Shetel tájirıbesindegi ozyq úlgini elimizdiń joǵary oqý oryndarynda tıimdi júzege asyrý jaıy keıingi jyldary jıi aıtylyp júr. Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev joǵary sapaly bilim men zamanaýı ınfraqurylymdardy nyǵaıtýdy kózdeı otyryp, óz Joldaýynda «Joǵary oqý oryndary janyndaǵy endaýment-qorlar bilim berýdiń ekojúıesin damytýdaǵy negizgi býynyna aınalýy tıis. Maqsatty kapıtaldyń mundaı qorlary álemdegi ozyq ýnıversıtetterde ǵylymdy jáne ınnovasııalyq qarjylandyrýdyń ózegi sanalady» dep atap ótken bolatyn.
Osy oraıda otandyq bilim naryǵyna qamqorshylar qarajatyn tartý máselesin kún tártibine qoıǵan Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrligi ótken jyldan bergi aralyqta máseleni jan-jaqty qarastyryp keledi. Endaýment-qorlardyń respýblıkalyq konferensııasynda mınıstr Saıasat Nurbek saladaǵy zańnamany jetildirý boıynsha usynys aıtyp, ınstıtýsıonaldyq ınvestorlardy tartý, qyzmetkerlerdi oqytý men basqarý, sondaı-aq salyqtyq yntalandyrý máselelerin pysyqtaýǵa mán bergen bolatyn. Mınıstrdiń aıtýynsha, elimizdiń joǵary oqý oryndarynyń endaýment-qor modeli eki jyl buryn engizilgen. Endaýment-qorlar bilim berý mekemelerin uzaq merzimge qoldaýǵa kepil bola alady. Sondyqtan AQSh, Sıngapýr jáne Reseı sııaqty elderdiń tájirıbesi boıynsha ýnıversıtettik ǵylym men ınnovasııalardy turaqty qarjylandyratyn «Nysanaly kapıtal qorlary týraly» jeke zań jobasyn ázirleý usynylǵan. Prezıdenttiń tehnologııalyq jańǵyrtýǵa jáne ǵylymı ázirlemelerge baǵyttalǵan salyqtyq jeńildikter jónindegi tapsyrmasy sheńberinde olardy endaýment-qorlarǵa salymdarǵa jáne nysanaly kapıtaldy basqarýdan túsetin kiristerge tartý da mańyzdy. Osy oraıda endaýment-qorlardyń jarǵylyq maqsattaryna ǵana baǵyttalatyn tabystarǵa mınıstrlik naqty usynystar paketin daıyndady. Mysal retinde Nazarbayev University-niń, respýblıkalyq fızıka-matematıkalyq mekteptiń endaýment-qoryn keltirýge bolady. Osy oraıda «Qazaqstan halqyna» qorymen birigip, endaýment-qorlardyń zańnamalyq, halyqaralyq tájirıbesi sarapshylarmen zerttelip jatyr.
Joǵary oqý oryndary qaýymdastyǵynyń prezıdenti, «Turan» ýnıversıtetiniń rektory Rahman Alshanov elimizde endaýment-qorlardy damytýdyń alǵysharty bar ekenin alǵa tartty.
– Qazirgi kezde Nazarbayev University, «Narhozdaǵy» endaýment-qorlardyń kapıtaly qomaqty bolǵanymen, elimizdegi bıznestiń jaǵdaıy ózge ýnıversıtetterdi qoldaýǵa kelmeıdi. Al iri bıznes qurylymdaryn bul júıege tartý úshin onyń menedjmenti jasalýǵa tıis. Buǵan deıin Prezıdent tapsyrmasymen jer qoınaýyn paıdalanýshylardyń paıdaly qazbalardy óndirýge jumsalatyn shyǵyndardyń 1 paıyzyn ǵylymı-zertteý jáne tájirıbelik-konstrýktorlyq jumystarǵa aýdarý máselesi zańmen bekitilgen bolatyn. Alaıda onyń nátıjesin birdi-ekili joǵary oqý orny kórgenimen, naqty jemisin berdi dep aıtý qıyn, – deıdi Rahman Alshanov.
Endigi kezekte túlektermen, óńirlerdegi kompanııalarmen jumys isteýdiń mańyzdylyǵyn atap ótken R.Alshanov sonymen qatar shetel tájirıbesindegi túlekterge hat joldaý úrdisiniń de qor jınaýǵa az da bolsa yqpaly bar ekenin atap ótti. Osynyń nátıjesinde túlekteri kem degende 50-100, tipti mıllıon dollar aýdaratyn jaǵdaılar kezdesedi. Osy oraıda «Turan» ýnıversıtetindegi endaýment tájirıbesi jaıynda sóz qozǵaı otyryp, endi-endi ǵana aıaǵynan tura bastaǵan túlekteriniń bolashaǵyna úlken úmit artatyndyǵyn jetkizgen Rahman Alshanovtyń aıtýynsha, jas mamandardy eńbek naryǵyna qanat qaqtyrǵan oqý orny úshin olardyń ár salada kásibı maman retinde damyǵany mańyzdy. Al olardyń bolashaǵy ýnıversıtette alǵan biliminiń sapasyna baılanysty. Sondyqtan endaýment-qorlardyń damýy óz isinde nátıjege, tabysqa jetken túlekterdiń jetistigine baılanysty. Ázirge qorǵa túsken qarajat shaǵyn zerthanalar men aýdıtorııalar ashýǵa jumsalýda. Sarapshynyń aıtýynsha, elimizdegi negizgi endaýment-qorlar qyzmetine memlekettiń ózi qoldaý kórsetip otyr. Osy oraıda óńirlerdegi iri kompanııalardyń qamqorshylar qoryna úles qosýyn qadaǵalaý, kásibı ınvestısııalyq menedjerlerdi tartý, endaýment-qorlardyń ashyqtyǵyn qamtamasyz etýmen baılanysty jumystar júıelenýi qajet.
Bilim sapasyn arttyrý men aıasyn keńeıtýde el aımaqtaryndaǵy oqý oryndarynyń damýyna kúsh salý – ýaqyt talaby.
– О́ńirlik joǵary oqý oryndaryn damytý úshin ındýstrııa, ónerkásip jáne aýyl sharýashylyǵy turǵysynan mańyzdy, óńirdi damytýdyń ózindik draıveri sanalatyn birqatar oqý ornyna Ulttyq mártebe berý qajet. Bul birinshi kezekte, professor-oqytýshylar quramyn kúsheıtýge jáne materıaldyq-tehnıkalyq bazasyn nyǵaıtýǵa yqpal etse, ekinshiden, ulttyq óńirlik joǵary oqý oryndarynda jergilikti talapkerlerge básekege qabiletti bilim berilip, zamanaýı jaǵdaılar jasalatyn bolady. Osy oraıda Soltústik Amerıka men Batys Eýropanyń jetekshi ýnıversıtetteriniń tájirıbesin negizge alý mańyzdy. Endaýment-qorlar joǵary oqý oryndarynyń ǵylymy men ınnovasııalaryn, ınfraqurylymyn jańǵyrtýǵa yqpal etedi. Mysaly, Maıkl jáne Sıýzan Dell qory (Maıkl Dell – Tehas ýnıversıtetiniń túlegi) keıingi jyldary Ostın qalasyndaǵy Tehas ýnıversıtetine 135 mıllıon dollardan astam qarajat bólse, onyń 10 mıllıon dollary tek Dell atyndaǵy ınformatıka fakýltetiniń ǵımaratyn salýǵa arnalǵan. Garvard, Iel, Stenford jáne Prınston sııaqty ýnıversıtetterdiń árqaısysyndaǵy endaýment-qorlardyń qorjyny 30 mıllıard dollardan assa, Dıýk ýnıversıtetinde 12 mıllıard dollardy quraıdy. Sıngapýr, Ońtústik Koreıa, Malaızııa jáne Ońtústik-Shyǵys Azııa elderi joǵary bilim berý uıymy men ǵylymdy ıntegrasııalaýdyń uqsas júıelerin qurǵanyn atap ótken jón. Al otandyq joǵary oqý oryndarynda ǵylymı zertteýlerge suranys bıznestiń ekonomıkalyq múmkindikteri esebinen tehnologııalyq ázirlemelerdi zertteýge jáne óndiriske engizýge qolaıly jaǵdaı jasaı otyryp, ýnıversıtet ǵylymynyń damýyna yqpal etetin bolady, – deıdi Prezıdent janyndaǵy Ulttyq quryltaı múshesi, akademık Kárimbek Qurmanálıev.
Qazirgi kezde bilim berý júıesin, joǵary oqý oryndaryn damytý úshin memlekettik qoldaýdan tys qamqorshylar kapıtalyn jınaqtaýdyń mańyzdy ekenin shetelmen qatar, elimizdegi birdi-ekili jumys istep jatqan endaýment-qorlar tájirıbesinen de kórýge bolady. Mysaly, keıingi 5 jylda Nazarbayev University startaptardy qoldaý baǵdarlamalary 160-tan astam jobany usynyp, 1 mln dollardan astam ınvestısııa tartqan. Naryqta ýnıversıtettiń ınnovasııalyq klasterinde túlekteri qurǵan jańa kompanııalar paıda bolyp jdatyr. Mysaly, robottar men ǵylymdy qajetsinetin kúrdeli AT-ónimderin jasaý boıynsha «Cleverest Technologies», aýyl oqýshylaryna aǵylshyn tilin úıretý boıynsha «Hello all», múmkindikteri shekteýli adamdar jumys isteıtin «Kunde» áleýmettik kafesin ataýǵa bolady.
Al «Narhozdyń» endaýment-qoryna keıingi on jylda 40 mln dollar shamasyna ınvestısııa salynǵan. Bul qarajat sheteldik sarapshylardy shaqyrýmen qatar, stýdentterdiń stıpendııalaryna, materıaldyq-tehnıkalyq bazasyn damýdyń jańa satysyna kóterýge yqpal etip otyr.
2016 qurylǵan M.Nárikbaev atyndaǵy Qazaq memlekettik zań ýnıversıtetiniń endaýment qory 2020 jyldan bastap ınvestısııalyq tabysyn arttyrý úshin qarjysyn aksııalarǵa, oblıgasııalarǵa sala bastaǵan. Qordyń ınvestısııalyq tabysy 2025 jylǵa qaraı 30 myń dollarǵa jetedi dep boljanyp otyr. Sonymen qatar 2017 jyly túlekteri qurǵan «Fizmat Endowment Fund» qoǵamdyq qory ınvestısııalyq tabysyn muǵalimderdi qarjylaı qoldaýǵa jáne oqýshylarǵa stıpendııa taǵaıyndap, zerthana, ǵımarat qurylystary men halyqaralyq baǵdarlamalardy oqý barysyna engizýge jumsalyp keledi. Búginde fızıka-matematıka mektebi túlekteriniń jetistikteri respýblıkadan tys álemdik deńgeıdegi ornyn aıshyqtap tur. Al mundaǵy bilim sapasyna talap kúshti degenmen, zamanaýı materıaldyq-tehnıkalyq múmkindikteri oqýshylarǵa jańa múmkindikter ashatyny sózsiz.
Endaýmentter álemde bilim berýmen qatar medısına, mádenıet, sport, áleýmettik qyzmet salalaryndaǵy jobalardy qarjylandyrý, múgedekterdi qoldaý maqsatynda da qurylyp jatyr. Ázirge elimizdegi endaýment-qorlar negizinen bilim berý segmentinde shoǵyrlanǵan desek te, onyń damý keleshegine qatysty máseleler tereń zerdeleýdi, elimizdegi iri sheteldik kompanııalar qyzmetin retteýge baılanysty zańnamalyq qujattardy jetildirýge, sondaı-aq otandyq bıznes salasyn damytýmen baılanysty birqatar faktordy qamtıdy.
