaıdan sheteldik transport kelip jatyr. Olarda dızel baǵasy qymbat. Ońtústikte ne bolyp jatqanyn qarańyz. О́zbek, qyrǵyz elderinde bizdiń dızeldi bes lıtrlik plastık quty men kanıstrlerge quıyp, jol jıeginde satyp tur. О́ıtkeni ol jaqta onyń baǵasy kem degende 60 paıyzǵa qymbat», deıdi munaı-gaz salasynyń sarapshysy.
Ekonomıst Almas Chýkın taýar baǵasy jumsalǵan shyǵynǵa saı qalyptasýǵa tıis dep sanaıdy, tıisinshe eldegi arzan janar-jaǵar maı baǵasyn synǵa alady:
«Byltyr 5 mln tonna benzın, 5,3 mln tonna dızel otynyn óndirdik. Sóıtip 5 mln tonnadan artyq benzın men 5,8 mln tonna dızel tutyndyq. Tapshylyqty Reseı jáne Belarýs ımportymen japtyq. Biraq bizdiń janar-jaǵar maıdyń О́zbekstan, Qyrǵyzstan, Reseıge ketip jatqany anyq nárse. Qansha ekenin eshkim tap basyp aıta almaıdy. Jol ústinde flıajkamen satyp turǵandardy kóptep kezdestirýge bolady. Alaıda budan kórshi elderdiń bıýdjeti de zııan shegedi, óıtkeni kontrabandalyq benzınnen ne aksız, ne salyq tólenbeıdi».
Sondaı-aq ekonomıst bizdiń bıýdjettiń de orasan zor shyǵynǵa batyp jatqanyn aıtady.
«Munaı ónimderiniń 20 paıyzy kóleńkeli eksportqa jiberildi delik. Bul – 1 mln tonna benzın jáne 1 mln tonna dızel otyny. Munaımen eseptegende 2 mln tonna bolyp qalady. Sonda bıýdjetke 725 mln dollar túspeı qalyp otyr. Bul – elordanyń bıýdjetinen sál-pál kóp. Nemese buǵan 150 mektep, ne bolmasa 300 shaqyrymdyq jańa jol salýǵa bolar edi. Eger biz baǵany kórshi eldermen teńestirsek, onda benzın men dızeldi eksportqa da shyǵarýǵa bolady ári elde eshqandaı tapshylyq ornamas edi», dep jazady Almas Chýkın jelidegi jeke paraqshasynda.
Baǵany kóterýdiń paıdasy munymen de bitpeıdi. Sarapshynyń sózinshe, janar-jaǵarmaı qunynyń kórshi eldermen teńestirilýi munaıshylardyń barlaý jáne óndirýge degen yqylasyn da arttyrady, sonymen qatar budan ári qaraı bul isten eshbir mán tappaǵan benzın kontrabandasymen aınalysqan jemqorlyqtyń da túbirine balta shabylar edi. Budan keıin beketterdegi zańsyz shemalardyń da joly kesileri kúmánsiz.
Jaqynda ǵana benzın jáne dızeldi otynnyń kóterme baǵasyn bekitý boıynsha buıryq jobasy Ashyq úkimet portalynda jarııalandy.
«Qosylǵan qun salyǵyn eskere otyryp, mynadaı mólsherde baǵalardy memlekettik retteý belgilengen stasıonarlyq avtojanarmaı quıý stansalary úshin munaı ónimderin kóterme saýdada ótkizýge shekti baǵalar belgilensin:
1) AI-80 markaly benzın – tonnasyna 93 161 teńge;
2) AI-92 jáne AI-93 markaly benzın – tonnasyna 193 649 teńge;
3) Dızel otyny (jazǵy, maýsymaralyq) – tonnasyna 236 156 teńge», delingen buıryq mátininde.
Aqpan aıynda dızel otyny lıtrine ortasha eseppen 241 teńgeden satyldy. О́ńirlik bóliniste qymbat baǵa – Aqtóbe, Kókshetaý, Qostanaı, О́skemen, Semeı jáne Petropavl qalalarynda tirkelgen. Ol qalalarda – lıtri 260 teńge mańaıynda. О́zge óńirlerde baǵa 230-240 teńge aralyǵynda qubylady. Jalpy, bıyl qańtarda 494,1 myń tonna benzın óndirilipti (byltyrǵy qańtardan 20,6 paıyzǵa kóp). Dızel otynynyń qańtardaǵy óndiris kólemi – 421,8 myń, tıisinshe byltyrǵy kórsetkishten 13 paıyzǵa joǵary. Soǵan qaramastan ońtústik fermerleri dızel tapshylyǵyna ushyrap otyr. Buǵan sebepti sirá, joǵaryda aıtylǵan problemalar qatarynan tabýǵa bolatyn shyǵar...
Qazir ońtústik sharýalary beket bitkendi aralap, suıyq otyn tappaı sendelip júr. Aımaqtaǵy janarmaı qaýymdastyǵynyń tóraǵasy Qaıypbek Qambarovtyń aıtýynsha, másele Shymkenttegi munaı óńdeıtin zaýyt jóndeýge jabylǵan soń bastalǵan. Týra egis maýsymy bastalar kezde esigin tars japqan zaýyt 15 sáýirde ǵana jumysqa kirispek. Shymkent qalasy Energetıka jáne ınfraqurylymdy damytý basqarmasynyń bas mamany Ilııas Esjanov on kúnge qorymyz jetedi, odan keıin jaǵdaı ońalady dep sharýalardy sabyrǵa shaqyryp otyr.
