Kollajdy jasaǵan Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
«Telqońyr» – Táken Álimqulovtyń irgeli týyndysy. Onda «kelin bolmaı kesir bolyp kelgen» otarshyldyq zamannyń zobalańy, kúıshiniń «at basyndaı sher ósken» jan dúnıesi bar. Kesik tomardaı jýan sózder men atan jilikteı salmaqty teńeýler shyǵarmanyń básin bıiktetip, sherdi qozǵaıdy.
«Kúıshi ataýlyda basyr túısik bolmaq. Sol túısik Súgirdiń keýdesinde oqys oıandy. Onyń sezimtal saýsaqtary dombyranyń saǵasyna shorshyp tústi de tyń dybystar shyǵara bastady. Endi shertis te, shymshys ta ózgerdi. О́kinishtiń ornyn qýanysh basty. Dombyra ańyramaı, erkelep shyǵa keldi. Beıne qý shanaqtan qyzyl qulyn kisinegendeı boldy. Jińishke, ásem áýez tógildi. «Táırı-táırı-táırı-taı» degen názik te erke dybystar saǵalyqtan buǵalyqqa qaraı órlep, bara-bara qulshyna kisinep ketti. Jansyz aǵashqa jan bitip, yńqyldady. Perneler ıip, eki ishek eńiregende kók bıe qosa eńiredi. Artynsha osqyrynyp, emirendi. Qońyr qulyndy ıiskegende jáýdir kózi jasqa tolyp ketti.
Bıe ıidi...
Kúıshi býsana balqydy…»
Kúıshi túısigin sóz etken jazýshy sanasy ózindegi qaıaýdy aqtarǵandaı, kúıshimen bite qaınasqandaı. Súgir kúıshiniń syrbaz álemi shyǵarmaǵa aýǵandaı.
Álqıssa, 1958 jyldyń kókteminde Muhtar Áýezov pen Táken Álimqulov jaımashýaq ońtústik alqabyn aralaıdy. Sol saparynda olar shertpe kúıdiń sheberi atanǵan sozaqtyq Súgir kúıshige arnaıy at basyn buryp, sálem berýge barady. Kúıshi qalamgerlerdiń aldynda shabyttanyp, erekshe kóńilmen sheshile, naqyshyna keltire dombyramen tolǵaı-tolǵaı kúı tartady. Muhtar Áýezov Súgir tartqan «Telqoja», «Bozingenniń búlkili» jáne basqa kúılerin zeıin qoıa, ynta-yqylaspen tyńdap, oryndalý sheberligine erekshe rızalyq bildiredi. Kúıdiń árqaısysynyń shyǵý tarıhyn egjeı-tegjeı surap, qaǵazǵa túrtip otyrady. Shattyqtan masaıraǵan zańǵar jazýshy «Sozaqtan bir Táttimbetti taptym. Tákenjan, Súkeńdi Almatyǵa aldyryp, kúılerin óz oryndaýynda taspaǵa jazdyrsa qandaı keremet bolar edi. Myna keremetti tez jetkiz elge, tez jazǵaısyń! Táken-aý, myna ólke tunyp turǵan murty buzylmaǵan tarıh, tolyq ashylmaǵan kómbe eken ǵoı, bile-bilgenge bul bir jumbaqqa toly, óneri mol, syrly da shejireli sahara eken. Jazyńdar, aınalaıyn, halyqqa jetkizińder muny. Erteń kesh bolyp, umyt qalyp, ókinip júrmeıik... Jazyńdar! Kóbirek jazyńdar!.. Qarataýdyń teriskeıi senderge, qalamy júırik sýretkerlerge, úlken azyq, seńi ydyramaǵan tuńǵıyq qazyna emes pe?!» dep tebirene, tolqı sóıleıdi.
Kúıshi Súgir – qandy zamanǵa qarsy qara dombyrasyn qarý etken, rýhyn tósegen jankeshti maıdanger. Ulttyń janyn kesheden búginge tasyǵan altyn kópir. Sol janmen, qazynaǵa toly kúı rýhymen bolashaqtyń keregesin qalyptastyrýǵa qyzmet eteri sózsiz.
Aıta keteıik, qazaqtyń ataqty kúıshi sazgeri Súgir Áliulynyń alǵashqy ustazdarynyń biri – Yqylas Dúkenuly. «Súgirdiń shertý ádisteri men kúı sarynynda Saryarqanyń shertpe kúılerine uqsamaıtyn aıryqsha ıntonasııa bar. Ol dombyra únin qobyz únine jaqyndatyp, Yqylastyń kóptegen kúılerin dombyraǵa túsirgen. Sondyqtan kúılerinde qobyz úni basym. Súgir kúıleri 1964 jyly tuńǵysh ret halyq aspaptar orkestrinde oryndalyp, 1968-1969 jyldary notaǵa túsirildi. Súgir shyǵarmalarynyń basym kópshiligi «shertpe kúı» dástúrinde jazylǵan. Qarataý kúıshilik mektebindegi negizgi tulǵa sanalatyn Súgirdiń kúıleri mazmuny jaǵynan da, kórkemdik bitimi jaǵynan da erekshe», deıdi zerteýshiler.
Shertpe kúılerimen ısi qazaqqa málim daraboz kúıshi Súgir Áliuly týraly jazylyp ta, aıtylyp ta keledi. Ataqty kúıshi týraly Táken Álimqulov bastaǵan belgili qalamgerler áńgime, poema, roman jazǵan.
