Kollajdy jasaǵan Záýresh SMAǴUL, «EQ»
Sarapshylardyń aıtýynsha, alaıaqtar azamattardyń jeke derekterin áleýmettik ınjenerııanyń kómegimen de qoldy ete alady. Atyńyzǵa kredıttiń zańsyz rásimdelý faktisin ýaqtyly anyqtaýǵa kredıt tarıhy múmkindik beredi. Sondyqtan nesıe tarıhyńyzdy baqylap otyrýdyń artyǵy bolmaıdy. Ony Birinshi nesıe bıýrosy nemese Egov portaly arqyly onlaın alý múmkindigi bar.
Árıne, oıda-joqta alaıaqtardyń tuzaǵyna ilinýden saqtasyn. Desek te saqtyqta qorlyq joq, sondaı jaǵdaı týa qalsa ne isteý keregin bile júrgen abzal. Aldymen qaryz rásimdelgen kredıt uıymynyń ataýyn bilip alý qajet. Eger bul uıym Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttiginiń retteýine kiretin bolsa jaqsy. Sondaı-aq quqyq qorǵaý organdaryna ótinishpen júginý qajet. Qoltańba saraptamasy taǵaıyndalyp, ol qaryz shartyndaǵy alýshynyń qoltańbasy emestigin anyqtaıdy.
«Alaıaqtar sizdiń atyńyzǵa qandaı kredıt uıymynan qaryz alǵanyn anyqtaı otyryp, siz osy uıymǵa barlyq qolda bar aqparatty tolyq kórsete otyryp ótinish jazýyńyz qajet. Tólem kartasy nemese jeke basyn kýálandyratyn qujat joǵalǵan jaǵdaıda rastaıtyn anyqtamany qosa bergen durys. Mindetti túrde ishki qyzmettik tekserý júrgizýdi talap etińiz. Sizdiń ótinishińizdi tirkeýi qajet. О́tinishti qabyldaý kúni jazylǵan tirkeý nómirin ózińizge qaldyratyn ótinishtiń kóshirmesine de qoıý qajet bolady. Budan basqa kredıt uıymy sharttyń, onyń qosymshalarynyń jáne jeke basyn kýálandyratyn qujattardyń kóshirmelerin, sondaı-aq aqsha aýdarylǵan shottyń derektemelerin usynýǵa tıis. Siz kredıt bergen jáne shartty resimdegen qyzmetkerdiń derekterin naqtylańyz», dep keńes etedi mamandar.
Eger kredıt uıymy qujattardy usynýdan bas tartsa, onda Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttigine shaǵymdanýǵa bolady.
Eger kredıt kredıtomattarda rásimdelgen bolsa, onda olarda beınekameralar ornatylǵan. Ol jerdegi jazbalar alýshyny ıdentıfıkattaýǵa kómektese alady.
Eger bul onlaın-qaryz bolsa, onda polısııa IP arqyly qaskúnemderdi anyqtaı alady. Mundaı tásildi beıtanys adamdar ǵana emes, sonymen birge jaqyn týystar, qurbylar, dostar, siz qujattaryńyz ben banktik derekterińizdi sengen tanys adamdar da qoldanýy múmkin ekenin atap ótkenimiz durys.
Kredıt uıymy sizdiń jeke kýáligińiz boıynsha aqshany alaıaqtardyń alǵanyna dálel tappasa, onda turǵylyqty jerińiz boıynsha mámileni jaramsyz dep taný týraly sotqa aryz beresiz. Sot sizdiń paıdańyzǵa sheshim shyǵarǵan jaǵdaıda, kredıt uıymy: sizden boryshty tóleýdi talap etýdi toqtatýy; bereshekti esepten shyǵarýy; kredıttik bıýroǵa bógde adamnyń qaryzy týraly aqparatty sizdiń kredıt tarıhyńyzdan alyp tastaý týraly hat jiberýge tıis.
Qarjy alaıaqtarynan ózińizdi qalaı qorǵaýǵa bolady? Onyń joly qarapaıym. Eshqashan, qandaı jaǵdaıda bolmasyn, beıtanys adamǵa jeke derekterińizdi jaıyp salýǵa bolmaıdy. Árıne, jeke qujattaryńyzdyń kóshirmesin jibermeý talaby da osynyń ishine kiredi. Tólem kartalarynyń derekterin de taratpaǵan jón. Qandaı da bir jeke derekterdi áleýmettik jelide jarııalaýdan saq bolyńyz.
Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttigi júrgizgen áleýmettanýshylyq zertteýge sáıkes alaıaqtardyń jıi qoldanatyn shemalary – bul fıshıngtik saıttar men mobıldik qosymshalarda jalǵan habarlamalar jiberý arqyly derbes derekterdi urlaý; mobıldik qurylǵydaǵy jeke kabınetke kirý maqsatynda azamattardy aldaýmen ózderin qarjy uıymdarynyń qaýipsizdik qyzmetiniń qyzmetkeri retinde kórsetý.
Zertteý qorytyndysy boıynsha respondentterdiń 55,8%-y qarjylyq alaıaqtyqqa, onyń ishinde 34,2%-y telefon alaıaqtyǵyna (vıshıng), 32,7%-y ınternet-alaıaqtyqqa (fıshıng) tap bolǵany anyqtaldy. Saýalnamaǵa qatysqandardyń 21,6%-y qarjy pıramıdalary tarapynan, al 11,5%-y tólem kartalarymen alaıaqtyq áreketterdiń qatysýshylary bolǵan.
«Qarjylyq alaıaqtyqqa ushyraýǵa beıim negizgi táýekel toby – zeınet jasyndaǵy adamdar. 63 jastan asqan saýalnamaǵa qatysqandardyń 50,7%-y alaıaqtyqty birden ajyrata almaǵan, onyń ishinde 6,3%-y qylmyskerlerge jartylaı aqparat bergen jáne eshqashan qylmysker telefon soqqan uıymnyń derekterin naqtylamaǵan. Azamattardy aldaý úshin alaıaqtardyń qoldanatyn quraldar jıyny jetkilikti. Olar áleýetti qurbandarǵa telefon soǵyp shyǵý úshin otandyq qarjy ınstıtýttarynyń abonenttik nómirlerin qaıtalaýǵa múmkindik beretin baǵdarlamalyq qamtylymdy (SIP-telefonııany) paıdalanady. Aqsha qarajatyn qolma-qol aqshaǵa aınaldyrý úshin alaıaqtar aldyna ala kelisilgen adamdardy tartady, olar ózderiniń ańǵaldyǵynyń saldarynan jáne ońaı jolmen aqsha tabý maqsatynda alaıaqtardyń aıla-sharǵylaryna kónedi. Bul rette tergeý is-sharalaryn júrgizý kezinde quqyq qorǵaý organdary birinshi kezekte osyndaı adamdarǵa shyǵatyndaryn eske salamyz», dep túsindiredi agenttik.
Alaıaqtardyń qurbany bolmaý úshin azamattar saqtaýǵa tıis negizgi qaýipsizdik erejeleri:
Birinshiden, sizge bank qyzmetkerlerinen qońyraý tússe, áńgimeni birden toqtatyńyz. Esińizde bolsyn, naǵyz bank qyzmetkeri, bankterdiń baılanys ortalyqtarynyń operatorlary eshqashan telefon arqyly jeke derekterdi suramaıdy. Bul konfıdensıaldy aqparat tek alaıaqtarǵa qajet. Eger kúmándanǵan bolsańyz, sizge qyzmet kórsetetin banktiń Call-ortalyǵyna ózińiz habarlasyp bilińiz.
Ekinshiden, ózin quqyq qorǵaý organdarynyń qyzmetkeri retinde tanystyratyn adam habarlassa, qandaı jaǵdaıda da úreıge boı aldyrmańyz. Yqtımal kúdiktiniń polısııanyń naqty qaı bólimshesinde ekenin, oǵan qatysty qandaı baptyń qoldanylyp jatqany, is-árekettiń qashan jasalǵany, advokat kómeginiń kórsetilgen-kórsetilmegeni jáne onymen qalaı baılanysýǵa bolatyny týraly surańyz. Sondaı-aq sizge onyń atynan habarlasqan uıymnyń: IIM jáne aýdandyq polısııa bólimshesiniń shuǵyl jelisine ózińiz qońyraý soǵyńyz.
Úshinshiden, jelide qor naryǵynda tabysqa kenelý yqtımaldylyǵy 99%, buryn-sońdy bolmaǵan aqsha tabýǵa múmkindik beretin tańǵajaıyp platformaǵa qol jetkizý úshin saýalnamadan ótýdi usynsa, senbeńiz. О́zińizdiń derbes derekterińizdi esh jerde, ınternet keńistiginde, ásirese, fıshıngtik saıttarda qaldyrmańyz. Eger siz muny jaı qyzyǵýshylyqpen jasap, jalǵan nómirlerdi tirkeseńiz de munyń saldary bolýy múmkin.
