Ulttyq mártebege múddeli teatrlar ultqa jaqyn ba?

Sultanáli BALǴABAEV,

jazýshy-dramatýrg:

– Kez kelgen eldiń mádenı dá­re­­jesi eń aldymen, teatr óneriniń je­tis­tigimen baǵalanady. Bylaı qara­sańyz, bizde bul jóninde esh­qandaı kúrdeli másele joq sııaq­ty.­ О́ıtkeni Qazaqstanda teatr óne­riniń ósip-órkendeýine barlyq jaǵ­daı jasalǵan. Mysaly, soń­ǵy­ jyldary kóptegen teatr­ǵa jańa ǵımarat berildi. Teatr­­­lar­ǵa respýblıkalyq jáne jer­­gilikti bıýdjetten­ qar­­­jy bólý de oıdaǵydaı she­shil­gen. Aka­de­mııa­lyq, ult­tyq már­te­be­ alǵan óner ujym­da­ry da bar­shy­lyq. Teatr qaı­rat­ker­leri qur­­metti ataqtar men nag­ra­da­lar­ǵa, prezıdenttik, mem­le­ket­­tik stıpendııalarǵa, basqa da qol­daý­lar men qamqorlyqtarǵa ıe bo­lýda. Teatr mamandaryn­ da­ıyndaý da júıeli qolǵa alyn­ǵan. Jyl saıyn túrli teatr festı­val­­deri de ótkizilip keledi.

– Demek teatrlarymyzdy bu­rynǵydan da órkendetip, kó­rermenderdi kóbeıtip, ja­ńa­ bıikke kóterýge tolyq múm­kindik bar. Al endi bul múm­kin­dik qalaı paıdalanylýda, olar­dyń nátıjesi qandaı?

Sultanáli BALǴABAEV:

– Bul rette erekshe oılan­dy­ra­tyn bir másele bar. Kez kel­gen halyqtyń teatry sol ha­lyqtyń ulttyq dramatýrgııasy­ ór­kendemeı eshqashan alǵa bas­paı­dy. Sondyqtan da álemdegi teatr­lardyń bári eń aldymen, óz dramatýrgterin ardaqtaıdy; birinshi kezekte ózderiniń eń úzdik, kórkemdik sapasy joǵary shyǵar­malaryn sahnalaıdy. Teatr­lar­dyń repertýarlyq saıasaty da birinshi kezekte osy baǵytta júr­giziledi. Al elimizdegi jaǵ­daı buǵan kerisinshe. Bizdiń teatr­larymyzdyń repertýary­na­ qarap otyrsaq, sheteldik avtor­lar­dyń týyndylary óte kóp eke­nin birden baıqaımyz.

Sonda qalaı, bizdiń teatrlar ataýy qazaqtiki bolǵanymen óz­ge­ elderdiń tynys-tirshiligin kó­rsetip, nasıhattaý úshin qu­ryl­ǵan­ ba? Teatrlarymyz ult­­tyq degen­ mártebe alýǵa son­daı múddeli bola turyp, óz ulty­myz­dyń shyǵarmalaryna nege at­ústi qaraıdy? Bul óte oılandy­ra­tyn másele. О́ıtkeni qazaq kó­rer­menderi qazaq teatryna óz hal­qy­nyń tárbıesin alyp, óziniń ult­tyq úlgi-ónegesin kórip, kem­shi­ligi men olqy tustary bolsa­ ony da ańǵaryp, oılanyp, tol­ǵa­nyp, jan dúnıesine azdy-kópti bol­sa da ulttyq ózgeris engizý úshin barady. Al biz bolsaq olar­ǵa qazaqqa túk qatysy joq satyr-sutyr, tars-turs etken, qısalańdap bılep ne bolsa sony aıtatyn sheteldik qaıdaǵy birdeńelerdi kórsetemiz jáne muny teatrda jańalyq jasadyq dep maqtan etemiz.

Sondaı-aq órkenıetti el­der­­diń bárinde sahnadaǵy qo­ıy­­lym kórkem týyndy ǵana emes, sonymen qatar halyq tuty­natyn, sonyń nátıjesinde min­det­ti túrde paıda beretin ónim dep­ baǵalanady. Taqyryby qan­sha­lyqty keremet, kóteretin pro­b­lemasy qandaı mańyzdy bol­sa da, kórkemdik sapasy­ tó­men, kórermenniń talap-tal­ǵa­­myna sáıkes kelmeıtin, qy­zyq­tyrmaıtyn shyǵarmalar esh­qa­shan­ sahnalanbaıdy. Teatrǵa jum­salatyn qarjynyń árbir tıy­nyna deıin qatań esepte, naq­ty­ baqylaýda bolady. Al bizdiń Qa­zaqstanda repertýarǵa sapasyz pesa qabyldaǵan nemese sátsiz spek­takl qoıyp, aqshany bosqa jum­saǵan jaýapty adamdar eń bol­masa eskertý alypty degendi esti­gen emespiz. Bul da órkenıetti el­derdiń teatrlarynda joq rahat­ ­ómir!

Árıne, muny bizdiń mem­le­ket­tik teatrdaǵylar da jaqsy bi­ledi. Mundaı áńgime kóterilse, «Jaq­sy pesa joq, jalpy, bizde du­rys dramatýrg bolmaı tur» de­gen áńgime aıtady. Álgindeı áń­gime aıtatyn teatr basshylary qaı dramatýrgtiń qandaı shyǵarmasymen tanysqan, ol shyǵarmanyń kemshilikteri nede, qaıta qarap, jóndeıtin tustary bar ma – bul jóninde bir aýyz sóz qozǵamaıdy.

Demek teatr jumysyn uıym­das­tyrýǵa reforma jasaý kerek jáne buǵan tolyq múm­kindik bar. Qazir elimizdegi áleý­mettik-ekonomıkalyq sala men saıası basqarý júıesiniń bárin­de alýan túrli jańartý júrý­de. Ǵylym-bilim jóninde de kóp­te­gen reforma qolǵa alynýda. Tek teatrlardyń jumysyn bas­qarý men úılestirý baıaǵy 90-jyl­dar­­daǵydan ózgermegen. Iаǵnı teatrlardyń jumysyn bú­gin­gi naryq zamanyna beıimdeý ba­rynsha kenje qalǵan.

Sondyqtan teatrlardyń ju­my­syn basqarý men úılestirýdi tú­begeıli qaıta qarap, qazirgi za­man talabyna saı naqty reforma jasaý qajet. Bul úshin birin­shi kezekte Mádenıet jáne sport mınıstrligi tara­pynan shynaıy janashyrlyq óte­ qajet.

– Maǵıra apaı, siz de pe­sa­­­ jazdyńyz, dramatýr­gııa­ sa­la­­sy­men aralasyp kór­di­ńiz. Baı­qaý­lardan júlde al­dyńyz, sol je­ńimpaz shyǵar­ma­laryńyz sah­nada nege qoıyl­maı­dy?

Maǵıra QOJAHMETOVA,

jazýshy-dramatýrg:

– Qalamynan órgen pesa­la­ry­nyń bári ulttyq teatr ónerine sú­beli úles bolyp qosylyp, osy janrdyń jyqpyl-jyrasyn bes saýsaǵyndaı meńgergen Sul­tan­­áli zamandasyma syrttaı súı­si­nip, qyzyqqanym bolmasa, ózim­di kásibı dramatýrgterdiń qata­ry­na qospaımyn. 2001 jyly­ al­ǵash ret Qazaqstannyń halyq ár­tisi Roza Áshirbekova týraly pesa jazdym. Izin ala «Kóshim han», «Mánshúk» degen pesa­larym dúnıege keldi. О́zim Kókshetaýdyń kazaktar jaýlap alǵan Zerendi óńirinde dúnıege kelgennen keıin bolar, tarıhtaǵy shyndyq pen ádiletsizdikke baılanysty osy bir qyzyqty ǵylymmen aınalysýǵa burynnan bir búıregim buryp turatyn edi. Sóıtip, 2008 jyly Kóshim handy tereńirek zerttep, zertteýimdi pesaǵa aınaldyryp, baıqaýǵa qatysyp, júldeger atandym jáne oǵan qomaqty qarjy da aldym. Batyr Baýyrjan Momyshuly týraly jazǵanyma da, Mánshúk týra­ly pesama da júlde ıelendim. Biraq júlde ıelene turyp, pesalarym sahnalanbady. Munyń ne sebebi bar, ony da túsine almadym. Júlde alǵan týyndylardy sahnalaýǵa teatr rejısserleri qyzyqpaı ma? Rejısserlerge tym bolmaǵanda Mánshúk taqyryby tartymdy bolar dep oılaǵanmyn, biraq kıno jaǵynda birdi-ekili rejısser qadam jasaǵanymen, teatr tarapynan batyr qyzymyzdyń erligin qaýzaǵan taqyryp taǵy da qozǵaýsyz qaldy. О́z basym «meniń mynandaı pesam bar edi, qoıyńdar» dep teatr jaǵalap júrý­di uıat sanaımyn. Dramatýrg búgin­gi qoǵam ózgerisin, adamǵa qajet­ti qundy nárseni tap basyp tanı alatyn erekshe shyǵar­ma­shylyq túısiktiń ıesi bolýy ke­rek­ dep oılaımyn.

Nurlan QAMI,

dramatýrg, aýdarmashy:

– Sahna qoıylymyna jaýap­ be­retin maman – rejısser. Soń­ǵy 20-30 jyldyqta dramatýrgııa aıdalada qaldy da, re­jısserler oıyna ne kelse, so­nymen aınalysa bastady. Alek­seı Tolstoıdyń aıtatyny­ bar: «Men bul spektakldi elý ret­ kórgenmin. Elý birinshi ret kórý­ge kelip otyrmyn. Bul spek­takldi jatqa bilemin. Qaıta-qaı­ta kóretin sebebim, pesany oqy­ǵan kezdegi keıipkerlerdiń tolǵanysy meniń júregime qalaı áser etse, akterdiń oıyny da meni tap sondaı tebireniske túsirip, ekeýiniń bir tolqynda túıiskenin kórý úshin baramyn. Ekeýi bir yrǵaqqa túsken kezde júregimde katarsıs bolady, meniń janym sodan rahattanady» deıdi. Al búgingi teatrlarda osyndaı ustanym bar ma? Prozaık dosym bar edi, osydan jıyrma jyl buryn M.Áýezov atyndaǵy akademııalyq teatrdyń «Qazaqtar» degen spektakline barypty. Hannyń rólindegi bas keıipker basyn qos qoldap ustap edenge jata qalyp ári-beri domalaıtyn kórinedi. O zamanda bu zaman, qandaı han edende domalap jatady? Pesanyń avtory,­ es­ti sózdiń máıegin sapyrǵan Qalı­han Ysqaq handy jerde domalatyp qoımaıtyny anyq. Osy teatrdyń Maǵjan Jumabaev týra­­ly qoıylymynda da óreskel qatelik bar. Maǵjan quıyndatyp kelip ústeldiń ústine sekirip shyǵyp óleń oqıdy. Aqyn bolmaq túgili, jyndy bolsa da, qaı qazaq ústeldiń ústinde oınaqtap júrýshi edi? Qazaqtyń qasıeti men qundylyǵy boıyna sińgen Maǵjanǵa bul minez tipti jat bolýy kerek edi. Osynyń bári kimniń kinási, árıne, rejısserdiń. Rejısser ózi qoıyp jatqan spektakldegi keıipker obrazyna tanym turǵysynan kele almaıdy. Sahnadaǵy birtalaı kemshilik rejısserdiń biliksizdiginen bolady. Osy sebepten búginde teatrǵa aıaǵym tartpaıdy. О́ıtkeni bári de ótirik. Sıtýasııa da ótirik, sóz de ótirik, bul ótirikpen rejısserler kimdi sendire almaq?

Eń ókinishtisi, drama­týrg­ter­­­diń ne jazyp, ne qoıyp jat­­qa­ny­nan rejısserler beıha­bar. Shyǵarmashylyǵymen ta­nys­ emes. Jazýshylar oda­ǵy­nyń­ janynda dramatýrgter­ sek­sııa­sy­ jumys isteıdi. Solar­dyń ju­my­sy­men tanysyp, «qor­jy­nyń­da ne­ bar?» dep surap jatqan bir re­jısser joq. Saıyp kelgende, dra­matýrg pen rejısserdiń arasynda birlik joq.

– Endeshe, saýalymyzdy­ re­­­jısserlerge qaraı baǵyt­ta­­­ǵa­nymyz jón bolar. Búgingi teatr­ǵa qandaı pesa kerek?

Murat AHMANOV,

Ǵ.Músirepov atyndaǵy aka­de­mııalyq balalar men jas­ós­pi­rim­der teatrynyń rejısseri:

– Búginde teatrlardyń damý deń­geıi birdeı emes jáne bul bir esepten, durys. Talpynysy, usta­nymy, baǵyty ártúrli bol­ǵan­dyqtan, izdenis te soǵan sáı­kes júredi. Teatrda kóp má­se­leni qarajat sheshetin bolar, táýeldi etetin basqa da túıt­kilderi bolýy múmkin. Alaı­da­ negizgi másele Mádenıet jáne sport mı­nıs­trliginiń ıdeologııasynda. Ult­tyq qundylyqty dáripteý, ultymyzdyń jaqsy dúnıesin jarqyratyp jarnamalaý jaǵy kem­shin. Sizder aıtyp otyrǵan tarıhı taqyryptardy sahnalaý úshin arnaıy memlekettik tapsyrys kerek. Rejısserge tapsyrys berilse ǵana ári qaraı kórkem izdenis jumysy bastala­dy.­ Ol úshin dramatýrgııalyq shy­ǵarmalarǵa konkýrs jarııala­na­dy, solardyń ishinen rejısser­ óz tanymyna týra kelgenin tań­dap­ alady. О́zim rejıssýramen­ aı­na­lysqaly beri qanshama ulttyq má­selege nazar aýdardym, qal-qa­di­rim jetkenshe sahnaladym.

Árıdash OSPANBAEVA,

M.Áýezov atyndaǵy ulttyq teatr­dyń rejısseri:

– Meniń pikirim dra­matýrgterge­ d­e, teatr­ta­ný­shy­larǵa unamaýy múm­kin. Joǵarydaǵy dramatýrg aǵam­nyń sózimen kelispeımin. Sebebi rejısser , aldymen sýretker, jalań nárseden jańa dúnıe týdyrýshy adam. Onyń ózindik oıy bar. Kórermen nemese basqa bir kók attynyń kelip: «sen bylaı jasasań» degenine rejısser moıynsuna bermeýi kerek dep oılaımyn. Sol sebepti biz derbes tulǵamyz. Sol úshin de biz óner týdyrýshy adambyz. Keıde maǵan: «sen nege ınssenırovkaǵa bardyń, nege zamanaýı dramatýrgııany sahnalamaısyń?» degen suraq qoıylady. Dramatýrgııada aýytqýshylyq bar, jetispeıtin kemshin qyry jeterlik. Keıbir pesany qolyńa alyp oqısyń – ádemi. Biraq radıospektakl sııaqty, sahnaǵa jaramaıdy. Qoıylymǵa aınaldyratyndaı áreket joq, shym-shytyryq shıelenis joq. Túsinesiz be? Sóıtip, álgi pesany ári aýdaryp, beri tóńkerip, ózegindegi bir túıir oıdy taýyp, negizgi mánine úńilip, áreket qurasyń. Kúldi-kómesh jazylǵan kishkentaı dúnıeni úrlep-úrlep, qoǵammen úılesim tabady-aý degen oıdy ekshep alyp, jumys jasaýǵa týra keledi. Soǵan qaramastan, qoıýshy rejısserlerge syn, kóńil tolmaıtyn pikir kóp aıtylady. Sondyqtan qurmetti drama­týrgter, rejısserlerdiń si­z­der­ge de aıtatyn óz ýáji bar­. Bárimiz bir teatr ónerine qyz­met etip júrmiz, siz óz sala­ńyz­ben aınalysyńyz, biz óz ju­mysy­myz­ben aınalysaıyq.

«Ne másele ózekti, qaı taqy­ryp­ty qozǵaýǵa bolady?» degen­ suraq qoıylyp otyr. Drama­týr­gııasy shymyr bolsa, bárin qoz­ǵaýǵa bolady. Eger kóńilden shy­ǵatyn taza dramatýrgııalyq shy­ǵarma bolsa, oılanbastan qoıar edim. Biraq ókinishke qaraı, ondaı dúnıe joq. Bolǵan kúnniń ózinde avtormen kelise otyryp, kemshin tusyn jetildirip, materıalǵa ózgeris engizýge týra keledi. Nege? Sebebi shyǵarmany qut­qarý kerek! «Qarakóz» sııaq­ty­ keremet shyǵarma kelip tur­sa, nege qoımasqa? Qazaq drama­týrgııasynda «Qaragóz» deń­geıin­degi dúnıe qaıta týa ma? Qaı­dam. Men qazir teatrdyń kór­kemdik keńesiniń múshesimin. Shy­ǵar­ma­shy­lyq quramda júrgen soń bizge teatr­dyń ádebıet bólimine kelip tús­k­en jańa pesalardy oqýǵa be­redi jáne biz ony mindetti túrde talqylaımyz.

– Otyryp qalǵan qyz­dar­dyń, jalpy jas­tar­ máselesin qoz­­ǵa­ǵan «Júregimniń ıesi»­ at­ty jas dramatýrg Aıda­na­ Ala­mannyń pesasyn qoı­dy­ńyz­­. Pesa mátini ájeptáýir óz­ge­­­riske tústi. Sizderge mátindi qa­ı­ta jazyp shyqqan durys pa, álde daıyn kúıde kelýi kerek­ pe?

Árıdash OSPANBAEVA,

rejısser:

– Daıyn kúıde kelse, ǵanıbet bolar edi. Biraq áli maǵan ondaı dúnıe kelgen emes. Daıyn kúıde tek A.Volodınniń «S lıýbımymı ne rasstavaıtes!» degen pesasyn «Seni saǵyndym» ataýymen Astanadaǵy teatrdyń birinde sahnaladym. Oılanýdy qajet etpeıtin daıyn pesamen jumys isteýdiń rahatyn sol kezde túsindim. «Kemshiliksiz» degen A.Volodınniń ózin de ózgertýge týra keldi. Rejıssýrada onsyz bolmaıdy. Rejısser kemshilikti túzeýmen emes, rejıssýramen aınalysýy kerek. Dramatýrgııanyń jetpegen jerin jaryqpen alamyz, tútin salamyz, basqa da effekt beremiz. О́ıtkeni bizge qalaı da pesany qutqarý kerek. Aıdana Alamanmen jaqsy tandem boldy. Sebebi ol da jas, men de jaspyn. Naqty oıǵa qurylǵan Aıdananyń 5 álde 6 bettik pesa­sy áıel taǵ­dy­ryna alańdaıdy. Pesanyń anshlagpen júrip kele jatqanyna, mine, alty jyl boldy, bir aı buryn bılet almasa, kórermen kire almaıdy. Shúkir.

– Qolǵanat, siz qyzmet etetin M.Áýezov atyndaǵy ulttyq teatrǵa jylyna orta eseppen­ qansha pesa túsedi? Derek bar­ ma? Estýimizshe, jazylǵan pesa­­ júlde alǵan kúnniń ózinde teatr­dyń Ádebıet bóliminde, dırek­torlardyń ústel sýyrmalarynda shań basyp, úıilip jatady deıdi, sol ras pa?

Qolǵanat MURAT,

dramatýrg:

– Teatrdyń ádebıet bólimine tapsyrylǵan pesalardyń bári rejısserlerge taratylady. Za­ma­­­naýı taqyryp kerek pe, álde ta­rıhı janr, múmkin klassıka qajet pe, sonyń ishinen rejısser ózine keregin tańdap, taýyp alady. Rejısser óz qalaýymen, uzaq ýaqyt tolǵanyp, ishinde qaınap pisken jobaǵa qol artatyny belgili. Ekinshi másele, teatrdyń saıasatyna da baılanysty.

– Jas rejıssersiz, jańa bir týyndy qoıǵyńyz keledi de­lik. Aldyńyzda «sen tur, men ata­ıyn» degen dramatýrgter ar­mııasy otyr. Akademııalyq teatr­dyń rejısseri retinde sizdi qandaı taqyryp, ne máse­le­ tolǵandyrady?

Árıdash OSPANBAEVA,

rejısser:

– Jumys talaby men erejesine sáıkes ár rejısser jyl saıyn negizgi úsh taqyrypty alady, munyń syrtynda rejısserdiń jeke jumysy degen taǵy bar. Rejısser retinde meni qarapaıym adamnyń taǵdyry, tragedııa, mahabbat qyzyqtyrady. Biraq mundaı shyǵarma joq. Aǵa býyn dramatýrgtermen aralastyǵym az bolǵanymen, ózim qatarly jastarmen, teatrtanýshylarmen etene baılanystamyn. Bul áńgime bizdiń ortamyzda jıi talqylanady. Kenesary han ba, Mahambet pe, Mánshúk pe, eger dramatýrgııasy myqty bolsa, tańdap-talǵap jatpastan, qolǵa alyp qoıar edim.

– Joǵaryda «Pesamdy aly­p­­ júgirip júremin be?» dep aı­­­­typ qaldyńyz. Búgingideı aq­pa­­­­­ra­t­­tyń aǵylǵan zamanynda na­­­sı­­hat jaǵy kemshin, jazylyp­ jat­q­an materıaldardyń jet­peı jatqan jaǵy taǵy da bar dep dabyl qaǵyp otyrmyz. Osy máselede teatrmen, rejıssermen avtordyń arasynda jaqyn baılanys kerek-aq...

Nurlan QAMI:

– 2008-2009 jyldary­ eli­miz­degi eń belgili teatr rejıs­ser­leriniń biri teledıdardan sóıledi. «Pesa joq, dramatýrgııa óldi, teatrǵa eshkimniń jany ashymaıdy, qoıatyn pesa­ taba almaı otyrmyn», dep eńiregende etegi jasqa tolyp tur eken. Erte­ńinde telefon soǵyp habar­lasyp: «Osy áńgimeńiz ras bolsa, az-kem­ áńgimelessek», dep óti­ni­­­shim­­di bildirdim. Ol kezde «Han Kene» degen jalǵyz-aq pe­sam bar edi. Aldyna qoıyp kettim. «Keıin habarlas», dedi. Sol «keıin» degen keri ketken sóz taǵy eki aı kúttirdi. Sondaǵy ol kisiniń aıtqany: «Myna pesań qıyn eken, kúrdeli eken», dedi. Úırenshikti syrǵytpa sózben shyǵaryp saldy. Jaraıdy, odan ári kettik, odan keıingi dırektorlar tusynda da úsh-tórt pesamdy kóterip bardym. Bári de nátıjesiz aıaqtaldy. Sebebi rejısserler jazǵan pesańdy oqymaıdy.

– Munda jas dramatýrgter otyr. «Eger pesa ótkir bolsa,­ qo­ǵamdy tolǵandyratyn má­se­le bolsa, ol sózsiz qoıylady ǵoı» degen pikir aıtylyp jatyr. Solaı jazyp júrgen jas­tar­ bar ekenin bilemin. Drama.kz­­ qurylǵaly bir­ge­ kele jatyrsyzdar. Klas­sı­kalyq úlgi­degi eski drama demeı-aq qoıaıyq, biraq ót­ken­men salys­tyrǵanda jańa drama­nyń­ aıyrmashylyǵy qan­daı? Siz­der­ qalaı oılaısyz­dar?­ Álde ja­ńa drama degen bos sóz be?

Álibek BAIBOL,

dramatýrg:

– Munda aıtylǵan keıbir oılarmen kelisemin, keıbirimen kelispeýge de bolady. Ol adam­nyń­ ishki ustanymyna baılanys­ty­ bolar. Keıde pesalardy jan-jaq­taǵy teatrlarǵa jibergen kezde bir rejısserge ortańqoldaý kóringen dúnıeni ekinshi rejısser unatyp, qýana qabyl alyp jatady. Taqyryp jaǵynan, forma, stıl jaǵynan da solaı. Bul jerde adamı faktor joǵary turýy kerek dep esepteımin. Osy turǵydan kelgende eger belgili bir rejısserge pesa unamasa, ol búkil Qazaqstan teatr­laryna unamaıdy degen sóz emes. Elimizde alpysqa jýyq teatr bar. Memlekettik jáne jekemenshik teatrlar bar, Teatr qaıratkerler odaǵy jumys istep jatyr. Ár teatrdyń Ádebıet bólimi bar. Pesalaryńyzdy sol jaqqa elektrondy poshta arqyly joldasańyzdar bolady. Keıde rejısserlerdi de túsinemiz. Biri oıda, biri qyrda júredi. Pesanyń elektrondyq poshtaǵa birden klassıka bolyp top etip túse qalmaıtynyn dramatýrg qalamdastardyń ózderi de biledi. Birinshiden, ol uzaq úderisti ótkeredi. Aldymen, taqyrypty zertteıdi. Ekinshi, keıipkerler júıesin túzedi. Úshinshi, ústine kıimin kıgizedi, ıaǵnı formasyn izdeıdi. Tek sodan keıin ǵana oı qazanyna salyp, qaınatyp baryp jazady. Oǵan da keminde 3-4 aı ýaqyt jumsalady. Toǵyz qabat torqadan shyqqandaı uzaq tolǵatyp jazǵan dúnıeń teatrǵa osylaı usynylady. Teatrda da keıde aılar boıy uzaq jatyp qalady. Máselen, «Týǵan kún» degen pesany aýdaryp edim, eki jyldaı portalda jatyp, rejısser Bolat Uzaqovtyń kózine túsip, Astanada qoıyldy. Sondyqtan bul rette bireýdi kinálaǵym kelmeıdi. Bul jumys úderisi, keıde rejısserler ózderi habarlasyp: «Mynadaı taqyryptardy jazyp bere alasyz ba?» dep tapsyrys berip jatady. Ádebıettegi jolymdy prozadan bastadym, al aqyndar bir óleń jazsa da, kelesi kúni áleýmettik jelilerge shyǵyp, aýdıtorııany aýzyna qaratyp, dúrildetip ala jóneledi. Dramatýrgııanyń basyna mundaı baq buıyrmaǵan, ádebıetke talpynǵandardyń bul janrdan syrt júrý sebebi de sonda. Baıaǵyda Qalaǵam, Qalıhan Ysqaq aǵamyz: «Bir pesa jazǵansha bir roman jazǵanym artyq edi» deıtin. «Nege?» deımiz ǵoı, «Roman oqylady ǵoı, al pesa sahnalana ma, joq pa, belgisiz» deıtin kúrsinip. Rasynda da, nátıjesi 50 de 50,­­­­ oǵan ýaqytyńdy jumsaısyń, densaýlyǵyńdy beresiń, izdenisi de aýyr. Al ol mańdaı terdiń bári sahnanyń syrtynda qalady da, ol eńbegińnen rejısser de, teatr­ synshysy da beıhabar qalýy múmkin. Jazǵanyńnyń bári sahnalanýy mindet emes bolar. Bizden keıin de urpaq keledi. Oqyrman bar, kórermen bar, oqyp, ózine qajettisin ekshep alady. 2021 jyldy Memleket basshysy «Balalar ádebıeti jyly» dep jarııalady. Odan keıingi 2022 jyldy «Balalar jyly» dep belgiledi. Bir qynjyltatyny, osy eki jylda qazaq teatrynda qozǵalys bolǵan joq. Arnaıy ataý ıelengen eki jylda balalar dramatýrgııasyna qa­tysty kóptegen premera qoıýy­­­myz kerek edi. Biraq ol jyldy­ ót­kerip aldyq. Pesanyń bári eresekterge arnalyp jazylady. О́z basym balalar dramatýrgııa­syna kóbirek kóńil bólemin. Rejısser, dramatýrg, akter – osy úsheýi sahna múddesine qyzmet etýi kerek. Al kórermen – biz daıyndaǵan ónimdi qabyldaıtyn tarazy.

Amangeldi MUQAN:

– Rahmet, Álibek. Aýdarma degennen shyǵady, bul máselemen kezinde múıizi qaraǵaıdaı klassık, dramatýrgterimizdiń ózi belsene aınalysqan. Bunyń bir paıdasy bar. Dramatýrg ósedi. Sheteldik avtorlardyń myqty degen pesasyn aýdaryp otyryp, sol tájirıbe negizinde ol óziniń shyǵarmashylyǵyn aıqyndaıdy. Mine, osy jaǵynan alǵanda, maǵan Álibektiń pozısııasy unaıdy. Kúni keshe ǵana Ádebıet ınstıtýtynda 95 jyldyǵy atalyp ótken ádebıettanýshy, aýdarmashy Jumaǵalı Ysmaǵulov aǵamyzdyń bes kitabynyń tusaýkeseri boldy. Balzaktyń, Chehovtyń pesa­laryn maıyn tamyzyp otyryp tárjimelegen aýdarma isiniń qara narynyń qaı eńbegi de sapaly. «Qazaq tiline aýdarýǵa kelgende qalamgerlerimizdiń sheberligi tómen, aýdarmanyń sapasy túsip ketti» dep qazir dabyl qaǵamyz ǵoı, osy pikirde shyndyqtyń ushqyny jatqanyna Jumaǵalı aǵamyzdyń kásibı bıik talǵammen jasap ketken dúnıeleri dálel, sol eńbekterdiń naǵyz klassıkalyq aýdarma ekenine búgin kózimiz jetip otyr. Sol sebepti bizdiń dramatýrgter aýdarma máselesin de nazardan qaǵys qaldyrmaýy kerek. Shekspırdi aýdarǵan M.Áýezov, Á.Kekilbaev aýdarmalarynyń sapasy, áseri túpnusqadan kem emes. Kórermenniń júregine jetetini de sol sebepten bolsa kerek.

Jazǵan dúnıesi Astanadaǵy bas sahnada qoıylyp, ózekti taqyryptardy kóterip júrgen Jánibek Áliken degen jas avtorymyz bar. Klassıkalyq úlgidegi dramatýrgııa men búgingi dramatýrgterdiń arasynda bir ózgeris boldy ma? Búgingi ózekti taqyryptardy kóterip júrgen sizdiń oıyńyz qandaı, Jánibek?

Jánibek ÁLIKEN,

dramatýrg:

– Árıdash zamandasym du­rys­ aıtady. Nashar jazamyz. Dra­ma­týr­gııanyń deńgeıi túsip ketti. Sebebi tanym kózqarasymyz keń emes. Bul biz izdenbeımiz degen sóz emes. Dramatýrg materıaldy qaıdan alady? Spektakldi kórip, salystyryp otyryp alady. Kúntizbe paraǵyndaǵy mereıtoı ıeleriniń ataýly kúnderin túgendeýmen, naýqandyq nasıhatpen dramatýrgııa damymaıdy. Dramatýrg ýaqyttyń aldynda júrýi kerek. Onyń pesasy qaı kezeńde qoıylsa da, sol kezeńniń ózekti máselesin qozǵap turýǵa tıis. Biz osylaı jaza almaı júrmiz. Áıtpese, qazir dramatýrgterge zor múmkindik berilgen. Terezege qarap otyryp jaza berseń, tóńirek tegis drama. О́tkende jekemenshik teatrdyń qoıylymyn tamashalaýǵa bardym. Tómengi qabatta teatr, tóbesinde LGBT-nyń túngi klýby tur, tars-turs dybys sahnadaǵy spek­takldi estirtpeıdi. Osy­nyń ózi – daıyn turǵan drama. Drama­týrgterge Úkimetten qol­daý­ kerek. Mysaly, halyq­ara­lyq teatr festıvalderi ótedi. Teatr óneri úshin mańyzdy sanalatyn dúbirli saıysqa teatr ujymdarymen birge tek synshy­lar, teatrtanýshylar barady­. Mundaı sheteldik báseke-baı­qaý­ǵa dramatýrgter eshqashan bar­ǵan emes. Sol jerde dramatýr­gter de tizilip otyrsa, nesi aıyp? Shetel dramatýrgteriniń qalamy árlegen qoıylymdarmen tany­syp, olardy qyzyqtyratyn taqy­ryptardy, baǵyt-baǵdaryn kór­geni durys. Tanym kókjıegi keńeı­gennen keıin shabyt oıanady.

Rejısserlerge de azdaǵan bazynamyz joq emes. Byltyr Drama.kz basqosýynda búkil rejıs­serler bir shyǵarmany alyp taldap, ishegin tartyp, «sumdyq eken», «shedevr eken» dep basyn shaıqap, qaıta-qaıta shuq­shıyp qarap jatty. Qandaı shyǵarma ekeni ishimde qalsyn. Oqyp kórdim, túk túsinbedim. Álgi pesaǵa akterler de aýzyn ashyp, kózin jumdy. Bul ne, snobızm be? Túsinbegen nárseni biletin adam sekildi ótirik tańyrqaý ma, «koroldiń jalańash ekenin esh­kim aıtqysy kelmegen» ishki kembaǵaldyqty jasyrý­ ma­, tú­sin­bedim. Eń ǵajaby, rejıs­ser­ler­diń kópshi­ligine osy minez tán.

Pandemııadan keıin kóp adam­nyń ishki qundylyǵy ózgerdi. Qa­zir adamdar teatrlarǵa, kıno­teatr­larǵa aǵylyp barady. Búkil qoǵam­dyq mádenı orynda adam tolyp otyr. Bul – óte jaqsy úrdis. Teatr osyndaı ǵajap ke­ıip­ke engende pesalaryń qoıy­lyp jatsa, kóńilimiz óser edi, árıne. Jaqsy dúnıe jerde qalmas, al kórkemdik sapasyn tómen sanasa, rejısser qyryq syltaýyn alǵa tartyp, sypaıy bas tartatyny belgili. Iаǵnı pesań nashar,osy shyndyqty aýyr bolsa da, moıyndaýǵa týra keledi. Bul qalypty jaıt. Demek dramatýrgtiń «Men uly edim, rejısser meniń deńgeıime jetpedi» dep oılaǵany durys emes. О́sý kerek. О́reni bıiktetý kerek.

«Ashy shyndyq aıtylmaıdy» degen pikir kóp aıtylady. Astana teatrynda «Únsizdik» degen pesam qoıyldy, munda shyndyqty tike, mańdaıǵa urǵandaı etip anyqtap aıtýǵa týra keldi. Kó­rermen jyly qabyldady. Halyq astarlap aıtqannan, jumbaqtap sóılegennen sharshap ketken eken. Bar shyndyqty búkpesiz ashyp aıtý kerek eken. Osyǵan kózim jetti.

Qazaq teatry ózinshe, óz baǵy­tynda jaqsy damyp kele jatyr. Biraq deı turǵanmen, álemdik teatrlarmen salystyrǵanda áli de kenje qalyp kele jat­qanyn moıyndaýymyz kerek. О́ıtkeni keńestik kezeńniń ózinde pesasyn búkil odaqtas respýblıkalardyń teatrlary talasa-tarmasa bólip alyp, shyǵarmasymen tańdaı qaqtyrǵan dúr-dramatýrgterimiz bolmady. Qyrǵyz, orys, óz­bek,­ tatar dramatýrgteriniń shy­ǵar­­malaryn úzdiksiz sahna­lap­ kelemiz, qazaqtyń qaı­­ dra­ma­­­­týrginiń pesasyn Re­seı, Qyr­ǵyzstan, О́zbekstan teatr­la­­rynyń sahnasy sán-sal­ta­na­tyn­ asyryp qoıǵan eken? Iаǵnı áde­bıettiń kúlli janry ózinshe órken jaıyn, órlep jatqanda, dramatýrgııa janry boıynsha bıik deńgeıden tabyla almadyq. Ashy da bolsa, aqıqat osy.

Dóńgelek ústeldi  daıyndaǵan

Aıgúl AHANBAIQYZY,

«Egemen Qazaqstan»

ALMATY