Osydan 110 jyl buryn birinshi iri tranzıttik temirjol telimi bizdiń eldiń aýmaǵynda paıdalanýǵa berilip, Qazaq elindegi temirjol tarıhy bastaý aldy. Sodan beri jyldan jylǵa, shaqyrymnan shaqyrymǵa, tonnadan tonnaǵa jetkizip, tasymaldanǵan júkterimen bel asqan shoıyn jol óz qyzmetin adal atqaryp keledi. Elbasy Nursultan Nazarbaev aıtqandaı, temirjol el ekonomıkasynyń «kúretamyry».
О́tken 110 jylda bolat jol eńbekkerleriniń altyn qolymen, qarymdy qabiletimen kóp jumys atqaryldy.
Demek, búgin de, erteń de Memleket basshysy Nursultan Nazarbaevtyń: «Eshqandaı kólik túri buǵan deıin de, taıaý bolashaqta da Qazaqstan úshin temirjoldaı mańyzdy bola almaıdy», degen sózi óz mánin joımaıdy.
Uzyndyǵy 1668 shaqyrymdy quraıtyn Orynbor–Tashkent shoıyn jol alyby 1906 jyly ǵalamat ara qashyqtyqty quraıtyn eýropalyq Reseı men Ortalyq Azııany jalǵap jatty.Sóıtip, ol ózi ótken óńirlerge keremet damý serpinin berip, Qazaq dalasyna túpkilikti ózgeris ákeldi. Alyp temirjol magıstrali paıdalanýǵa berilgen soń halqymyzdyń turmys salty, mentalıteti, sondaı-aq, ekonomıkalyq ósimi túbegeıli ózgerdi deýge negiz bar.
Bylaı qaraǵanda, otarbanyń alǵashqy ashy daýysy shyqqannan-aq qazaq dalasynda óndiris oshaqtary quryla bastady. Úlken eksporttyq múmkindikter men agrarlyq sala damyp, jer ıgerildi. Ulttyq bilimdi ınjener mamandardyń býyny qalyptasty. Bularmen qosa, Qazaq eliniń Eýropa men Azııa elderiniń kópshiligimen gýmanıtarlyq baılanysy ornady.
Bizdiń eldegi temirjoldyń 110 jyldyq tarıhynda kóptegen oqıǵalar oryn aldy. Temirjol relsterimen 1930-jyldary Keńes Odaǵynyń ındýstrııalandyrýy ótse, búginde Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń bastamashylyǵymen zamanǵa saı jańa údemeli ındýstrııalandyrý sharasy júrip jatyr.
Bizdiń halyq shoıyn jolmen Uly Otan soǵysynda jeńiske qol jetkizdi. Sebebi, sol jyldary temirjol tamyrlarymen Qazaq eliniń azyq-túligi soǵys dalasyna qaraı aǵylyp jatty. Elimizdegi iri óndiris oryndaryn temirjolymyz beıne-bir qýatty qoldarymen tutynýshylarmen tyǵyz baılanystyrdy.
О́tken ǵasyrdyń alǵashqy jartysynda Qazaq temirjolynyń tehnologııasy, stansalary men árbir telimi únemi damý ústinde boldy. 1913-1917 jyldary Chelıabi–Troısk–Qostanaı temirjoldary salyndy. Altaı men Semeıdi jalǵaǵan temirjol jelisi de 1913 jyly tartyldy. Al 1922 jyly Petropavl–Kókshetaý temirjoly tóselip, keıinnen ol Aqmola men Pavlodar–Qulandyǵa deıin uzartyldy.
Osy arada 1926-1930 jyldary qurylysy júrgizilgen ataqty Túrksib temirjolyn nazardan tys qaldyrýǵa bolmaıdy. Onyń jalpy uzyndyǵy 1500 shaqyrymǵa sozylyp jatsa, kirme joldaryn qosa eseptegende 2000 shaqyrymnan asyp jyǵylatyn.
Qazaq eli táýelsizdik alǵaly beri temirjol kóligi memleket ekonomıkasynyń draıverine aınaldy.
Sońǵy 5 jylda «Qazaqstan temir joly» UK» AQ ındýstrııalandyrý boıynsha kóshbasshy bolyp, Qazaqstanda 4 birdeı zamana talabyna saı iri zaýyttardy iske qosty. Olar – vagon jasaý, lokomotıv qurastyrý, rels shyǵaratyn kásiporyndar. Bularmen qatar, salaǵa qatysy bar ondaǵan sehtardy jańǵyrtyp iske qosty. Onyń ishinde vagon quıatyn jáne qosalqy bólshekter jasaıtyn óndiris oshaqtary bar.
Ulttyq kompanııa tranzıttik múmkindikterdi keńeıte otyryp, sońǵy 5 jylda strategııalyq mańyzy óte joǵary tórt birdeı temirjol jelisin tartty. Olardyń jalpy uzyndyǵy 1641 shaqyrymǵa jetip jatyr.
Jetigen–Altynkól joly Qazaqstan men Qytaı arasyndaǵy ekinshi baılanys temirjoly bolsa da, taıaý jyldary poıyz ótkizý turǵysynda Dostyq–Alashańqaı deńgeıine jetedi degen senim bar.
Al, О́zen – Túrkimenstanmen memlekettik shekara temirjol jelisi Qazaqstan arqyly Parsy shyǵanaǵyna shyǵatyn halyqaralyq tamasha úılesim tapqan jol bolyp otyr.
Taıaý ýaqytta Mańǵystaý, Aqtóbe, Qaraǵandy, Qyzylorda oblystarynyń turǵyndar sırek qonystanǵan aýdandary arqyly ótetin Jezqazǵan–Sekseýil jáne Arqalyq–Shubarkól temirjol jelileri iske qosylyp, paıdalanýǵa beriledi. Olar tóteleı tartyp, shyǵys pen batysty jalǵaıdy. Sóıtip, ońtústik pen soltústik óńirlerdiń damýyna serpin beredi. Sondaı-aq, Qazaq eliniń tranzıttik áleýetin odan saıyn kúsheıte túsedi. Sebebi, ol joldar Azııa-Eýropa aralyǵyndaǵy elimiz arqyly ótetin joldardy myń shaqyrymǵa deıin qysqartady.
«QTJ» UK» AQ ekonomıkalyq baǵytty alǵa jyljytýshy lokomotıv retinde kóliktik-logıstıkany basqarýyna alyp, bolashaqqa súırep keledi.
Búginde bul kompanııanyń basqarýyna elimizdiń 11 áýe aılaǵy, sý nysandary men avtokólik keshenderi berilip, logıstıkalyq tizbek qurý isi júzege asyrylyp jatyr. Qytaı eliniń Lıanıýngan portynda kóliktik-logıstıkalyq termınal salynýda. Sóıtip, kórshi eldiń soltústigi men ortalyǵyndaǵy óńirlermen tyǵyz baılanys, áriptestik ornatylýda. Atalǵan aımaqtar jónelter júginiń aıtarlyqtaı bóligin Qazaqstan tarabyna burmaq. Sondaı-aq, el ishinde jáne shetelde kóliktik-logıstıkalyq ortalyqtardyń jelileri qurylýda. Búginde Almaty oblysynyń Qytaımen shekarasynda «qurǵaq port» qurylysy júrgizilip jatyr.
Jolaýshylar tasymaldaý isi de nazardan tys qalmaýda. Onyń aıqyn kórinisi ótken jyly temirjoldyń qyzmetin 20 mln. adam paıdalanypty.
Otandyq «Tulpar-Talgo» zaýytynyń vagondary negizinde jańa baǵyttar jasaqtalyp, sonyń arqasynda «QTJ» UK» AQ joǵary jyldamdyqty jolaýshylar baǵdarlamasyn júzege asyryp jatyr. Burnaǵy jyly «Almaty–Petropavl» poıyzy ońtústik pen soltústikti jalǵasa, byltyr onyń qataryn «Astana–Atyraý», «Almaty–Atyraý» poıyzdary tolyqtyrdy. Al, bıyl taǵy 5 poıyz jolǵa shyǵady. Olar, Astana–Qyzylorda, Almaty–Aqtóbe, Astana–О́skemen, Almaty–О́skemen, Almaty–Atyraý baǵyttaryndaǵy júrdek poıyzdar bolmaq.
Betti ázirlegen Nurbaı ELMURATOV,
«Egemen Qazaqstan».
