Qurylys salasyn aýqymdy ózgeris kútip tur

Halyqaralyq jıyn aıasynda qurylys sala­syndaǵy zamanaýı ınnovasııalyq tehnologııalar, sıfrlyq júıege negizdelgen jobalar jáne qurylys júrgizýdiń jańa ádisteri tanystyryldy. Forým barysynda qurylys jumysyn júrgizetin, qurylys materıaldaryn óndiretin jáne jetkizetin kompanııalar arasynda B2B formatyndaǵy kezdesýler uıymdastyryldy. Sonymen qatar «Smart City Central Asia» halyqaralyq jobasy tanystyrylyp, zamanaýı marketıngti júrgizýdiń tıimdi tásilderi týraly keńinen aıtyldy. Iri qurylys kompanııalary tenderlerge qatysýdyń joldary men tetikteri jóninde jan-jaqty aqparat berildi.
Forýmǵa qatysqan Májilis depýtaty Murat Ábenovtiń aıtýynsha, Qu­ry­lys kodeksi kúshine engennen keıin saladaǵy baqylaý aıtarlyqtaı kúsheıedi. Jańa zańnyń negizgi talap­tarynyń biri – qurylys nysan­daryn salý kezinde sapaly mate­rıaldardy ǵana paıdalaný. Osy baǵyttaǵy baqylaý men tekserý jumysy qatań júrgiziledi. Budan bólek, qurylys sapasyna beriletin kepildik merzimi jańa zańǵa sáıkes 2 jyldan 10 jylǵa deıin uzartylady. Depýtattyń piki­rinshe, bul talaptar qurylys sala­synyń sapasyn jańa deńgeıge kóterýge múmkindik beredi.

«Buryn qurylys kompanııa­lary tehnıkalyq baqylaý, sarap­ta­ma júrgizý, sapany tek­serý sııaqty birqatar fýnksııalar­dy ózderi atqaratyn. Olar muny erkin naryq qalyptastyrý jáne báse­ke­lestik arqyly baǵany tómen­detý qajettiligimen túsindirip keldi. Alaıda is júzinde jaǵdaı múlde basqasha boldy. Memlekettik baqy­laýdyń jetkiliksizdigin paıda­lan­ǵan keıbir kompanııa­lar óz bilgeninshe áreket etti. Onyń saldary sapasyz salynǵan qurylys nysan­darynan anyq baıqaldy. Mundaı jaǵdaıda eń aldymen halyq pen qarapaıym tutynýshylar zardap shegedi.

Osy olqylyqtardy joıý maqsatynda jańa Qurylys kodeksi qabyl­da­ndy. Endi memleket pen jer­gilikti atqarýshy organdar qu­ry­­lys nysandaryna josparly jáne jospardan tys tekserýler júrgizedi. Bul qurylys sapasynyń tómendeýine jol bermeýge múmkindik beredi. Keıingi jyldary túrli keleńsiz oqıǵalardyń kýási boldyq. Olardyń basym bóli­gi sapasyz salynǵan nysandar men olardyń turǵyndardyń ómiri men densaýlyǵyna tóndirgen qaýip-qaterine baılanysty edi. Budan bylaı qurylys sapasyna qoıy­latyn talaptar kúsheıtilip, qurylys materıaldaryn óndirýge de qatań standarttar engiziledi.

Forýmnyń Shymkentte ótýi de kezdeısoq emes. О́ıtkeni respýb­lı­kalyq mańyzy bar úshinshi megapolıs áleýmettik-ekonomıkalyq damý qarqyny jaǵynan kóptegen óńirge úlgi bolyp otyr. Naqty derekterge súıensek, keıingi jyldary qalaǵa 2,3 trln teńge ınves­tı­sııa tartylǵan. Onyń shamamen 75 pa­ıyzy – jeke ınvestısııalar. Elýden astam iri joba júzege asyry­lyp jatyr. Olardyń jalpy quny 175 mlrd teńgeni quraıdy. Nátıjesinde, bes júzge jýyq jańa turaqty jumys orny ashylǵan.

Keıingi bir-eki jylda iske qosyl­ǵan kásiporyndardyń qataryn­da keramıkalyq taqtaısha óndiretin zaýyt pen avtoklavty gazdy beton shyǵaratyn óndiris orny bar. Budan bólek, qalada ınfraqurylymdy damytý baǵytynda aýqymdy jumys atqaryldy. Birneshe jolaıryq salyn­dy, myńdaǵan shaqyrym kóshe men jol jóndelip, asfalttal­dy, kóshe­lerge jaryqtandyrý júıe­leri ornatyldy.

Infraqurylym máselesi she­shil­gen óńirge ınvestorlardyń qyzy­ǵý­shylyq tanytýy – zańdy qubylys. Eń bastysy, Shymkentte qurylys ındýst­rııasy qarqyndy damyp keledi. Qurylys kólemi art­qan saıyn naryqtaǵy báseke­les­tik te kúsheıe túsedi. Meni bul óńirde jyl saıyn jańa qury­lys materıaldarynyń óndirisi jolǵa qoıylyp, ınnovasııalyq tehnolo­gııa­lardyń qarqyndy engizilip jat­qany erekshe qyzyqtyrady», dedi Májilis depýtaty.

Depýtattyń aıtýynsha, qury­lys ındýs­trııasynyń mýl­tıp­lı­­ka­­tıvtik áseri joǵary. Iаǵnı bir sa­la­nyń damýy basqa salalardyń da órken­deýine yqpal etip, jalpy ekonomıkalyq ósimge serpin beredi. Máselen, kez kelgen qurylys nysanyn salý úshin qurylys materıaldary óndirilýi kerek, oǵan bilikti mamandar men jumys kúshiniń qa­tysýy qajet. Osy­laısha, bir sala eko­no­mıkanyń kóp­tegen baǵytynyń damýyna yq­pal etip, tutas el ekono­mı­ka­sy­nyń órkendeýine jol ashady.

Sonymen qatar jańa kodekske sáıkes qosalqy merdigerler de qurylys sapasyna tikeleı ja­ýap beredi. Buryn olar jaýap­ker­shilikti negizgi merdigerge júk­tep, óz mindetinen jaltaryp kete­tin jaǵdaılar kezdesetin. Endi qurylysty kim júrgizse, sol oryn­dal­ǵan jumysqa tolyq ja­ýap beredi.

Sondaı-aq jańa talaptarǵa sáı­kes merdiger kompanııalar bar­lyq jumysty tolyqtaı qosal­qy merdigerlerge bere almaıdy. Qurylys jumystarynyń keminde 70 paıyzyn negizgi merdigerdiń ózi oryndaýǵa tıis. Májilis depýta­tynyń aıtýynsha, bul shara qu­ry­lys naryǵyndaǵy ádil báse­ke­lestikti qamtamasyz etýge baǵyt­tal­ǵan.
Osy ýaqytqa deıin kóptegen shaǵyn qurylys kompanııalary men jeke kásipkerler tenderlerge qatysa almaı keldi. Sonyń saldarynan olar iri kompanııalarǵa qosalqy merdiger retinde jumys isteýge májbúr boldy. Al keı jaǵ­daıda negizgi merdigerler qar­jy­nyń basym bóligin ózderinde qaldyryp, naqty jumysty atqar­ǵan oryndaýshylarǵa az ǵana qara­jat bóletin. Sonyń saldarynan jumys sapasy tómendep, qurylys nysandarynyń sapasyna keri áser etetin jaǵdaılar oryn aldy. Al onyń zardabyn ıpotekalyq nesıe alyp baspanaly bolǵan qarapaıym turǵyndar tartty.

О́z sózinde halyq qalaýlysy jańa kodekske sáıkes endi qadaǵalaý­shy organdar qurylys nysandaryn irgetasy qalanǵan sátten bastap baqylaýǵa alatynyn aıtty. Buryn qurylys kompanııalary kóbine arzan jumys kúshin paıdalanatyn. Qurylys salasynan habary az, tıisti bilimi men biliktiligi joq jumysshylar óz mindetterin sapasyz atqaratyn jaǵdaılar da kezdesetin. Munyń bári ǵımarat qu­rylysynyń jalpy sapasyna keri áserin tıgizdi. Qurylys nor­ma­la­rynyń saqtalmaýy salda­ry­nan ýaqyt óte kele mundaı ny­san­darda túrli aqaýlar paıda bolatyn.

Bul rette mamannyń kásibı bilik­tiligi erekshe mańyzdy. Eger ju­mysshy óz isiniń sheberi bolmasa, qurylys materıaly qanshalyqty sapaly bolǵanymen, oryndalǵan ju­mystyń sapasynda kemshilikter baı­­qalady. Sondyqtan jańa zańda qu­rylys salasyn baqylaý men qa­daǵalaý tetikteri edáýir kúsheı­til­gen.

M.Ábenovtiń aıtýynsha, buryn elimizde bıznes múddesine basym­dyq berilip, halyqtyń múddesi keıingi orynǵa ysyrylyp kelgen jaǵ­daılar boldy. Konstıtýsııalyq re­formalardan keıin bul usta­nym ózgerdi. Endi bas­ty nazar aza­mattardyń múddesin qorǵaýǵa baǵyt­­talady. Jańa Qurylys kodek­siniń qabyldanýyna da osy qaǵıdat negiz bolǵan.

Forým barysynda О́zbekstan jas sáýletshiler qaýymdastyǵynyń tóraǵasy, álemniń úzdik 100 sáý­let­shi­siniń qataryna engen Tahmına Turda­lıevamen tildesýdiń sáti tústi. Onyń aıtýynsha, kez kelgen sa­lanyń bilikti mamany bolý úshin uzaq jyl kútýdiń qajeti joq. Úzdiksiz izdenip, kóp oqyǵan adam tájirıbe men bilimdi jyldam meń­geredi. Onyń sózinshe, búginde О́zbekstanda júzege asyrylyp jatqan sáýlet jobalary avtorlarynyń basym bóligi – jas­tar.

T.Turdalıeva Shymkentke alǵash ret kelgenin aıtty. Sáý­let­shiniń nazaryn birden qala­nyń qarqyndy tirshiligi aýdarǵan. Onyń pikirinshe, shahar­dyń kúndiz de, túnde de tolastamaıtyn ómir yrǵaǵy ózindik erekshelik sanalady jáne ony saqtap qalý qajet.

Osy áserge súıene otyryp, qonaq Shymkenttiń syrttan kelgen adamdar úshin ómir súrýge qolaıly ári jaıly qala ekeni jóninde qory­tyn­dy jasaǵanyn aıtty. Sonymen qatar álemge tanylǵan jas sáýletshi úshinshi megapolıstiń taǵy bir ereksheligin atap ótti. Ol – qalanyń mol jasyl jelegi.

Sáýletshiniń aıtýynsha, aǵash­tar­­dyń qalyńdyǵynan kópte­gen ǵımarat japyraqtardyń arasynan ǵana kózge shalynady. Onyń pikirinshe, jasyl jelek qalanyń tabıǵı qasbeti ispetti. Sondyqtan shahar osy kelbetin joǵaltpaı saqtap qalýǵa tıis.

О́kinishke qaraı, qazirgi tańda álem­niń kóptegen qalasy bıik ǵı­ma­rattar salý úrdisiniń saldarynan tabıǵı jasyl aımaqtarynan aıy­rylyp jatyr. Bul turǵyda sáý­­letshi Italııanyń kóne qalala­ryn mysalǵa keltirdi. Onyń aıtýynsha, ǵasyrlar boıy saqtalǵan sáýlet eskertkishteri kózdiń ja­ýyn alǵanymen, kóleńkelik jasyl aımaqtar az kezdesedi. Osyndaı jaǵdaı Qytaıdyń Gonkong pen Shenchjen qalalarynda da baıqa­lady.

Mamannyń sózinshe, qalalardy keńeıtý barysynda burynnan qa­lyptasqan tabıǵı orta joıy­lyp ketedi. Onyń ornyn zamanaýı bıik ǵımarattar basady. Son­dyq­tan búgingi sáýlet óneriniń basty mindetteriniń biri – jańa teh­nologııalardy paıdalana otyryp, tabıǵı ortanyń tepe-teńdigin saqtaý.

Sáýletshi jahandaný dáýirinde boı kóterip jatqan kóptegen nysannyń paıdalaný merzimi uzaq bolmaıtynyn da atap ótti. Búginde Ortalyq Azııa elderinde keńestik kezeńnen qalǵan kópqabatty tur­ǵyn úıler eski turǵyn úı qoryna jatady. Degenmen, olardy durys kútip ustasa, áli de uzaq ýaqyt paı­dalanýǵa bolady. Al eń kóne sáýlet eskertkishteri Tımýrıdter dáýi­rinen saqtalǵan tarıhı nysandar sanalady.

T.Turdalıeva Tashkent pen Shym­­kentti salystyra kele, Shym­kent­­te jasyl jelek áldeqaıda kóp ekenin atap ótti.

Forým aıasynda uıymdas­ty­ryl­ǵan kórmede qurylys mate­rıal­­daryn óndirýshi «Aqtas Ýr­banık» kompanııasy erekshe nazar aýdartty. Kompanııanyń saýda jónindegi menedjeri Bahtııar Sopıevtiń aıtýynsha, kásiporyn negizinen mármár tastan jasalǵan qoqys já­shikterin, oryndyqtardy, tennıs jáne shahmat ústelderin, sondaı-aq veloturaqtarǵa arnalǵan buıymdardy óndiredi.

О́nimniń negizgi materıaly – kom­pozıtti mármár tas pen aǵash-polımerli kompozıt. Mundaı buıymdardy jasaý úshin untaqtalǵan mármár tasqa aq sement, shaıyr jáne basqa da qos­pa­lar qosylady. Keıin qospa joǵary qysymmen nyǵyzdalyp, keptirilip, óńdeledi. Odan keıin túrli buıym qurastyrylyp shyǵa­ry­lady.
Daıyn ónimniń shamamen 80 paıyzyn untaqtalǵan mármár tas quraıdy. Kompanııa bul shıkizatty Jambyl oblysyndaǵy Qarataý silemderinen jetkizedi.

Mármárdan jasalǵan buıym­dar aýyr bolǵandyqtan, olar­dy saıabaq­tarda, gúlzarlarda jáne kóshe­­­ler­de ornatýǵa qolaıly. Mundaı oryn­dyqtar men qoqys jáshikterin búl­dirip nemese ornynan qozǵaý ońaı emes.
Qazirgi ýaqytta kompanııa ónim­deri Shymkentpen ǵana shektelmeı, elimizdiń barlyq óńirine jóneltiledi.

B.Sopıevtiń aıtýynsha, kom­pa­nııa ónimderin kóbine iri qurylys uıymdary satyp alady. Olar bul buıymdardy turǵyn úı keshen­de­ri­niń aýlalaryna, saıabaq­tarǵa jáne qoǵamdyq keńistikterge ornatady.

Sonymen qatar kásiporyn ónimderine jeke azamattar men shaǵyn bıznes ókilderi de qyzyǵý­shy­lyq tanytady. Biri úı aýlasyn abattandyrý úshin satyp alsa, endi biri dámhana nemese dúken aýmaǵynyń kórkin arttyrý maq­sa­tyn­da paıdalanady.

Mármár tas ta, aǵash-polımerli kompozıt te ystyq pen sýyqqa tózimdi. Olar shirimeıdi, uzaq ýaqyt boıy bastapqy qalpyn saq­taıdy. Betindegi shańdy súrtip jiberse, qaıtadan jańa kúıine keledi.

Kompanııa ókiliniń aıtýynsha, kásiporynda 25-30 adam eńbek etedi. Mundaı ónimderdi jasaý arnaıy bilim men tájirıbeni qajet etetindikten, óndiriste bilikti mamandar jumys isteıdi.

Jalpy, elimizde kompozıtti már­már tastan qoǵamdyq oryn­darǵa arnalǵan buıymdar shyǵa­ratyn kásiporyndar kóp emes. Solardyń biri – «Aqtas Ýrbanık».

B.Sopıev kompanııa ónimderiniń jańa talaptarǵa tolyq sáıkes ke­le­­tinin jáne joǵary sapasymen erekshelenetinin atap ótti. Kásip­orynnyń qurylǵanyna úsh jyldan asqanymen, jańa naryq­ty tolyq ıgerip úlgermegen. Degen­men, aldaǵy ýaqytta óndiris kóle­min ulǵaıtyp, ishki naryqty óz ónimderimen keńinen qamtýdy jos­parlap otyr.

Bul óz kezeginde Shymkenttiń qurylys ındýstrııasy qarqyndy damyp kele jatqan óńir ekenin kórsetedi. Búginde qurylysqa qajetti materıaldardyń basym bóligi qalada óndiriledi. Shymkent kásiporyndarynyń ónimderi kólemimen ǵana emes, sapasymen de tutynýshylardyń senimine ıe bolyp úlgerdi.