Dambıjansyn Ámirsanaev – Jalama. 1912 jyl.
Mundaı sátti bos jibermeıtin patshalyq Reseı bolashaqta Azııaǵa yqpalyn attyrý maqsatynda, ózderiniń ishki búlinshiligine qaramaı Mońǵolııany Qytaı yqpalynan aıyryp alyp qalýǵa jantalasty. Bul isti úlken jaqtan Beıjińde otyrǵan orys elshisi Ivan Korostoves (1862-1933) pen Kúredegi konsýl Vladımır Lıýba basqardy.
Sóıtip, orystardyń qupııa qoldaýymen 1911 jyly 29 jeltoqsan kúni qytaılardy qýyp shyǵyp, Mońǵolııa ózin táýelsiz el dep jarııalady. Biraq buǵan burynǵy mánji-qytaı bıliginde bolǵan mońǵoldar túgel qamtylmady. Tek bir bóligi ǵana «Boǵda handyq Mońǵol memleketi» degen ataý alyp, ýaqyt óte kele álem kartasynda «Syrtqy Mońǵolııa» atty memleket paıda bolsa, bularǵa qosyla almaı Qytaıdyń quramynda qalyp qoıǵandary «Ishki Mońǵolııa» dep ataldy.
Qazaqtyń jalpaq tilimen aıtqanda, sol tusta jalpy mońǵol jurty – Syrtqy Mońǵol, Ishki Mońǵol, Barǵy Mońǵol, Batys Mońǵol (Oırat Mońǵol), Uranhaı shebi qatarly bes iri terrıtorııalyq bólikke jikteldi. Osylardyń ishinde orystardyń nazaryn erekshe aýdarǵany Batys Mońǵol boldy. Bul ólke Reseımen shekaralas jáne reti kelse bolashaqta bólip alýǵa qolaıly. Onyń syrtynda ólke turǵyndary – ejelgi Oırat handyǵynan qalǵan jurnaq. Ortalyqqa, ıaǵnı halqa mońǵoldarǵa áli sińise qoımaǵan. Ilim-bilimge taıaz, aıranyn urttap, qoıyn qurttap buıyǵyp jatqan beıýaz jurt. Onyń ústine bul ólkege XIX ǵasyrdyń ekinshi jartysynda qazaq degen halyq kelip qonystandy.
* * *
Osylaı mánji-qytaıdan azattyq alǵan Boǵda handyq Mońǵol memleketiniń úlken-kishi ulyqtary 1912 jyly kóktemde astanasy Kúre qalasynda bas qosyp, Batys Mońǵolııa máselesi boıynsha keńes ótkizip, kelesi kezekte eldiń batys shebindegi mańyzdy tirek «Qobda bekinisin qytaı bıliginen azat etý kerek» degen sheshim shyǵarady.
Bul isti tııanaqty atqarý úshin barǵy mońǵol noıany Damdinsúren men ataqty qolbasshy Maqsyrjab ortalyqtan 500 sherikti bastap attanady. Bul áskerılerdi orys ofıserleri jattyqtyryp, arnaıy daıyndaǵan bolatyn. Bularǵa qytaıdan qashyp baryp Chıta qalasynda jasyrynyp jatqan taǵy bir Ishki Mońǵol noıany Toqtyq taıshy sherigimen kelip qosyldy. Biraq bul sherikter qalany azat etýge jetkiliksiz edi. Sondyqtan jergilikti halyqtan ásker jınaý qajet bolady. Sóıtip, ortalyqtan kelgen noıan-qutyqtylar Jalqanyz ben Dılav, áskerı qolbasshylar Maqsyrjab pen Damdinsúrender Ulanqom degen jerde oırat tuqymdastardyń basyn qosyp 1912 jyly 20 sáýir kúni jıyn ashady. Ondaǵy maqsat – halyq arasynan jasaq jınap, Qobdany azat etý edi.
Osy jıynǵa bir jyl buryn qaıdan kelgeni belgisiz, el arasynda «Dalama» atymen tanylyp, onymen qoımaı: «Ataqty Ámirsana noıannyń balasy Tómirsananyń urpaǵy eken. Atasynyń amanaty boıynsha oırattardy qytaıdan qutqarǵaly kelipti» degen laqap taratyp júrgen, bir adam kóldeneńnen kelip qosylady. Ýaqyt ańysyn baıqaǵan bul alaıaq eń áýeli Jalqanyz qutyqtynyń kóńilin tabady. Ol dál qazir bulardy qoldasa, eki jep bıge shyǵaryn jaqsy bildi. Osylaı etse, birinshiden, Boǵda hannyń nazaryna iligeri anyq. Ekinshiden, Qobdany azat etýge eńbek sińirse, bolashaqta sóz joq batys ólkeniń bıligi qolyna ótedi de, shubar tós shynjyr balaq noıandardy bir shybyqpen aıdaıtyn bolady...
Mundaı múmkindikti jiberip alýǵa áste bolmaıtynyn alaıaq lama óte jaqsy túsindi de, Jalqanyz qutyqtynyń qoldaýymen dereý iske kiristi. Eń áýeli Qobda ózeniniń orta saǵasy, qazirgi Ýbsy aımaǵynyń Qobda sumyn jerindegi Qobda ózeniniń ıini Úshseńgirde uranhaı, baıyt, dórbet jáne qazaqtyń atqaminerlerin shaqyryp, jıyn ótkizedi.
«Bul jıyn 1912 jyly sáýir aıynda bolǵan», deıdi Mońǵolııa tarıh ǵylymdarynyń doktory Islam Qabyshuly. Osy basqosýǵa qazaqtar atynan sherýshi Qylań, tóre Adaı, ıteli Táji, shybaraıǵyr Kúlketaı, botaqara Barlam, qaraqas Qalel, sherýshi Jurtbaı, molqy Orazbek qatarly adamdar qatysqany anyq. Munda qaralǵan másele – «Qytaıǵa qarsy jasaq shyǵarý». Buǵan mońǵol-oırat noıandary «Maqul!» desken. Qansha aıtqanmen qany bir, namysy ortaq. Al qazaqtar maqul bolmaǵan. Tipti molqy Orazbek Manaquly tike qarsy shyqqan. Basqasy ony qoldaǵan. Tek Qylań atamyz óz qandastarynyń qylyǵyn jýyp-shaıyp: «Aıtqanyńyz oryndy, taqsyr, bul isti el-jurtpen aqyldasa otyryp kóreıik», dep ashýly qashqyn qalmaqtyń betin qaıtarǵan. «Qylańnyń sózin estip lamanyń júzi jylyp sala berdi», dep jazypty ólketanýshy-ǵalym Sherhan Oraıhanuly.
* * *
Osy oraıda, «Jalama degen kim?» deıtin suraq týady. Reseılik derekti qujattarda qalmaqtyń aty «Dambıjansyn Ámirsanaev» dep jazylypty. Al Qobda beti qazaqtary onyń «Da lama» degen dinı ataǵyna oraı «Jalama» atap ketken. Budan bylaı bizde osy atymen baıandaımyz. Dambıjansyn nemese Jalama týraly 1991 jyly Mońǵolııalyq jastar gazeti «Mongolyn zalýýchýýd» («Mońǵolııa jastary») basylymynda «Qalmaq Dambıjansyn» atty kólemdi maqala jaryq kóripti. Maqala avtory zertteýshi jýrnalıst Z.Lonjıdti jazýyna qaraǵanda, Jalama 1862 jyly Edil boıyndaǵy Astrahan qalasynda týǵan, ulty qalmaq» dep jazylypty.
Bul qashqyn alǵash ret 1889 jyly Mońǵolııaǵa kelip júrip, oǵash áreketi úshin qolǵa túsedi. Ony Ulastaıdaǵy ortalyqqa alyp baryp, tergep tekseredi. Ol tergeýshilerge: «Men Reseı azamatymyn, ultym mońǵol, ataqty Ámirsananyń nemeresi bolam», dep oıbaılaıdy. Ári qaladaǵy Reseı konsýldyǵynan adam shaqyrtýdy talap etedi. Konsýl: «Baryp, jaǵdaımen tanys», dep kópes P.I.Krıajevti jiberedi. Dál osy oqıǵa týraly Ulan-Úde qalasynda 1994,1998 jyldary eki ret jaryq kórgen I.I. Lomakınanyń «Golova Djalamy» atty kitabynda: «Ulastaıda tergeýde otyrǵan lama Reseı konsýldyǵynan kisi shaqyrtty. Konsýl kópes P.Krıajevti jiberdi. Oǵan kishkentaı sandyqshany ashyp, proklamasııany kórsetti. Onda arnaıy tapsyrma oryndaý úshin jiberilgendigi týraly orys tilinde jazylǵan qujat bolǵan», dese, Reseı saıahatshysy D.A.Klemens «Mońǵolııa týraly estelikter» atty kitabynda, «Qytaı sheneýnikteriniń qolyna túsken Jalamaǵa P.I.Krıajev «Astrahandyq qalmaq Reseı azamaty» degen jalǵan qujat jasap berip qutqardy», deıdi. Osy nusqa ras bolýy kerek.
Joǵaryda aty atalǵan Ámirsana – kóshpeli oırattyń sońǵy hanzadasy. Bul noıan 1755-1758 jyldary oırattardyń azattyǵy úshin mánji-qytaı bıligine qarsy shyqqan iri kúresker. Orta júzdiń sultany Abylaımen qarym-qatynasta bolǵan. 1755 jyly Jońǵar handyǵy tolyq joıylǵan tusta qashyp qazaq dalasyna kelgen, munda turaq tappaı, Tobyl qalasyna baryp panalaǵan. 1757 jyly sol qalada sheshek aýrýynan ólgen. Qytaılar hanzadanyń ólgenine senbeı, kórden denesin sýyryp alyp kórgen. Ámirsana keterinde: «Men kúnderdiń kúninde kelip, senderdi qytaı basqynshylyǵynan qutqaram», depti-mis. Osy ańyzdy aılaker Jalama jaqsy paıdalanǵan.
Orys ofıseri Adam Bennıgsen 1912 jyly jaryq kórgen «Neskolko dannyh o sovremennoı Mongolıı» atty eńbeginde «Mońǵolııadaǵy Qytaı ústemdigin shaıqaltý úshin asa pysyq bireýdi Ámirsana atyn jamyldyryp jibere qoısa jetip jatyr», dese, patshalyq Reseıdiń áskerı barlaýshysy V.I.Roborovskıı óziniń Mońǵolııaǵa sapary týraly jazbasynda: «Bizge kezikken mońǵoldar qytaı basqynshylarynan, «Bizdi qutqaratyn Ámirsana qashan keledi eken, bilesizder me?» dep suraǵany jaıynda derek qaldyrǵan. Dál osy sátti alaıaq lama jaqsy paıdalanǵan.
Bul qashqyn qalmaq alǵash ret 1891 jyly Ulastaıda qamaýdan bosaǵan soń Kúrege baryp bir jyl turǵan. Áıgili shyǵystanýshy Iý.N.Rerıh óz kúndeliginde: «Qalmaq Dambıjansyndy bir kúni orys soldattary tutqyndap, Qııaqty (Kıahty) bekinisine alyp ketti», dep jazypty. Biraq zalym Jalama Qııaqtyǵa barǵan kúni kenet joǵalyp ketken. Arada 10 jyldan keıin, 1900 jyly Tıbetke ekspedısııa uıymdastyrǵan P.K.Kozlovtyń otrıadymen birge Lhasaǵa barǵan. Ekspedısııa basshysynyń úkimimen tapsyrmalar oryndap júrip, taǵy joǵalyp ketken.
Týrasyn aıtsaq, HIH ǵasyrdyń basynda Reseı-Qytaı-Mońǵolııa qatynasyn zerttegen nemese osy iske aralasqan saıası tulǵalar, tyńshy-barlaýshylar, saýdager-kásipkerler, áskerı qaıratkerler men konsýldyq qyzmetkerleriniń bári derlik Jalamaǵa nazar aýdarǵan.
Mysaly, Reseı áskerinde tutqynda bolyp, 1920-1929 jyldary Syrtqy Mońǵolııada jumys istegen majar ofıseri Iozef Gelettiń 1936 jyly «Golova taınstvennogo mongola» atty Londonda bastyrǵan kitabynda, «Jalamany búlinshilikke orystar ózi daıyndaǵan», dese, Mońǵolııada ǵylymı barlaý jumysyn júrgizgen polıak Ferdınand Ossendovskııdiń «Zverı, Lıýdı ı Bogı» atty kitabynda Jalamany, «Kózbaılaýshylyq, sıqyrshylyq ónerin tereń meńgergen adam», dese, orys saýdageri, barlaýshy V.Býrdýkov qashqyn qalmaqtyń óz aýyzynan: «Túshethan aımaǵy Batyr-gún qoshýy Ulastaı-Kolshan kúrejoly boıynda ornalasqan Ashyqqorǵy (Ashıghorga) taýynda týdym», degenin jazyp alsa, joǵarydaǵy polıak F.A.Ossendovkıı: «Jalamanyń shyn aty – Baldan. Ol Reseıdiń Astrahan ólkesinde týǵan kishi dórbet taıpasynyń adamy», depti. Osyndaǵy pikirlerdiń aqıqaty – Ossendovskııdiki. Al bul taqyrypty tereń zerttegen Inessa Lomakına: «Jalamany tóńkeristen buryn «Mońǵolııanyń batysyn qytaılardan qutqaryp Oırat handyǵyn ornat» dep orystar jumsaǵan», deıdi.
* * *
Osy oraıda joǵaryda aıtqanymyzdaı, 1912 jyly 21 tamyzda Qobda qalasy qytaılardan tolyq azat etiledi. Buǵan deıin Qobda men Altaı shebi (qazirgi Shyńjan – Altaı ólkesi) bir ortalyqqa baǵynyp kelgen bolatyn. Mánji-qytaı bıligi 1907 jyly Altaı men Qobda shebin ekige bólip, jańadan qurylǵan Altaı shebiniń ortalyǵy retinde Sarysúmbe qalasy tańdalyp, torǵaýyt noıany Baltabandy (Balt van) bastyq etip saılady. Qobdadan aıyrylyp qalǵan qytaılar Altaıdaǵy Baltabanǵa qaıtaryp alý jaıly mindetin júktep, ásker beredi.
Dál osy tusta, álde shyn, álde daqpyrt Qobdadaǵy Reseı konsýly M.Kýzmınskıı arqyly mońǵoldarǵa «Altaıdan Baltaban ásker bastap kele jatyr» degen málimet jetedi. Sóıtip, Altaıdan kele jatqan jaýdyń betin qaıtarý úshin qolbasshy Maqsyrjab ásker bastap attanady. Olar Altaıdan Qobdaǵa baratyn kúre joldyń ústi Joltyǵa kelip bekinis alady. Maqsaty – Altaıdan aryp-ashyp kele jatqan qytaı áskerin osy jerde jasyrynyp jatyp qyryp tastaý.
Kenet el ishine kelip ornyǵa qalǵan mońǵoldyń qarýly sherigi ne istegeli júr, kimmen soǵyspaq? Ony Bulǵyn, Jolty, Laqshyn ólkesiniń qazaqtary túsinbeı dal bolady. «Kúdiktiń arty kúmán» degendeı sherikten seskengen eldiń bir bóligi úrkip Altaı asady.
Altaı jaqtan ásker kelip qala ma dep onsyzda alańdap otyrǵan halqa sherigi: «Bular baryp Baltabanǵa qosylady», degen kúdikten qarýly ásker eldi kúshpen toqtaýǵa umtylady. Sóıtip, mońǵol áskeri men qazaqtar arasynda qaqtyǵys bastalyp, «Jolty qyrǵyny» deıtin oqıǵa oryn alady. Osy oqıǵanyń basy-qasynda bolǵan adamnyń biri shybaraıǵyr Nájikesh Tańqaıuly (1885-1953) «El aıdalǵan» dastanynda:
Bulǵyn basy Joltyda
jatty halqa,
Tartý alyp oljaǵa batty halqa.
Nemere Stamboldyń bir balasyn,
Áýeli qan shyǵaryp atty halqa, ‒ dese, tarıhshy Zardyhan Qınaıatuly: «Bulǵynnyń basy Joltyda halqanyń tosqaýyl áskerine jolyqqan bazarqul Stambol Eleshulynyń aýyly qaqtyǵysyp qalady. Bul qaqtyǵysta Raıys Toqtaǵanuly oqqa ushty» dep jazypty.
Mońǵolııa qazaqtary arasynan shyqqan taǵy bir zııaly tulǵa hám ólke tarıhyn jınaqtaýshy Sherhan Oraıhanulynyń 1957 jyly oıǵyrlyq Qasym Áldeshuly degen qarııanyń aýzynan jazyp alǵan derekte: «Qutyrynǵan sherikter úıiniń qasynda jaıynda turǵan Raqym degen jigitti myltyqtyń dúmimen urǵanda, ashýlanǵan ol sherikti bir uryp ushyrady. Taıaq jegen sherik Raqymdy qolma-qol atyp jiberedi. Sol kezde Raqymnyń áıeli Qulashker tura umtylyp, atqan sherikti qylǵyndyryp óltiredi», dep jazady. «Qulashkerdiń azan shaqyryp qoıylǵan esimi – Bátıma Shańdaqbaıqyzy», deıdi tarıhshy Suraǵan Rahmetuly.
Qysqasy, bul qaqtyǵystan keıin dúnıe mıdaı bylyqty. Altaıdan keletin jaý Baltaban jaıynda qaldy da, halqa-mońǵol sherigimen qazaqtar arasynda qaqtyǵys paıda boldy. Bizdiń paıym boıynsha, osy tusta mońǵol noıandarynyń aldyna, «Qobda betindegi qazaqtardy ne isteımiz?» degen suraq týyndaǵan. Eń tıimdi tásil – bulardy Altaı betindegi týmalarynan alystatqan durys. Sonda Baltabanǵa da qosyla almaıdy, Qobda betine jasyrynyp kelip jylqy qýyp, el tonaıtyn Altaıdaǵy sybaılastarynan da alys bolady, ‒ degenge toqaılassa kerek. Osy bir kúrdeli sátti paıdalanǵan Jalama «bul isti men atqaram» dep belsenip shyǵady.
* * *
«Izdegenge – suraǵan» degendeı, qan jalap týǵan jaýyzǵa keregi de osy edi. «Bir qalmaq paıda boldy Jalama atty, Sıqyrshy, qany aram, dini qatty», dep Nájikesh aqyn aıtqandaı, qashqyn qalmaq dereý iske kirisedi. Tarıhshy Suraǵan Rahmetulynyń jazýyna qaraǵanda, Jalama qazirgi Bulǵyn-Delýin ólkesinde otyrǵan qazaqtardy túp qoparyp aıdaý úshin Tóńirek, Jalǵyzaǵash, Silkim mańyn jaılap otyrǵan aýyldarǵa kenet shabýyl jasaıdy. Ekiashada otyrǵan qaraqas Qosantaı áýleti Altaı betine úrke kóshedi. Al qarsylyq tanytqan Raqym Qosantaıulyn jáne áıgili palýan, qamshyger Qosylbaı Mirseıitulyn atyp óltiredi. Jalamanyń jaýyzdyǵynan seskengen eldiń bir toby qar basyp jatqan asýdy buzyp, Altaı betine aýyp ketýge talpynǵan.
«Mal tóldep aıaqtanyp jatqan kez. Saı-salaǵa tarap ketken eldi kóshirýge attanǵan sherikter keshikken saıyn Jalama qutyrǵan qasqyrsha jantalasyp, kózine kóringen adamdy tútip jeıtindeı túrde boldy. Sherikterden buryn qımyldap Altaıdyń asýyn buzyp arǵy betke asyp ketpek bolǵan qaraqas rýynyń kósh bastaýshylary dep Aqymbek pen taǵy bir jigitti baılap ákeldi. Sherikter aýyl adamdaryn shetinen soqqynyń astyna alyp, altyn-kúmis, baǵaly zattaryn tonap alyp, ony Jalamaǵa tartý etti», dep jazypty ólketanýshy Sh.Oraıhanuly.
Bul jerde mán beretin másele: eriksiz aıdaýǵa qaı óńirdiń eli kóbirek ushyrady degenge kelsek, Qobda betiniń týmasy, kásibı tarıhshy jáne atalǵan taqyrypty júıeli zerttegen Suraǵan Rahmetulynyń jazýy boıynsha, qazirgi Bulǵyn sumyn ólkesi, Delýn, Bessala, Tulba, Altaıdyń jáne Qyzylqııada mekendep otyrǵan rýy sekel Janyqul-Taqpyjannyń, Bóribaıdyń aýyldary túgeldeı aıdaýǵa ushyraǵan kórinedi. Sondaı-aq ólketanýshy Erketaı Nurpeıisuly: «Bul aıdaýǵa ilikpeı ana-myna jerde jasyrynyp qalyp qoıǵan aýyldar da bar. Atap aıtqanda, Nurpeıis, Janpeıistiń aýyldary jáne Ýanbaı Etekbaıulynyń aýly qazirgi Tulba sumyny jeri Qyzyl Qatýda qalyp qoıdy», dese, tarıhshy Qurmethan Muhamádıuly: «Jalamanyń aıdaýyna sherýshi rýynyń sańyrý, qurman, tólek toptary, Delýndi mekendep otyrǵan – qaraqas, molqy, Bulǵyn men Tulba jerindegi jántekeıler ushyraǵan»,
deıdi.
Budan jarty ǵasyr buryn irge teýip, kúl tókken jurtynan el aman, jurt tynyshta aıdalý – beıbit el úshin «kishi aqtaban shubyryndy» bolǵan tárizdi. Aıtalyq, aqyn Mysa Raqymbaıuly: «Sherýshi baıany» atty tolǵaýynda:
Shýlatyp qatyn-bala qyryp aıdap,
Tekqul menen Bekquldyń
qolyn baılap.
Keledi dúre soǵyp jaıaý aıdap,
Kóp adam qaza boldy sory qaınap.
Jiberdi malyn alyp, múlkin tonap,
Qalǵany qańǵyp ketti
qaıyr surap, ‒
dep sherli jyrmen sıpattasa, zertteýshi Sherhan Oraıhanuly: «Jalǵyzaǵash asýyndaǵy Tóńirektiń Aqbulaq jaılaýy men Shegirtaıdan aıdalǵan eldiń jaıyn aıtar bolsaq, ábden aıbarlanyp alǵan sherikter: «Tamaqtanamyz», dep, aıdalyp kele jatqan malǵa qasqyrsha tıip, ekeý-úsheýara bir qoıdan, bes-altydan júrgenderi jylqy, sıyr demeı semizin shalmalap ustap, ustatpaǵanyn atyp jyǵyp, dereý soıyp jep, taýsylmaǵan etti jemtik bolǵyzyp tastap júre beredi. О́zderi tipti otqa taıasa boldy, shıkili-pysyly jeıdi eken. Kıimderine, tipti denesine sý tımegen. Battasqan kirden kózderi jyltyraıdy. Qasyna taıansań, qolańsa sasyq ıisten júregiń aınıdy. Aýyl-aýyldyń malyn bir-birine kúshtep qosqandyqtan mal ekesh maldyń ózi basqa úıirdi jatsynyp, mańyraǵan qoı-eshki, móńiregen sıyrdyń zarly úni onsyz da tıtyqtap kele jatqan eldiń júıkesin tozdyrdy. Jol-jónekeı kóshke ere almaǵan tólder dalada qalyp jatty. Osyndaı neshe túrli qıyndyqty bastan keshirgen qaıǵyly kósh Delýin men Tulbanyń keń alqap, bel-belesterimen oıpat jazyqtaryna syıyspaı syǵylysyp keledi. Naǵyz jaý aıdaǵan kósh osyndaı bolatyn shyǵar. Aıdalǵan el ańsaǵanyn shólge, aryqtaǵanyn jolǵa tastap qazirgi О́lgeı qalasynan jıyrma shaqyrym jerdegi Sarykólge kelip jetti», dep jazady.
Bul oqıǵa Qobda beti qazaqtary úshin taǵy bir «Aqtaban shubyryndy» bolǵany anyq. Oqıǵa munymen shektelmeıdi, aıdalǵan el kóterilis jasap, Reseı jerine aýyp barady. Bul jaıt patshalyq Reseıdiń nazaryn aýdaryp, Dýmada másele bolyp kóteriledi. Tipti qýǵyn kórip qyspaqqa túsken qazaqtardyń kúıi ult ustazy Ahmet Baıtursynulynyń qulaǵyna jetip, «Qazaq» gazeti kúlli alashqa ún tastap, bastama kóteredi.
