Tarıhtan oıyp ornyn alǵan qaıratker
Dúnıeden Edýard Amvrosıevıch Shevardnadze ótti. Tek grýzın halqynyń kósemi emes, álemdik deńgeıdegi úlken qaıratker. KSRO-nyń kúırep, ózderiniń táýelsizdigine qoly jetken halyqtar ony umytpaıdy. Ol – álemdik saıasatqa da yqpal etken úlken orny bar tulǵa.
Ol jaıynda, ásirese, burynǵy KSRO elderinde ártúrli pikir aıtylýy da zańdy. Sol keńestik júıeni qup kórgenderge bul tulǵanyń unamaıtyny anyq. Al sol júıe kúıremeı, kóp halyqqa táýelsizdiktiń kelmeıtini de shyndyq edi. Biraz jurt onyń sol keńestik dáýirdiń súıkimsizdeý bir basshysy Mıhaıl Gorbachevke jaqyndaý bolǵanyn jaqtyrmaı aıtady. О́mirden ony da alyp tastaı almaısyń.
Shevardnadze álemdik arenaǵa kezdeısoq shyqqan adam emes. Ol ómirdiń qıly baspaldaqtarynan ótken. Kóp balaly otbasynda ósken. 10 jasynan hat tasýshy bolyp tabys tapqan. Tek jaqsy oqyǵan. JOO-ǵa túskende, ondaǵy komsomol uıymyn basqarǵan. 25 jasynda qalalyq komsomol uıymyna, odan keıin respýblıka komsomolyna basshylyq etedi. Bul jol ony respýblıkanyń ishki ister mınıstriniń oryntaǵyna alyp barady.
Sol qyzmetten respýblıkanyń saıası basshysyna kóterilýine qısyn tappaı qınalatyndar bar. Ony da túsinýge bolar. Sol tusta, ásirese, Kavkaz elderinde qylmys, sybaılastyq degen óris aldy. Solarmen kúreste bilegi myqty adam kerek boldy. Tańdaý Shevardnadzege tústi de, ol Grýzııa Kompartııasynyń tizginin ustady. Ol qyzmetin barlyq talapqa saı alyp júrdi. Kommýnıstik ıdeıanyń shyrqap turǵan kezinde til týraly soǵan kereǵar talapty respýblıka konstıtýsııasyna alǵash engizgen de Shevardnadze edi.
Onyń álemdik arenaǵa shyǵýy – KSRO-daı keńestik ımperııanyń syrtqy ister mınıstri qyzmetine taǵaıyndalýy boldy. Oǵan shaqyrǵan – KSRO-nyń jańa basshysy M.Gorbachev. Olardyń burynnan tanystyǵy bolǵan. Grýzııaǵa kórshi Stavrapol ólkesiniń basshysymen áńgime kezinde «ábden irip-shirigen dúnıeni almastyrý kerek» degendi oǵan aıtqan da Shevardnadze edi deıdi jurt. Gorbachev bılikke kele salysymen eski tanysyn Kremlge shaqyrdy.
Buryn dıplomatııalyq jumysta bolmaǵan Edýard Shevardnadze óziniń demokratııalyq qadamdarymen keńes eline basqa jaqpen aradaǵy «temir shymyldyqtyń» túrilýine jaǵdaı jasady. Shyǵys Eýropadan keńes áskerleri áketildi. Syrtqy ister mınıstri «jańasha oılaý» saıasatyn júzege asyrýshylardyń birine aınaldy. Jurttyń syrt jaqta basqa dúnıe barlyǵyna kózi jete bastady.
Sol tusta Shevardnadzege «aq túlki» degen laqap at tańylǵan. Sirá, onyń basqamen til tabysýǵa sheberligi úshin aıtsa kerek. Bul syrtqy ister mınıstrine de kádege jarady. Syrtqy jurt keńes eline basqa kózben qaraı bastady. Ol álemdik qaıshylyqty aıtarlyqtaı jumsartqan qaıratker retinde tarıhta qalady.
Jańasha oılaýdyń arqasynda KSRO kúırep, biraz eldiń táýelsizdikke qoly jetti. Bul jańa ómirdiń oı-shuqyry da kóp edi. Keı elder aıaqtaryn shalys basyp ta jatty. Sonyń biri Grýzııa edi. El basqarar tulǵa tabylmaı, kezdeısoq kelgen Gamsahýrdıany qýǵan grýzın saıasatkerleri basshylyq tizginin ustaý jóninde Edýard Shevardnadzege qolqa saldy. Keıin onyń: «Eger men Grýzııaǵa kelmesem, onyń opat bolatynyn bildim», deıtini bar. Ol elin 10 jyl basqardy. Ras, abyroımen ketken joq, tóńkeris ketirdi. Bul da ýaqyttyń tańdaýy. Onyń qarsylastary da kóp boldy, onyń ómirine eki ret qastandyq ta jasaldy. Aman qalyp, búginge jetip, aq ólimmen ómirden ótti.
Bılikte kim bolmaı jatyr. Kezinde qudiretteı bolǵandardyń ilýde biri bolmasa, kópshiligi umytylǵan. Shevardnadze umytylmaıtyndar qatarynda.
Yqpalyn saýdalaǵany úshin aıyp taǵylyp otyr
Qazir Fransııanyń burynǵy prezıdenti Nıkolıa Sarkozıdiń aty saıası ortada kóbirek atalyp júr. Keshe bılikte bolǵan kezde bedelin, yqpalyn saýdalapty degen aıyp taǵylyp, oǵan qarsy kádimgideı is qozǵalǵan.
Bul áńgime bireýlerge qyzyq kórinse, ekinshilerine saıası kúrestiń bir joly sııaqty eken. Sodan da onyń barysyna kóp adam kóz tigip, qulaq túretindeı. Aqparat quraldary jamyraı jazyp, kórsetip jatyr. Úlken eldi basqarǵan úlken qaıratkerdiń taǵdyry eriksiz nazar aýdartady.
О́li arystannan tiri tyshqan artyq degendeı-aý, kúni keshe álemniń bir úlken elin basqarǵan qaıratkerdi bir polısııa bólimshesine alyp barǵan (shaqyrǵan emes!) kórinedi. Bul Fransııa tarıhynda da alǵash ret el basshysy bolǵan adamdy osyndaı áreketpen májbúrleý eken. Sonda ony 15 saǵat ustap, tergeýshiler jaýap alǵan.
Endi Fransııanyń burynǵy (2007-2012 jyldardaǵy) prezıdentine qandaı kiná taǵylyp otyr, soǵan keleıik. Tekserýshiler oǵan qyzmet babyn óz múddesi úshin («yqpalyn saýdalaǵan») paıdalanǵan jáne kommersııalyq qupııany buzý faktisin jasyrǵan dep aıyptap, soǵan dálelderdi anyqtamaq. Tergeý burynnan aıtylyp kele jatqan Sarkozıdiń saılaý naýqanyna Lıvııanyń burynǵy kósemi Mýammar Kaddafı 50 mıllıon eýro aýdardy degen áńgimeni qozǵaǵan. Sondaı-aq, Sarkozı sol saılaý naýqanyna «L’Oreal» kompanııasynyń ıesi Lılıan Betankýrdan 150 myń eýro da alǵan kórinedi. О́tken jyly prokýratýra sońǵy jumysty japqan da edi. Al endi bul jumys ony qaraǵan kezde sot Jılber Azıber prezıdentke onyń telefonynyń tyńdalatynyn aıtyp qoıypty degen aıyppen qaıta kóterilip otyr. Sol úshin Sarkozı oǵan Monako jaqtaǵy jaqsyraq jumysqa aýysýyna yqpal etýge («yqpaldy saýdalaý») ýáde etken deıdi.
Aıyptyń úlkeni – osy. Tergeýshiler sony dáleldese, is nasyrǵa shabady. Bul rette Sarkozıdiń advokaty Terrı Ersog, basqa da adamdar kýáge júrmek. Tike suraqqa sot Azıber de basqa qatardaǵy pendelerdeı jalǵan jaýap bere almaıdy. Al Kaddafıdiń aqshasynan, Betankýrdyń demeýliginen burynǵy prezıdenttiń qutylýy ábden múmkin. Qısynǵa qaraǵanda, sol aqshasy úshin Sarkozı Kaddafıdi qorǵaýǵa tıis bolsa, sol monarhty qulatýǵa Fransııanyń belsendi qatysqany belgili. Al Saıf ál-Islam Kaddafıdiń Sarkozıge 50 mıllıon berdik deýin bas saýǵalaý dep te qabyldaýǵa bolar.
Bul – Sarkozı týraly áńgimeniń zańdyq jaǵy. Al saıası jaǵy budan basym bolmasa, kem emes-aý. Jaqynda Sarkozı, qazirgi bıliktegi solshyldardyń osal tustaryn esepke ala otyryp, saıasatqa qaıta oralmaǵyn, naqtyraq aıtqanda, 2017 jylǵy prezıdent kúresine túspektigin málimdegen. Sodan keıin-aq onyń burynǵy «qylmystary» aıtyla bastady. Sarkozıdiń jaqtastary – ońshyl sentrıster munda saıası astar bar, bıliktegi solshyldardyń áreketi dep shý shyǵardy. Oǵan solshyl úkimet basshysy Manýel Vals toıtarys berip, munda saıasat joq, «Fransııada eshkim zańnan joǵary turmaıdy, onyń aldynda jurttyń bári teń» degendi aıtty. Búgin emes, Sarkozıge qarsy ister nege keshe qozǵalmaǵan deıdi biraz jurt.
Mamadııar JAQYP,
«Egemen Qazaqstan».
Ol jaıynda, ásirese, burynǵy KSRO elderinde ártúrli pikir aıtylýy da zańdy. Sol keńestik júıeni qup kórgenderge bul tulǵanyń unamaıtyny anyq. Al sol júıe kúıremeı, kóp halyqqa táýelsizdiktiń kelmeıtini de shyndyq edi. Biraz jurt onyń sol keńestik dáýirdiń súıkimsizdeý bir basshysy Mıhaıl Gorbachevke jaqyndaý bolǵanyn jaqtyrmaı aıtady. О́mirden ony da alyp tastaı almaısyń.
Shevardnadze álemdik arenaǵa kezdeısoq shyqqan adam emes. Ol ómirdiń qıly baspaldaqtarynan ótken. Kóp balaly otbasynda ósken. 10 jasynan hat tasýshy bolyp tabys tapqan. Tek jaqsy oqyǵan. JOO-ǵa túskende, ondaǵy komsomol uıymyn basqarǵan. 25 jasynda qalalyq komsomol uıymyna, odan keıin respýblıka komsomolyna basshylyq etedi. Bul jol ony respýblıkanyń ishki ister mınıstriniń oryntaǵyna alyp barady.
Sol qyzmetten respýblıkanyń saıası basshysyna kóterilýine qısyn tappaı qınalatyndar bar. Ony da túsinýge bolar. Sol tusta, ásirese, Kavkaz elderinde qylmys, sybaılastyq degen óris aldy. Solarmen kúreste bilegi myqty adam kerek boldy. Tańdaý Shevardnadzege tústi de, ol Grýzııa Kompartııasynyń tizginin ustady. Ol qyzmetin barlyq talapqa saı alyp júrdi. Kommýnıstik ıdeıanyń shyrqap turǵan kezinde til týraly soǵan kereǵar talapty respýblıka konstıtýsııasyna alǵash engizgen de Shevardnadze edi.
Onyń álemdik arenaǵa shyǵýy – KSRO-daı keńestik ımperııanyń syrtqy ister mınıstri qyzmetine taǵaıyndalýy boldy. Oǵan shaqyrǵan – KSRO-nyń jańa basshysy M.Gorbachev. Olardyń burynnan tanystyǵy bolǵan. Grýzııaǵa kórshi Stavrapol ólkesiniń basshysymen áńgime kezinde «ábden irip-shirigen dúnıeni almastyrý kerek» degendi oǵan aıtqan da Shevardnadze edi deıdi jurt. Gorbachev bılikke kele salysymen eski tanysyn Kremlge shaqyrdy.
Buryn dıplomatııalyq jumysta bolmaǵan Edýard Shevardnadze óziniń demokratııalyq qadamdarymen keńes eline basqa jaqpen aradaǵy «temir shymyldyqtyń» túrilýine jaǵdaı jasady. Shyǵys Eýropadan keńes áskerleri áketildi. Syrtqy ister mınıstri «jańasha oılaý» saıasatyn júzege asyrýshylardyń birine aınaldy. Jurttyń syrt jaqta basqa dúnıe barlyǵyna kózi jete bastady.
Sol tusta Shevardnadzege «aq túlki» degen laqap at tańylǵan. Sirá, onyń basqamen til tabysýǵa sheberligi úshin aıtsa kerek. Bul syrtqy ister mınıstrine de kádege jarady. Syrtqy jurt keńes eline basqa kózben qaraı bastady. Ol álemdik qaıshylyqty aıtarlyqtaı jumsartqan qaıratker retinde tarıhta qalady.
Jańasha oılaýdyń arqasynda KSRO kúırep, biraz eldiń táýelsizdikke qoly jetti. Bul jańa ómirdiń oı-shuqyry da kóp edi. Keı elder aıaqtaryn shalys basyp ta jatty. Sonyń biri Grýzııa edi. El basqarar tulǵa tabylmaı, kezdeısoq kelgen Gamsahýrdıany qýǵan grýzın saıasatkerleri basshylyq tizginin ustaý jóninde Edýard Shevardnadzege qolqa saldy. Keıin onyń: «Eger men Grýzııaǵa kelmesem, onyń opat bolatynyn bildim», deıtini bar. Ol elin 10 jyl basqardy. Ras, abyroımen ketken joq, tóńkeris ketirdi. Bul da ýaqyttyń tańdaýy. Onyń qarsylastary da kóp boldy, onyń ómirine eki ret qastandyq ta jasaldy. Aman qalyp, búginge jetip, aq ólimmen ómirden ótti.
Bılikte kim bolmaı jatyr. Kezinde qudiretteı bolǵandardyń ilýde biri bolmasa, kópshiligi umytylǵan. Shevardnadze umytylmaıtyndar qatarynda.
Yqpalyn saýdalaǵany úshin aıyp taǵylyp otyr
Qazir Fransııanyń burynǵy prezıdenti Nıkolıa Sarkozıdiń aty saıası ortada kóbirek atalyp júr. Keshe bılikte bolǵan kezde bedelin, yqpalyn saýdalapty degen aıyp taǵylyp, oǵan qarsy kádimgideı is qozǵalǵan.
Bul áńgime bireýlerge qyzyq kórinse, ekinshilerine saıası kúrestiń bir joly sııaqty eken. Sodan da onyń barysyna kóp adam kóz tigip, qulaq túretindeı. Aqparat quraldary jamyraı jazyp, kórsetip jatyr. Úlken eldi basqarǵan úlken qaıratkerdiń taǵdyry eriksiz nazar aýdartady.
О́li arystannan tiri tyshqan artyq degendeı-aý, kúni keshe álemniń bir úlken elin basqarǵan qaıratkerdi bir polısııa bólimshesine alyp barǵan (shaqyrǵan emes!) kórinedi. Bul Fransııa tarıhynda da alǵash ret el basshysy bolǵan adamdy osyndaı áreketpen májbúrleý eken. Sonda ony 15 saǵat ustap, tergeýshiler jaýap alǵan.
Endi Fransııanyń burynǵy (2007-2012 jyldardaǵy) prezıdentine qandaı kiná taǵylyp otyr, soǵan keleıik. Tekserýshiler oǵan qyzmet babyn óz múddesi úshin («yqpalyn saýdalaǵan») paıdalanǵan jáne kommersııalyq qupııany buzý faktisin jasyrǵan dep aıyptap, soǵan dálelderdi anyqtamaq. Tergeý burynnan aıtylyp kele jatqan Sarkozıdiń saılaý naýqanyna Lıvııanyń burynǵy kósemi Mýammar Kaddafı 50 mıllıon eýro aýdardy degen áńgimeni qozǵaǵan. Sondaı-aq, Sarkozı sol saılaý naýqanyna «L’Oreal» kompanııasynyń ıesi Lılıan Betankýrdan 150 myń eýro da alǵan kórinedi. О́tken jyly prokýratýra sońǵy jumysty japqan da edi. Al endi bul jumys ony qaraǵan kezde sot Jılber Azıber prezıdentke onyń telefonynyń tyńdalatynyn aıtyp qoıypty degen aıyppen qaıta kóterilip otyr. Sol úshin Sarkozı oǵan Monako jaqtaǵy jaqsyraq jumysqa aýysýyna yqpal etýge («yqpaldy saýdalaý») ýáde etken deıdi.
Aıyptyń úlkeni – osy. Tergeýshiler sony dáleldese, is nasyrǵa shabady. Bul rette Sarkozıdiń advokaty Terrı Ersog, basqa da adamdar kýáge júrmek. Tike suraqqa sot Azıber de basqa qatardaǵy pendelerdeı jalǵan jaýap bere almaıdy. Al Kaddafıdiń aqshasynan, Betankýrdyń demeýliginen burynǵy prezıdenttiń qutylýy ábden múmkin. Qısynǵa qaraǵanda, sol aqshasy úshin Sarkozı Kaddafıdi qorǵaýǵa tıis bolsa, sol monarhty qulatýǵa Fransııanyń belsendi qatysqany belgili. Al Saıf ál-Islam Kaddafıdiń Sarkozıge 50 mıllıon berdik deýin bas saýǵalaý dep te qabyldaýǵa bolar.
Bul – Sarkozı týraly áńgimeniń zańdyq jaǵy. Al saıası jaǵy budan basym bolmasa, kem emes-aý. Jaqynda Sarkozı, qazirgi bıliktegi solshyldardyń osal tustaryn esepke ala otyryp, saıasatqa qaıta oralmaǵyn, naqtyraq aıtqanda, 2017 jylǵy prezıdent kúresine túspektigin málimdegen. Sodan keıin-aq onyń burynǵy «qylmystary» aıtyla bastady. Sarkozıdiń jaqtastary – ońshyl sentrıster munda saıası astar bar, bıliktegi solshyldardyń áreketi dep shý shyǵardy. Oǵan solshyl úkimet basshysy Manýel Vals toıtarys berip, munda saıasat joq, «Fransııada eshkim zańnan joǵary turmaıdy, onyń aldynda jurttyń bári teń» degendi aıtty. Búgin emes, Sarkozıge qarsy ister nege keshe qozǵalmaǵan deıdi biraz jurt.
Mamadııar JAQYP,
«Egemen Qazaqstan».
