«Qaraǵaıly» nege qapaly?

Aldymen «Qaraǵaılydaǵy» áleýmettik túıtkilder Semeı qalasy  Shyǵys Qazaqstan oblysyna qarap turǵan shaqtan, ıaǵnı 2014 jyly  bastalǵanyn aıtýymyz kerek. Al endi shahar ótken jyly Abaı oblysynyń ortalyǵy mártebesine ıe bolǵannan bastap bul aýdandaǵy sheshimin tappaı kele jatqan ahýal jergilikti atqarýshy bılik ókilderine qalǵan «muraǵa» aınalyp shyǵa keldi. Sonymen turǵyndar sózine kezek bereıik.

– Biz úshin bas­ty problema – mekteptiń joqtyǵy. Qalanyń Jola­man, Shyǵys kenti, Semposelok aýdandarynan osynda qonys aýdaryp, jańa aýdanǵa kelgendikten, jaqyn jyldarda jaǵdaıymyz jaqsaratynyna esh kúmánimiz bolmaǵan. Munda menshikke berý quqyǵynsyz, ıaǵnı jalǵa alý baspanasynyń arzan bolýy sebepti kópbalaly otbasylar qýana-qýana keldik. Oblys, qala basshylary­nyń qolynan ár jyldary saltanatty túrde páter kiltterin alǵanda máz-meıram bolatynbyz. Birtindep balalarymyzdy burynǵy oqıtyn mektebine aparyp ákelý mashaqaty bastalǵanda baryp, ózekti máseleniń jaıyn uqtyq,  – deıdi qala turǵyny Alfııa Maratqyzy.

Onyń sózine qaraǵanda, «Onkolo­gııa­lyq ortalyq» mańyndaǵy 29 mektepte oqıtyn eki balasyn mektepke deıingi daıarlyq jáne 1-synypqa aparý úshin kún saıyn qınalady eken. «Bul jaqqa qala ortalyǵynan áreń qatynaıtyn avtobýsqa syǵylysa kirip jetkenshe qatty qınalamyn. Baspanamdy «Baqytty otbasy» baǵdarlamasy boıynsha 2020 jyly alǵanymmen, múmkindigi shekteýli balam bar. Jalǵyzbasty anamyn», deıdi ol.

Al Qymbat Beıishanova bala­lardyń oıyn alańy joqtyǵyna kúıinedi.

– Osyndaǵy 25-úıde turatyn biz balalarymyzdy esik aldyna shyǵarǵanda oıyn alańyn izdep tóńirekti sharlap ketemiz. О́zim tórt balanyń anasymyn. Bizden basqa 21, 26, 27-kópqabatty úılerde turatyn otbasylar da balalaryn qaıda aparatynyn bilmeı daǵdaryp júredi. Amal joq, 20, 43-úılerge deıin baryp oınatýǵa májbúrmiz. Onyń ózinde alań bos bolsa jaqsy, únemi bosaı bermeıtindikten, átkenshekterine, syrǵanaǵyna kezekke turatyn da kezderimiz bolady. Eki balam osyǵan deıin oqyp kelgen 9 mektepte bilimderin jalǵastyryp jatyr. Úsh jastaǵy balamdy mundaǵy balabaqshaǵa bermek bolyp edim, ondaǵy ádiskerler oryn joqtyǵyn aıtady. Negizi týa sala kezekke tirkelip qoıǵanmyn, – deıdi Q.Beıishanova.

Qysqasy, jaqyndap kele jatqan­da jarqyrap kórinetin «Qaraǵaıly» aýdanynyń ishine enip, máselesimen tanysa bastasańyz problemalar biriniń ishinen biri shyǵatyn qýyrshaqtaı tizbekte­le jóneledi. Mektep, bala­baqshadan bó­lek keıbir úılerdiń asyǵys ári sapasyz salynǵandyǵynan qabyrǵalarynyń jaryqshaqtana bastaǵany da bul kúnde jasyrýǵa bolmaıtyn jaıtqa aınalǵan. Kópbalaly otbasylar úshin azyq-túlik basty orynda turatyny belgili. Munda qazir bir ǵana sýpermarket bar. Halyq ondaǵy baǵanyń qalanyń ózge dúkenderinen qymbattyǵyn aıtady. Densaýlyǵy syr bere qalsa, qaralatyn emhana joqtyǵy da janǵa batqanda, «aýyryp em izdegenshe, aýyrmaıtyn jol izde» degen mátel eske túsedi. Múmkindigi shekteýli balalarymen kelip, tyǵyryqqa tirelip otyrǵan otbasylar da az emes.

Máselen, 20-úıde turatyn bes balanyń anasy Dınara Rahımova ózine berilgen úıdiń sapasyz salynǵanyna narazy.

– Men jalǵyzbasty, kópbalaly anamyn. Joldasym qaıtys bolǵan. Úıdi jalǵa alý aqysy 11 myń teńge shamasynda. Kommýnaldyq qyzmet aqysy jaryq, sý degendeı qystyń kúnderi aıyna 30 myń teńgege deıin tólem keledi. Kiris ataýlydan asyraýshysy joq otbasyna beriletin 60 myń teńge alamyn. Biraq qarap jatpaı kondıterlik taǵamdar pisirip, sony satyp kúndelikti jol-pulymyzdy taýyp otyramyn. Al 3 bólmeli úı­diń qabyrǵalaryndaǵy jaryqshaqtar týraly úıdi salǵan kompanııa biledi, kelip jamap-jasqap ketedi. Ony endi, amal­darmyz. Men úshin de mekteptiń tezirek salynýy basty arman. О́ıtkeni eki ulym, qalanyń ekinshi shetindegi Iýnost kentinde ornalasqan anamyzdyń qolynda apta boıy 19 mektepte qalyp oqıdy. Osy kúnderim artta qalsa deımin, – deıdi D.Rahımova.

Muń-muqtajy birinen-biri ótetin «Qaraǵaıly» aýdanynda turatyn jas-kárisi aralas turǵyndar birer kún buryn «Amanat» partııasynyń oblystyq fılıalyna baryp, depýtattarmen júzdesip te qaıtty. Ázirge belgilisi – aldaǵy 2024 jyly osy aýdannyń shyǵys jáne batys jaǵynan «Jaıly mektep» memle­kettik baǵdarlamasy aıasynda eki mektep salynatyn bolady. (Al jalpy Abaı oblysy boıynsha 11 mektep boı kótermek – avt).

Partııa fılıalyndaǵy jıyn­da sóz alǵan oblystyq bilim bas­qar­­­­masy basshysynyń orynbasary Ásem Ha­sen­qyzynyń sózine súıensek, «Qa­ra­ǵaı­lydaǵy» 6 878 adam turǵylyqty tirkeý­de tur. Týǵannan 18 jasqa deıin 1 870 bala bar. Onyń alty jasqa deıingisi – 850 bala. Al qalanyń ár aýdandaǵy mek­tep­terine qatynap oqıtyn bala sany – 982.

– Atalǵan eki mektep te «Samuryq-Qazyna» qarajatynan salynatyn bolady. Qazirgi kúnde qarjysy bólindi. Aldaǵy jyly salynatyn bolady. «Qaraǵaıly» turǵyndary mektepterge qatynap oqıtyn balalar úshin avtobýs bólinse deıdi. Onyń ózindik talap erejesi bar. Qala mańyndaǵy aýyldardan belgili bir qashyqtyqta avtobýs qatynaýyna bolady. Al kılometraj esebinen, alyp qarasaq, «Qaraǵaı­lydan» qala mektepteriniń ara­sy­ndaǵy qashyqtyq 3-ten 5 shaqy­rymǵa deıin ǵana, – deıdi Ásem Hasenqyzy.

Demek, atalǵan aýdan turǵyn­darynyń avtobýs bólinse degen ótinishin oryndaýǵa múmkindik joq. Avtobýs demekshi, qazirgi kúnde qala shetindegi «Qaraǵaılyǵa» 4, 34, 36, 41-baǵyttaǵy qoǵamdyq kólikter qatynaıdy. Osy kólikterdiń baǵytyndaǵy joldarda ornalasqan mektepterge barý úshin balalarymen talasa kiretin ata-analardyń aıtary osyndaı. Al avtobýstyń kóp kúttirip keletinin aıtsaq, odan qalsa, aýysyp minýge týra keletin otbasy­lardyń janaıqaıyn aıtsaq, mysaldar jalǵasyp kete beredi.

Joǵaryda baıandalǵan dúken, emhana, balabaqsha, avtobýs qatynasy sııaqty ózekti jaılardan qala bas­shy­lyǵy habarsyz emes. Alaıda tur­ǵyn­darǵa máselelerdi sheshý úshin naqty qandaı is-qımyldar jasalyp jatqandyǵyn túsindirip berer sheneýnik te tabylar túri joq. «Qaraǵaıly» máselesi boıynsha, Semeı qalasy ákiminiń orynbasary Rýslan Bazarbaevtyń ózimen júz­des­k­enimizben, jarytymdy jaýap alý múmkin bolmady. Osy qyzmetti buǵan deıin atqarǵan, Semeı qala­lyq máslıhatynyń tóraǵasy Danııar Shákárimovtiń ornyna kelgendikten be, álde, iske endi kirisip jatqandyqtan ba, dıktofonǵa tikeleı jaýap berýden jaltaryp, suraqty jazbasha tapsyrýym qajettigin aıtyp shyǵaryp saldy.

Bet qattalyp jatqanda: «Qaraǵaı­ly» aýdanyna qatysty taǵy bir shaǵym tústi. Osyndaǵy 12 úıde turatyn jeti jasar Ádilhan Mansuruly esik aldynda oınap júrip, anasyna qaraı asyqqanda ylǵaldanyp turǵan jer oıy­lyp ketip, batpaqqa belshesinen túsip ketken.

– 8 sáýir kúni keshkisin aýyzasharǵa barýǵa podezden shyǵyp kele jat­qanbyz. Esik aldynda oınap júrgen ulym maǵan qaraı júgirip kele jatyp abaısyzda laı sýǵa túsip ketti. Bul sý úılerdiń káriz sýlarynan jınalyp kelip jatyr ma, túsiniksiz. Sonyń saldarynan paıda bolǵan shuńqyr bary, tereńdigi qanshalyqty ekeni baıqal­maıdy. Áıteýir, balamdy der kezinde beli­ne deıin kirip ketkende jantalasa shy­ǵaryp úlgerdim. Balam sol kúni qatty sho­shynyp qaldy, – deıdi segiz bala­nyń anasy Maral Aqanqyzy. Ádil­hannyń anasy erteńine shyǵyp balasy túsip ketken laıly aýmaqty beınejazbaǵa túsirip turǵyndardyń ortaq chatyna salǵany sol, artynsha Instaqram áleý­mettik jelisi arqyly da tarap ketti.

Osy mysaldyń ózi «Qaraǵaı­ly­daǵy» kópqabatty úılerdiń byly­ǵy jum­baqqa toly «jyrlary» taýsyl­maı­tyn­dyǵyn aıǵaqtap tur. Bul beınejaz­bany Semeı qalasynyń ákimi Nur­bol Nur­saǵatovqa keshe keshkisin ýat­sap arqy­ly joldadyq. Ázirge qala ákimi til qat­qan joq. Turǵyndar ortasynan tabylýǵa endi ǵana qamdanyp jatqan bolar.

Abaı oblysy