Shtab-páteri Shveısarııanyń Sıýrıh qalasynda ornalasqan Halyqaralyq fýtbol federasııasy (FIFA) ulttyq quramalardyń reıtıngin 1992 jyldyń jeltoqsanynan bastap júrgizip keledi. Osy ýaqyt aralyǵynda FIFA reıtıng esepteý júıesine úsh márte (1999, 2006 jáne 2018 jyldary) ózgerister men túzetýler engizdi. 2018 jyly qabyldanǵan Elo júıesine negizdelgen ulttyq quramalardyń reıtıngi týrnırdiń mańyzy men matchtyń naqty dárejesine, sondaı-aq qarsylastardyń kúshine baılanysty esepteledi.
Iаǵnı endi ulttyq quramalar ár matchtan keıin reıtıngtegi upaılaryn eselep arttyra alady jáne qasyqtap jınaǵan upaıynan áp-sátte aıyrylyp qalýy da múmkin. Eger reıtıngte tómen ornalasqan komanda ózinen joǵary satyda turǵan azýly komandany jeńetin bolsa kóp, al myqty ujym álsiz qurmany jeńetin bolsa az upaı alady. Sáıkesinshe reıtıngte aldyńǵy orynda turǵan qurama ózinen keıingi quramadan jeńiletin bolsa, kóp upaı joǵaltady. Bul júıe – majarstandyq-amerıkalyq fızık Arpada Elo qurmetine qoıylǵan.
Sonymen qatar kez kelgen iri týrnırdiń toptyq kezeńine qaraǵanda, pleı-off satysynda jeńiske jetken quramanyń qorjynyna kóp upaı qosylady. Biraq jeńilgen komandadan upaı shegerilmeıtinin de aıta ketken jón. Al FIFA kúntizbesi aıasynda josparlanǵan joldastyq kezdesýlerde quramalar az upaı enshilep, az upaıynan aıyrylady.
FIFA reıtıngi quramalardyń matchtan keıingi upaıy, matchqa deıingi upaıy jáne kezdesýdiń mańyzdylyq ındeksi boıynsha jasalady. Iаǵnı onyń formýlasy mynadaı: upaı=burynǵy upaı+ındeks* (jeńis – kútiletin nátıje).
Matchtardyń ındeksi bylaı belgilengen:
05 – FIFA kúntizbesinen tys jaǵdaıda ótken joldastyq kezdesýler
10 – FIFA-nyń resmı kúntizbesindegi joldastyq matchtar
15 – Ulttar lıgasynyń toptyq kezeńindegi oıyndar
25 – Ulttar lıgasynyń pleı-off jáne fınal básekeleri
25 – álem chempıonaty jáne qurlyq birinshilikteriniń (Eýro, Amerıka kýbogi jáne taǵy basqa chempıonattar) irikteý matchtary
35 – shırek fınalǵa deıingi qurlyqtyq týrnırdiń matchtary
40 – shırek fınaldan bastalatyn qurlyq týrnıriniń jáne FIFA Konfederasııalar kýboginiń barlyq matchtary
50 – shırek fınalǵa deıingi álem chempıonatynyń oıyndary
60 – shırek fınaldan bastap álem chempıonatynyń fınalyna deıingi matchtar
Matchtyń nátıjesi: jeńis – 1; teń oıyn – 0,5; jeńilis – 0
Kútiletin nátıje kelesideı esepteledi:
1/(10^(-reıtıng aıyrmashylyǵy/600) + 1)
Reıtıng aıyrmashylyǵy: A komandasynyń upaılary – V komandasynyń upaılary
Endi osy kórsetkishter arqyly Qazaqstan quramasy Soltústik Irlandııany jeńgennen keıin FIFA reıtınginde qansha upaı jınap, aldaǵy reıtıngte qaı orynǵa deıin kóteriletinin saraptap kóreıik.
Aldymen, quramalardyń reıtıngte aıyrmashylyǵy esepke alynady. Soltústik Irlandııa (1385,93) – Qazaqstan (1177,08) = -208,88. Iаǵnı biz formýlada «mınýs aıyrmashylyǵyn» qoldanamyz. Demek aıyrmashylyq 208,88. Al oıynnan kútiletin nátıjeniń esebi: 1/(10^(208,88/600) + 1). Endi Matchtan keıingi upaıdy eseptep kóreıik: Iаǵnı qazir Qazaqstannyń FIFA reıtıngindegi upaıy 1177 + 25*1/(10^(208,88/600) + 1) = 17,1. Iаǵnı jerlesterimiz Soltústik Irlandııany jeńgeni úshin 17,1 upaıǵa ıe boldy. Al San-Marınodan basym túskeni úshin taǵy 4.19 upaı oljalady. Endi osy eki oıynda jınaǵan upaı sanyn (21,20) buǵan deıingi upaıymyzǵa (1177,08) qossaq, aldaǵy aıda jańaratyn reıtıngte 1198,28 upaımen 102-orynǵa jaıǵasamyz.
Elo júıesiniń artyqshylyǵy qandaı?
Fýtbol sarapshylarynyń aıtýynsha, qazirgi reıtıngti esepteıtin júıe óte qarapaıym jáne bárine túsinikti. Al burynǵy júıeniń esepteýin túsiný qıynyraq deıdi. Sondaı-aq FIFA bul júıeni erler arasyndaǵy quramalarǵa engizgenge deıin, aldymen áıelder fýtbolynda synap kórgen bolatyn. Sol kezde bul júıe báriniń kóńilinen shyqqan edi. Sonymen qatar Elo júıesi tek fýtbolda ǵana emes, shahmat jáne basqa da sport túrleriniń reıtıngterinde qoldanylady.
Bul júıeniń burynǵyǵa qaraǵanda taǵy bir ereksheligi, álem, Azııa jáne Eýropa chempıonattaryn ótkizýshi memleketter qurlyq birinshilikteriniń irikteýine qatyspaıtyndyqtan, reıtıngte tómengi oryndarǵa syrǵyp ketetin. Al qazirgi júıe arqyly ol memleketter joldastyq kezdesýler arqyly upaı jınaı alady.
Sonymen qatar endi Elo júıesiniń arqasynda álsiz sanalǵan quramalar reıtıngte joǵary orynda turǵan komandalardy jeńgeni úshin joǵary upaıǵa ıe bolady.
Dese de júıeniń kemshilikteri de bar bolyp shyqty. Iаǵnı Afrıka kýbogi, Azııa kýbogi sekildi qurlyq týrnırlerinde Eýropa chempıonaty, Amerıka kýbogi sııaqty jarystarmen birdeı upaı jınaýǵa bolady. Biraq Afrıka men Amerıkany, Eýropa men Azııa qurlyq birinshilikteriniń deńgeılerin salystyrýǵa kelmeıdi. Degenmen, FIFA muny artyqshylyq dep eseptep otyr.
Burynǵy reıtıng qalaı eseptelip edi? 2018 jylǵa deıin qoldanylyp kelgen reıtıngtiń erejesi boıynsha, quramalardyń reıtıngi eń keıingi tórt jylda kórsetken nátıjelerine qarap ortaq upaılaryn shyǵaryp otyratyn. Al tórt jyl boıy birde-bir oıyn ótkizbegen quramalar reıtıngten shyǵyp qalatyn. Bul júıeniń budan da basqa kóptegen kemshiligi bolatyn.
Osy oraıda, oqyrmandarda ulttyq quramalarǵa reıtıng ne úshin kerek degen saýal týyndaýy múmkin. Munyń jaýaby da óte qarapaıym: FIFA bul reıtıngti quramalardyń jerebe sebetterin aıqyndaý úshin qoldanady.
