Kitap oqymaıdy degen – bos sóz

Oqyǵanda qandaı!

Biz aınalamyzǵa, kóshedegi eldiń pikirine qarap, bir-birimizden estip alyp «qazirgi jastar kitap oqymaıdy» deımiz. Múlde olaı emes. Kitap oqyp, zertteýshilikpen shuǵyldanatyn adam kóshede júredi degenge kim senedi? Jáne ondaı janda bos ýaqyt bola ma ózi? Oqıtyn, aınalaǵa beıjaı qaramaıtyn jastardyń basym kópshiligi osyndaı kitap jármeńkesi syndy paıdaly, aqyl-bilim satatyn jerge toptalady eken-aý destik. Bul pikirdi jalǵyz biz emes, birshama tulǵa áleýmettik jelilerde bólisip te jatyr. Kitap kórmesinde úsh kún júrgende kitap qaraýǵa mursha bermeı, kádimgideı samsap kezekte turǵandar qarasy úzilmedi. Bir ǵana mysal, is-shara bastalǵan kúnniń ertesine aqyn Baıanǵalı Álimjannyń balalarǵa ar­nalǵan «400 tátti taqpaq» kitaby­nyń tusaýy kesildi, ile-shala atalǵan kitap turǵan «Folıant» bas­pasy dúkeniniń satýshylaryna «qalaı ótip jatyr?» desem, «óte jaqsy ótip jatyr» dedi.

«Osy ýaqytqa deıin qansha danasy ótkenin tap basyp aıta alasyz ba?» dep edim, «joq, ázirge ony aıtý múmkin emes, biraq mine, qazirdiń ózinde eki jáshigi ketti», dep basqa tutynýshylarǵa buryldy. Maǵan qııatyn ýaqyty joq satýshynyń. Siz «e-e, ol balalar ádebıeti bolǵan soń solaı ǵoı» deýińiz múmkin. «Folıant» baspasynyń otandyq jáne álemdik kórkem ádebıetter satyp turǵan tusyna qaıyrylsaq, taǵy sol jaǵdaı. Qaptaǵan kisi, topyrlap kezek kútkender jáne bul uzynnan uzaq kezekte turǵandar atalǵan baspada ǵana emes, bir buryshtaǵy «Qasym», «Mazmundama», «Otbasy hres­­­­to­­­­­­­­­ma­tııasy» kitap dúkenderine bar, bárin­de samsaǵan kitap, qaptaǵan kezek kútýshiler. Bastapqydaı emes, tórtinshi kúni el aıaǵy basylar dep oılap edik. Ol kúni kelsek, kezek tipten artypty. Dál osy kúni aqyn Ularbek Dáleı Facebook paraqshasyna bylaı dep jazdy: «Otbasy hrestomatııasy» baspasyndaǵy kezekte turyp, biraz kitap satyp aldyq. Mundaǵy kitaptar «pıráshkı» sııaqty ótip jatyr ǵoı, satýshylar úlgermeıdi, tipti.

«Mazmundama» men «Qasym» baspasynda da topyrlaǵan halyq. Ol jerden de ondaǵan kitapty qorjynǵa bastyq».

Osyndaı pikir jarııalaǵan laýazymdy tulǵalar da boldy. «Kitap «pıráshkı» sııaqty ótip jatyr» degen soń jetkilikti shyǵar. Bir anyq nárse, «jastar kitap oqymaıdy», degen sóz – sýdaı ótirik. Qazaq jastary kitap oqymasa, irgeli bilimge umtylmasa, halyqaralyq, álemdik jobalarda top jarǵan jastar, zııatker urpaq qaıdan shyǵyp jatyr eken? Táýelsizdiktiń alǵashqy shıreginde azdap qojyraǵan kez bolǵan shyǵar, qazirgi býyn men olardy salystyrýǵa kelmeıdi. Báseke zamany kele jatqanyn túsingen bilimdi jastar az emes. Onyń bári ınternetten emes, kitaphanadan ósip shyǵyp jatyr nemese qazirgi ınternet kitap dúkenderi arqyly «kórinbeı baryp alatyn» turǵyndar arasynan.

Tanymal taýar tez ótedi

Baıqadyńyz ba, biz joǵaryda ataǵan baspa dúkenderi bertingi brendter. Baıaǵy «Jazýshy» nemese «Jalyn» baspasy emes. Olardy joqqa shyǵarý oıymyzda joq. Memlekettik baspalar oqyrmanǵa qyzmet etip keledi jáne qyzmet ete beredi. Al biz ataǵandar naryq zamany týdyrǵan jekemenshik baspalar ekenin aıtqymyz keledi. Olar birinshi kitaptyń sapasyna, bezendirilýine mán beredi. Naryqty zertteıdi. Suranys bar ma? El ne oqýy múmkin. Sosyn jarnamasyn ókirtedi. Myń oılanyp, júz tolǵanyp, qazir jarnamasyz alǵa basý joq (qaı zamannan solaı bolǵan, negizi). Qazaqshalaǵanda, úıdegi qyzyl sıyrdyń buzaýyn tyǵyp tastap, jelini syzdaǵanda aýyl shetine qoıa berse, ol aýyldy basyna kóterip azynamaı ma? Sosyn aýyldyń qaı tusynan jiberseń de tóli enesin daýysynan izdep tabary anyq. Sol sııaqty, «Qasym», «Mazmundama», taǵy basqa baspalardaı súp-súıkimdi etip shyǵarǵan kitaptaryńnyń jarnamasyn jaqsylap jasaı bil. Ǵalamtor arqyly satyp, tegin jetkizýdi uıymdastyra alsań, kerek kitabyn el úıde jatyp-aq ınternetpen satyp alady qazir.

Máselen, kitap kórmesinde naryqtaǵy kitap saýdasyna qatysty oıymen bólisken «Maz­mundama» qoǵamdyq qorynyń tóraǵa­sy,­ baspager Shyńǵys Muqan qazirgi jas­tar­ tanymdyq ádebıetti kóp oqıtynyn aıta­dy. «Sonymen qatar psıhologııalyq dúnıe­lerdi, ózin-ózi damytatyn, motıva­sııa beretin ádebıetterdi de oqıdy. Oǵan sebep, búginde psıholog tálimgerler kóp. Insta­gram­darynda mıllıondaǵan oqyrman bar. Olar trenıngterinde «osyndaı avtordyń myna­daı kitabyn oqysańyzdar» dep usy­na­dy. Máselen, álemde 50 mıllıon tırajy­ sa­tylyp, eń kóp taraǵan Lýıza Heıdiń kita­byn­ budan birneshe jyl buryn qazaq tiline aýdaryp, sata bastadyq. Áli kúnge eń kóp ótetin ondyqtan túspeı keledi. Mundaı psıhologııalyq eńbekter «ushyp» tur.

Qazir jazýshy bolýdyń alǵysharttary ózger­di. Ol áýeli kitabyn emes, ózin ótki­ze­ bilýi kerek. Osy jaqynda Perızat Myr­zah­met degen bloger, ssenarıst qyzdyń «О́mir­diń aty M» atty shaǵyn kitaby shyq­ty.­ Bir kúnde 200 danadan ótip turdy. Jazý­shy­nyń tanymaldyǵy ról oınaıdy jáne ol áleýmettik jelige kóp baılanys­ty. Jelide tanymaldylardyń kitaptary ótimdirek» deıdi.

Osy «Mazmundama» baspasy jýyrda «Tarmaqtar» atty kitap shyǵarypty. Aty kitap, biraq ár bette bir óleńniń sátti týǵan jalǵyz joly ǵana ornalastyrylǵan. Sol joldyń astynda QR kod bar. Sony telefonǵa túsirseńiz, ol oqyrmandy Youtube-tan bir-aq shyǵarady da, onda óleń tolyǵymen ádemi fon arqyly oqylady. Kitapty telefonsyz oqı almaısyz.

Bul «Tarmaqtar» bastapqyda qazaq poe­zııasynan qysqa-qysqa úzindiler jarııalanatyn Instagram akkaýnty retinde ashylyp, keıin jazylýshylar sany 30 myńdap artqan soń, álgindeı jobaǵa ulasqan. Sol «Tarmaqtardyń» 2000 danasy eki aıǵa jetpeı ótip ketken.

Biraq úzindimen ǵana shektelgendi kitap oqy­ǵanǵa sanaı alamyz ba degen suraq týady.­ Ol jaǵy endi basqa áńgime.

Básekege tótep bergen baspagerler

Osydan shamamen 7-8 jyl buryn kitap dúken­derinde qazaqsha kitap kóp kezdese ber­meıtin. Kezdesse de óńkeı eskileri, jańa­lary biren-saran bolatyn. Qazir de dúken­derde qazaqsha kitap kóp emes, alaıda bar. Izdegen kitaptaryńyzdy dúkender by­laı tursyn, ınternet dúkenderden, Kaspı bank qosymshasynan da satyp ala ala­syz. Bul oraıda Shyńǵys Muqannyń myna pikiri kóńilge qondy. «Osydan biraz jyl­ buryn bizge 3000 qazaqsha kitap kerek­ degen tapsyrys tústi. Izdestire kelgende­ naryqtan qazaq tilinde shyqqan 700 ataý kita­p­ty áreń taptyq. Buryn shyqqan kitap­tar­ kitaphanalarda bar, biraq naryqta joq.­ Kitaphanadaǵy dúnıe men naryqtaǵy, ıaǵnı­ kitap dúkenindegi kitapty shatystyrmaý­ kerek. Naryq úshin kitap dúkeni óte ma­ńyz­­­dy. Biz 700 kitapty áreń taptyq, al bir kitap dúkenin ashý úshin 3000 kitap kerek.­ Tek qana qazaqsha kitap dúkenin asham­ deý – dalbasa. Sebebi naryqta 3000 ataý kitap joq. 700 kitapty tapqan soń, tap­syrys berýshiler «bizge kileń qatty muqa­ba­men kerek» dedi. Jańaǵy 700 kitap sonda­ qaqqa bólindi. Sóıtip, qazaq tilinde qatty muqabamen shyqqan 350 kitapty áreń taptyq.

Bul qazaq tilinde kitap joq degen sóz emes. Shet tilden aýdarylǵany, otandyq týyndylar – bári kitaphanalarda. Kitap dúkenderinde joq. Nege? Sebebi kitap dúkeninde kitapty ustap otyrý – óte qıyn is.­ Máselen, bir kitap shyǵarýǵa siz 1 mıllıon teńge aqsha salasyz. Ony qaıtyp alýǵa sizge 1 jyl ýaqyt qajet. 1 jylda 1000 dana kitap ótedi. Endi osy somany nan­ óndi­rýge salsańyz, aqshańyzdy ári ket­se úsh-tórt kúnde shyǵaryp alasyz. Son­dyq­tan ınvestısııa retinde baspa isi asa tıim­di bola bermeıdi. Aqsha aınalymy óte baıaý.­ Demek, kitap shyǵaryp, ol ótkenshe qoı­ma­da saqtap otyrý úshin qyrýar qarjy kerek. Jyldam ótse bir sári. Shekspırdiń myń danasy 3 jylda ótýi múmkin keıde. Kitap naryǵy osyndaı naryq» deıdi baspager.

Budan shyǵatyn qorytyndy ne? «Folıant» bastaǵan baspa isimen aınalý­shy­­­lar naryqqa ońaı kele salǵan joq. Áýeli adam isher tamaq, kıer kıim, turar úı izdeıdi. Odan keıin baryp aqyl, ar ilimi qattalǵan kitapqa kózin sala ma, joq pa? Júz adamnyń jıyrmasy oqýy múm­kin. Elýi bolsa tipten keremet. Biraq halyq­aralyq kitap kórmesi kúnderi óner-bilim «satyp alýdyń» kezeginde topyrlap tur­ǵan qazaq jastaryn kórgende, bir kóte­rilip qaldyq. Bir jaǵynan oqyrman qalyp­tas­ty­rýda naryqtyq básekege tótep berip otyr­ǵan baspagerlerdiń eńbegi eren. Mysa­ly,­ buryn tek ózge tilder ádebıetinen tura­tyn «Meloman» kitap dúkenindegi qazir­gi qazaqsha kitaptarǵa kóz toıady. Kóbi «Qasym» baspasynyń ónimi. Bul – búgingi baspagerlerdiń erligi. Sol erlik úzilmeı, uzaǵynan bolsyn!