Kollajdy jasaǵan Záýresh SMAǴUL, «EQ»
Analıtık Dıas Qumarbekovtyń aıtýynsha, álemdik naryqtaǵy «shok jańalyq» jáne ózge elderdegi osyndaı jaǵdaılar shaǵyn ashyq ekonomıka dep sanalatyn Qazaqstanǵa aıtarlyqtaı áser etedi. Sondyqtan Qazaqstan ekonomıkasy men bank sektory syrtqy táýekelder men faktorlar saldarynan ornyqtylyǵy men turaqtylyǵyn joǵaltyp alýy múmkin degen qaýip-qater eshqashan kún tártibinen túspeıdi.
«AQSh bank sektorynda qarjylyq qıyndyqtar týyndaǵan jaǵdaıda bul naryqtyń qubylýyna, ınvestorlar seniminiń tómendeýine jáne ekonomıkalyq ahýaldyń nasharlaýyna alyp kelýi yqtımal. Degenmen 2022 jylǵy AQR derekterine qarasaq, elimiz bankteri salymshylar qarjysy esebinen saýda-sattyq jasaý strategııasyna asa muqııat qaraıdy jáne kapıtal deńgeıin árdaıym jetkilikti deńgeıde ustap otyrady degen baılam jasaýǵa bolady. Bizdiń elimizde AQR ótkizý 2018 jyly bastaldy, sol sebepti bank sektory áldeqaıda qorǵalǵan jáne 2008 jylmen salystyrǵanda qazir yqtımal syrtqy qaterlerge daıyn. Bul rette bank sektoryn ornyqty dep baǵalaı alamyz», deıdi Dıas Qumarbekov.
Sarapshynyń sózinshe, 2022 jylǵy jaǵymsyz kezeńdi eskere otyryp otandyq bankterdiń defoltqa túsý yqtımaldylyǵy turaqty deńgeıinde qaldy. Soǵan sáıkes qarjy ınstıtýttary táýekelderin durys baǵalap, aktıvter sapasyn qatań qadaǵalaýǵa kóshti.
«Zaımdy óteý boıynsha problemalar týyndaǵan jaǵdaıda (Loan to Value, LTV) kepildi potensıaldy táýekel men shyǵyndardan qorǵaý deńgeıin halyqaralyq standarttarǵa saı dep aıtýǵa bolady. Sonymen qatar áleýetti táýekelderge urynbas úshin bankter LTV-ǵa qatynasty udaıy nazarda ustaıdy. Jalpy alǵanda, qazaqstandyq bank sektory naryqtaǵy óz pozısııasyn nyǵaıtyp jatyr. Oǵan jańa nesıelerdiń berilý kórsetkishiniń jáne qaryz portfeliniń ósimi sebep bolyp otyr. Alaıda kapıtal jetkiliktiligine jáne turaqtylyqqa qaramastan, naryqtaǵy ahýal kez kelgen ýaqytta ózgerip ketýi múmkin. Sondyqtan bank pozısııasyn kúsheıtý sharalaryn árkez qabyldap otyrǵan jón. Bul oraıdaǵy mańyzdy baǵyt retinde – qaryz portfeliniń sapasyn jaqsartýdy jáne ınvestısııalyq portfeldi ártaraptandyrýdy aıtamyz. Sondaı-aq ınnovasııalyq tehnologııalardy damytyp, halyq úshin bank qyzmetin qoljetimdi ete túsý de erekshe mańyzdy. El úkimeti óz kezeginde qadaǵalaý bazasyn kúsheıtip, ekonomıkalyq ósimdi yntalandyratyn sharalardy qabyldaýy kerek. Bul bank sektorynyń qolaıly ári paıdaly jumys atqarýyna septigin tıgizedi», deıdi sarapshy.
Bıylǵy 1 aqpandaǵy derek boıynsha, otandyq ekinshi deńgeıli bankterdiń aktıvi 44 trln teńgeni qurady. Jyldyń basymen salystyrǵanda 540,5 mlrd teńgege azaıǵan. Aktıv kóleminiń azaıýy naryqtaǵy 21 banktiń 13-de baıqalypty. Tipti, sonyń altaýy – úzdik ondyqtaǵy qarjy uıymdary eken.
Qańtarda aktıv ósimin kórsetý boıynsha kúmánsiz lıder – Kaspi Bank. Qarjy uıymy bir aıda aktıv kólemin 103,3 mlrd teńgege arttyrǵan. Sóıtip, jalpy aktıv kólemi 5,2 trln teńgege jetti. Bul bank jyldyq ósim boıynsha da (+1,7 trln teńge) kóshbasshy sanalady. Ekinshi orynda – bir aıda aktıv kólemin 60 mlrd teńgege kóbeıtken ForteBank. Bir jylda 555,5 mlrd teńgege artqan. Úshinshi orynda – Qytaı saýda-ónerkásip banki. Bir aı ishinde 36,8 mlrd teńgege aktıv qosyp, jalpy kólemdi 327,2 mlrd teńgege jetkizgen. Jyldyq ósimi – 69,8 mlrd teńge.
Al 2023 jyldyń 1 aqpanyndaǵy jaǵdaı boıynsha ekinshi deńgeıli bankterdiń qaryz portfeliniń kólemi 24,1 trln teńgege baǵalanady. Jyldyq ósim – 4,1 trln teńge. Bul – aıtarlyqtaı kórsetkish. Bir qyzyǵy jyldyq ósimdegi qarjynyń 2,1 trln teńgesin jalǵyz qarjy ınstıtýty – Halyk Bank qamtamasyz etken. Halyk Bank-tiń portfeli – 8,1 trln teńge. Bul – eldegi nesıe naryǵynyń 33,5 paıyzy. Bank portfeliniń sapasy da joǵary: merzimi ótip ketken bereshek úlesi (NPL 90+) banktegi nesıe kóleminiń nebári 1,9 paıyzyn quraıdy. Ekinshi pozısııada – «SentrKredıt Banki» (+903,4 mlrd teńge, nesıe portfeliniń jalpy kólemi – 2,1 trln teńge). Bank reseılik enshiles «Alfa Bankti» jutyp alǵannan keıin nesıe qorjyny molaıa tústi. Qazir bul banktiń naryqtaǵy úlesi – 8,8 paıyz tóńireginde. Nashar zaım úlesi – 2,8 paıyz. Portfel ósimi boıynsha Kaspi Bank úzdik úshtikten tabyldy. Qarjy ınstıtýtynyń qaryz portfeli bir jyl ishinde 859,5 mlrd teńgege tolyqqan. Sóıtip, jalpy kólemi 3,4 trln teńgege jetken. Bul – naryqtyń 14,1 paıyzy. Portfeldegi NPL 90+ úlesi – shamamen 5,2 paıyz.
Sonymen qatar menshik kapıtalynyń kólemi de banktiń qarjylyq turaqtylyǵyn anyqtaýdyń kilti bolyp esepteledi. Qazirgi ýaqytta eldegi búkil banktiń menshik kapıtaly 6,1 trln teńge shamasynda. Halyk Bank eń úlken retteýshi menshikti kapıtalǵa ıe: 2 trln teńgege jýyq. Kórsetkish bir aıda 3,1 paıyzǵa ósti. Menshikti kapıtaly bir aıda 2 paıyzǵa ósip, 766,5 mlrd teńgeni quraǵan Jusan Bank ekinshi orynda. Úshinshi orynda – Kaspi Bank: 600,9 mlrd teńge.
Bankterdiń turaqtylyǵyn Moody’s, Fitch Ratings jáne S&P Global Ratings sııaqty halyqaralyq reıtıngtik agenttikterdiń baǵalaýy da rastaıdy. Moody’s agenttigi Halyk Bank reıtıngin «Turaqty» boljamymen Baa2 deńgeıinde, Fitch Ratings — BBB−/«Turaqty», S&P Global Ratings — BB+/«Turaqty» dep baǵalady. 2022 jyldyń sońynda Jusan Bank Moody’s agenttiginiń B1 deńgeıinde reıtıngtik rastaýyna, sondaı-aq boljamdy «Turaqtydan» «Ońǵa» jaqsartýyna ıe boldy.
Eske sala keteıik, byltyr Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý Agenttigi aktıvteri eldegi aktıv kóleminiń 71 paıyzyn enshileıtin 10 iri bankke AQR júrgizdi. Sonyń aıasynda somasy 15,2 trln teńge bolatyn 19 mln zaımǵa taldaý jasaldy. Nátıjesinde bank júıesi boıynsha kapıtal jetkiliktiligi bekitilgen mınımaldy deńgeıden asatyny anyqtaldy. Agenttik naryqtaǵy jaǵdaıdy pozıtıvti dep baǵalaıdy. Makroekonomıkalyq tosyn jaǵdaılar men geosaıası turaqsyzdyqqa qaramastan bank sektory ornyqtylyǵyn saqtap qaldy.
Jaqynda S&P Global Ratings Qazaqstan bank sektorynyń eldik jáne salalyq táýekelin baǵalaý kórsetkishin «9»-dan «8»-ge jaqsartyp, bankterdiń bazalyq deńgeıin joǵarylatqanyn («b+»-tan «bb-»-ke) málimdedi.
«Qazaqstandyq bankter úshin salalyq jáne ekonomıkalyq táýekelderdiń damý úrdisin turaqty dep baǵalaımyz. Bul aldaǵy 12-18 aıdaǵy jalpy teńdestirilgen táýekelderdi kórsetedi. Reseı-Ýkraına qaqtyǵysynyń Qazaqstannyń bank sektory men ekonomıkalyq ósim qarqynyna tikeleı áseri osy ýaqytqa deıin qalypty boldy. Reseı – Qazaqstannyń iri saýda seriktesi jáne Qazaqstanǵa ımporttalatyn taýarlar men qyzmetterdiń negizgi jetkizýshisi. Alaıda saýda qurylymy ózgerip jatyr jáne qazir Qazaqstannyń jalpy ımportyndaǵy Reseı ımportynyń úlesi 30 paıyzǵa jýyqtaıdy. Qaqtyǵysqa deıin bul kórsetkish 40 paıyzdan asatyn edi. Al Qazaqstannyń jalpy eksportyndaǵy Reseıge eksport úlesi 10 paıyzdaı», dep málimdeıdi S&P.
Osy jaǵdaılardy eskere otyryp, agenttik sarapshylary Qazaqstannyń bank sektory nesıelik shyǵyndardyń ósýine baılanysty uzaqqa sozylǵan túzetý kezeńinen keıin qalpyna kelý belgilerin kórsetip otyr dep esepteıdi. Qalpyna kelý úderisine nesıege degen suranysty yntalandyryp otyrǵan shıkizattyq taýarlardyń qolaıly baǵasy jáne aktıvter sapasynyń aıtarlyqtaı jaqsarýy áser etip otyr. Agenttik málimeti boıynsha, 2022 jyly otandyq bankterdiń taza paıdasy 1,5 trln teńge (3,2 mlrd dollar) boldy. Bul – 2021 jylmen salystyrǵanda 14 paıyzǵa joǵary kórsetkish. Osy oraıda Agenttik 2023 jyly da tabys kórsetkishi osy deńgeıde saqtalady jáne ortasha kapıtaldyń tabystylyǵy 25-30 paıyzdy quraıdy, al taza paıyzdyq marja 5 paıyzdan asady dep boljaıdy.
«Problemalyq nesıe úlesi 2023 jyly 9 paıyz deńgeıinde qala beredi. Osy jyly nesıe berý ósiminiń qarqyny qalpyna kelýdi jalǵastyrady jáne nomınaldy mánde jylyna 15-17 paıyzdy quraıdy. Bizdiń bazalyq ssenarıı boıynsha 2023 jyly jáne odan keıingi jyldarda provızııa boıynsha shyǵyndar ortasha nesıe portfeliniń 1,5-1,7 paıyz deńgeıinde qalady. Degenmen boljamnyń nasharlaý táýekeli de saqtalady: Ol – óńirdegi ekonomıkalyq ósimniń kútilgennen tómen deńgeıde bolyp qalýy, mysaly, jahandyq ekonomıkalyq perspektıvanyń qolaısyz bola bastaýy nemese geosaıası táýekelderdiń kúrt artýy. Tólem qabileti shekteýli qaryz alýshylar segmentinde nesıe berý kórsetkishiniń óse túsýi de aktıvter sapasynyń jaqsarýyn aıtarlyqtaı tejeıdi», delingen halyqaralyq agenttik boljamynda.
Makroekonomıkalyq kórsetkishterge de toqtalǵan S&P Qazaqstan IJО́-si 2023 jyly shamamen 4 paıyzǵa ósedi, al aldaǵy úsh jylda ekonomıkalyq ósim jylyna 4 paıyzdan sál tómen bolady dep boljaıdy. Bul boljamdy qoldaıtyn negizgi faktor – elde munaı óndirisiniń artýyna alyp keletin Teńiz ken ornynyń keńeıýi.
2023 jylǵy 1 qańtardaǵy jaǵdaı boıynsha bank aktıvteriniń IJО́-degi úlesi 46,2 paıyzdy qurady. Agenttiktiń habarlaýynsha, bir jylda 31,6 trln teńgege (21,5 paıyzǵa) deıin ulǵaıǵan klıentterdiń salymdary bankterdi qorlandyrýdyń negizgi kózi bolyp qala beredi. Yqtımal táýekelderdi óteý úshin bankter boıynsha kapıtaldyń jalpy kólemi 5,2 trln teńgeni nemese 15,3 paıyzdy quraıdy. Júıelik deńgeıde kapıtaldyń jetkiliktilik koeffısıenti – 21,7 paıyz. Bul eń tómengi normatıvtik talaptardan 2 ese artyq.
