Da Vınchı jumbaǵy

О́zi sýretshi, ózi mehanık Leonardo da Vınchı kún­de­liginde shıfrlanǵan qupııa jaz­balar qaldyrǵanyn jurt biledi. Sondaı-aq ol sýretter­de de arnaıy shıfrlaý ádi­sin qoldanǵan. Áli kúnge de­ıin áıgili Mona Lızanyń por­treti týraly, «Sońǵy kesh» kar­tınasyndaǵy jumbaq bel­giler jaıly pikirtalastar to­las­taǵan emes. Biraz ýaqyt bu­ryn ǵalymdar onyń ataqty «Álemdi qutqarýshy» atty týyn­dysyndaǵy jasyrynǵan taǵy bir qupııany ashty.

Jalpy, Leonardo da Vınchı­diń jumystarynyń jumbaǵy kóp. О́ıtkeni sýretshi ınjenerııa, mehanıka, keskindeme, poe­zııa, fılosofııa, medısına salalaryn jetik bilgen. Sonymen birge ol qupııa uıymdardyń da múshesi boldy.

Máselen, Mona Lızanyń jumbaq kúlkisi týraly kereǵar pikirler áli daý týdyryp kele ja­tyr. Jaqynda ǵalymdar onyń «Salvator Mýndı» nemese «Álemdi qutqarýshy» dep ata­latyn taǵy bir kar­tına­synyń astaryna úńilip, túrli baǵyttaǵy zertteýler júrgizdi.

Naqtyraq aıtsaq, kartınada Másih ustap turǵan sferadan ótken jaryqtyń synǵany kórinbeıdi. Ádette mundaı fıgýradan jaryq synyp ótse kerek-ti. Kompıýterlik modeldeý arqyly Kalıfornııa ǵalymdary Isa qolyna sfera emes, shar ustap tur degendi alǵa tartady.

Buryn bul boljamdy ǵa­lymdar basqa balama jo­ra­­mal­darmen qatar talqy­la­­ǵan bolatyn. Alaıda qa­zir 3D-renderıngtiń ozyq tehno­lo­gııasynyń arqasynda maman­dar sýretshiniń ár boıaýyn­ modeldeı alǵan. Atalǵan teh­no­logııalyq ádis belgili bir ýaqyt kezeńine sáıkes keletin materıal­dardy, jaryq kózderin jáne ǵy­lymı bilimderdi eskere otyryp, sýrettiń joǵary sapaly beınesin jasaýǵa múmkindik beredi.

Sonymen óner týyndysy­na indete zertteý júrgizgen ǵa­­lymdar toby shardyń kóle­min eseptedi. Onyń radıýsy – 6,8 santımetr. Nysandy tal­daǵannan keıin zertteýshi­ler shar­dyń qalyńdyǵy 1,3 mıllı­metrden aspaıtynyn anyq­ta­dy. Sondaı-aq sferanyń ar­tyn­da beınelengen Másih­tiń kóı­legindegi qatparlar da Vınchıdiń sferalyq for­madaǵy jaryqtyń erekshe synýy týraly biletinine kóz jet­kizýge múmkindik beredi. О́ıt­keni sýretshi optıkany da zert­tegen. Naǵyz talanttyń as­qan bilimdiligine qalaı tańǵal­maısyń?!

Birshama ýaqytqa sozylǵan zertteý nátıjesinde «Álemdi qutqarýshy» kartınasy «Mona Lıza» keskinine eń jaqyn balama», dep túıdi ǵalymdar.

Aıta keteıik, qazirgi ýaqyt­ta atalǵan kartına adamzat ta­rıhyndaǵy eń qymbat óner týyndylarynyń biri sanalady. Ol 2017 jyly 450 mıllıon dollarǵa satylǵan. Avtor bul týyndysyn sonaý 1500 jyly jazdy. О́nertanýshylar kartınany Leonardo da Vınchı Fransııa koroli Lıýdovık XII suranysy boıynsha salǵan desedi.  Keıin kartına 1625 jyly Karl I Fransııa patshaıymy Genrıetta Marııaǵa úılengen ýaqytta Anglııaǵa ót­ken. 1649 jyly Karl I darǵa asyp óltirilgen kezde týyn­dy Koroldik kolleksııa tizi­minde bolǵan. Sodan 1651 jy­ly bássaýdada satylyp, al 1666 jyly Karl II bılik quryp turǵan kezde Koroldik kolleksııasyna qaıtaryldy. Al 1763 jyly kartına izim-ǵaıym joǵalyp ketip, keıin bir jarym ǵasyr ýaqyt ót­ken soń qaıta satylymǵa shy­ǵarylǵan. 1900 jyly ótken son­daı bássaýdalardyń bi­rin­de «Álemdi qutqarýshyny» belgisiz bir adamnyń jeke jı­naǵyna satyp alady.

Leonardonyń álemdi tań­ǵaldyrǵan kóp qyrly qasıeti­niń syry eńbeksúıgishtiginde bolar, sirá. Jas kezinde sýret pen músin ónerin úırený úshin Florensııaǵa jol tartqan ol sýretshilikti ónerdiń basty túri dep eseptegen. «Adam sýrettiń kómegimen dúnıeni tanıdy. Tájirıbe – dúnıeni tanýdyń birden bir joly» degen sózi da vınchılik frazaǵa aınalǵaly qashan?!

Qylqalam sheberiniń aınalasynda túrli ańyz áńgime de kóp. Birde ákesi óziniń bir tanysy berip jibergen dóńgelek qalqandy úıine ákelip, bala Leoǵa ony óz talǵamy boıynsha ádemi beınelermen áshekeılep berýdi tapsyrady. Ol óziniń ońasha bólmesine shegirtkeler men kesirtkelerdiń alýan túrin, jylandardy, kóbelekterdi, iri teńiz shaıandaryn, jarqanat­tar men basqa da jándikterdi áke­lip toltyrady. Solarǵa qarap otyryp shabyttanǵan bala sý­retshi árqaısynyń beınesin fantastıkalyq úılesimde paıdalanyp, quz jartastardyń arasynan órmelep shyǵyp kele jatqan áldebir qubyjyqtardyń beınesin jasaıdy. Ákesi álgi qalqandy kórgen kezde ondaǵy qubyjyq sýretterden shoshyp túsken desedi. Keıin bul qal­qan úshin mılandyq bir gersog qomaqty aqsha tólegen.

Sýretshi ınkvızısııa qaý­pinen taısalmaı, adamnyń dene qurylysyn zertteýmen shuǵyldanyp, máıitterge ota jasaýmen de aınalysty. Kó­sheler men alańdardy aralap, adamdardyń bet-álpetine zeıin qoıa qarady, erekshe bet qurylystaryn qaǵazǵa túsir­di. Ásirese adamdardyń kóńil ­kú­ıin anyq kórsetetin renish, qýanysh, qaıǵy sekildi halder ony erekshe qyzyqtyr­dy. Avtor kúndelikterinde: «Ja­ryqqa qarap, onyń nuryna zer sal, sóıtip kózińdi qas-qaǵym sátte jumyp, qaıta ash, sonda saǵan óziń kórgen jaryq múldem basqasha kórinedi» dep jazady.