Sýretti túsirgen Erlan OMAR, «EQ»
Aqtóbe jáne Mańǵystaý oblystarynyń tabıǵat qorǵaý ınspektorlary birlese kıikter tóldeıtin aýmaqtardy qorǵaýǵa alady. Eki oblystyń 51 ınspektory 2 tikushaq, 15 jol talǵamaıtyn kólik, 8 KamAZ, drondarmen kúndiz-túni reıdtik sharalar ótkizedi. Aqbókenderdiń tóldeý maýsymynan keıin birden bastalatyn sanaqqa ǵalymdar da qatysady. Qazirgi kezde barlyq ınspektor planshettermen qamtamasyz etildi jáne olardyń kólikterine beınejazba júrgizetin qondyrǵylar ornatylǵan. Reıd barysynda planshetterde tirkelgen málimetter birden ortalyq organǵa túsedi.
Dúnıe júzi boıynsha kıikterdiń 97%-y Qazaqstan aýmaǵynda ómir súrse, 3%-y Reseı men Mońǵolııa jerin mekendeıdi. Keıingi úsh jylda elimizdegi kıik sany 348 myńnan 1 mln 318 myńǵa deıin ósti. Kıik sanynyń ósýine keıingi úsh jyldan beri keń aýqymda iske asyrylyp jatqan tabıǵat qorǵaý sharalary áser etti. Elimizde 2024 jylǵa deıin kıikterdi atýǵa tyıym salyndy. Qazaq dalasyn kıikterdiń Betpaqdala, Oral, Ústirt toby mekendese, olardyń ishinde sany jaǵynan eń kóbi – Oral tobynyń kıikteri. Batys Qazaqstan oblysy aýmaǵynan Oral taýlarynyń boıymen Bashqurtstan jerine deıin óretin Oral tobynyń sany búginde 801 myńǵa jetken. Mańǵystaý oblysy, О́zbekstanmen shekara boıyn jaılaıtyn Ústirt toby kıikteriniń sany 28 myńnan aspaıdy. Aqtóbe oblysynda Ústirt kıikteriniń toby Shalqar, Baıǵanın aýdandarynda taralǵan. Ortalyq Qazaqstandy, Arqany emin erkin jaılaıtyn, denesi iri, turqy uzyn Betpaqdala kıikteriniń sany 80-100 myń aralyǵynda deıdi mamandar. Betpaqdala úıirleri Arqadan Torǵaı arqyly Yrǵyz jerine, odan Áıteke bı aýdany aýmaǵyna ótedi de, Qostanaı, Qaraǵandy, Aqmola oblystarynan jortyp, Jezqazǵanǵa deıingi aralyqty mekendeıdi.
«Kıik – óte ósimtal janýar. Bıyl týǵan laǵy kelesi jyly tóldeıdi. 15 sáýirden bastap kıik sanaǵyn bastap, kúzge taman aıaqtaımyz dep josparlap otyrmyz. Kúzde dala janýarynyń sany elimizde 2 mln basqa jetedi degen joramal bar», deıdi Marlen Aınabekov.
Ejelgi zamannan qazaq dalasyn meken etip kele jatqan aqbókender sanynyń kóbeıýine ınspektorlardyń eńbegi zor. 2019 jyly qańtar aıynda Qaraǵandy oblysynda zańsyz kıik aýlaýshylardy toqtatpaq bolǵanda «Ohotzooprom» memlekettik kásipornynyń ınspektory Erlan Nurǵalıev qaza tapqan edi. Qoǵamdy dúr silkindirgen osy oqıǵadan keıin Memleket basshysy Q.Toqaev brakonerlerge qatysty jazany qatańdatýdy tapsyrdy. Qylmystyq kodekske engizilgen ózgerister boıynsha kıik atqandarǵa 3 jyldan 5 jylǵa deıin bas bostandyǵynan aıyrý jazasy taǵaıyndalyp, brakonerdiń dúnıe-múlki tárkilenetin boldy.
Aqtóbe oblystyq orman sharýashylyǵy jáne janýarlar dúnıesi aýmaqtyq ınspeksııasynyń basshysy Ádilkereı Áýelbaevtyń aıtýynsha, bes-alty jyl burynǵy jaǵdaımen salystyrǵanda tabıǵat qorǵaýshylardyń tehnıkalyq jaraqtandyrylýy jaqsarǵan. Byltyr Áıteke bı aýdanynyń sharýalarynan kıik úıirleri egis alqaptaryn taptap tastady degen shaǵym túsken edi. Ádilkereı Áýelbaev jaz kezinde sharýalar egis alqaptaryn qorıtyn adamdardy jumysqa qabyldaýy kerek degen pikirde: «Burynǵy ýaqytta jazdaǵy kıik mıgrasııasy kezinde egis alqaptaryn aýyl adamdary qorǵap júretin».
Marlen Aınabekovtiń pikirinshe, asha tuıaqty janýarlar úıiri júrip ótken jerde topyraq qunary jaqsarady ári dala shópteriniń tuqymdary kıik tuıaǵymen tasymaldanady. «Osy máselege basqasha turǵydan qaraýǵa bolady. О́ıtkeni kóp jaǵdaıda sharýalar memleketten sýbsıdııa alý úshin de kıikterdiń egindi taptaýy jaıynda kóp aıtady», dedi ol.
Degenmen tabıǵat qorǵaýshylary 800 myń bastan asyp bara jatqan Oral toby kıikteriniń shekten tys kóbeıýine alańdaýly. Osy túz janýary qazirgi kezde buryn onsha mekendemeıtin Qyzylorda, Abaı, Pavlodar oblystaryna taralyp jatyr. Tabıǵat qorǵaý is-sharalarynyń nátıjesinde, eki jyldyń ishinde kıikterdi aýlaýǵa qatysty brakonerlik deregi 90%-ǵa azaıǵan. «Ohotzooprom О́B» Aqtóbe óńirlik fılıalynyń basshysy Bolatbek Laıyqovtyń habarlaýynsha, eki jylda óńirde zańsyz kıik atýshylardyń 9 deregi tirkelgen. Inspektorlardyń mindeti – brakonerdi ustap, qylmysyn tirkep, polıseıler qolyna tapsyrý.
Bıylǵy qysta Áıteke bı, Yrǵyz aýdanynda 60-80 myń, Qobda aýdanynda 5-8 myń bas kıik qystap shyqty. Birer kún buryn Batys Qazaqstan oblysynda kıikterden úı malyna kene juǵyp jatyr degen aqparatqa qatysty Marlen Aınabekov «Kıikten úı malyna kene juqty degen – negizsiz áńgime. Keneniń kóbeıýine kúnniń kúrt ysýy sebep. Qazirgi ýaqytta keneniń kóbeıýine baılanysty Veterınarııa komıteti men Jáńgir han atyndaǵy Batys Qazaqstan ýnıversıteti mamandary birlese jaǵdaıdy zerttep, qorytyndysyn berdi. Kene kıikten taralmaǵan», dep jaýap berdi.
Aqtóbe oblysy
