Qozǵalysqa aınalǵan sana

Astanadaǵy «Contrasst» bı teatry usynǵan «Men – oılarymmyn» jáne «Metamorfozalar» baletteri osy izdenisterdiń zańdy jalǵasy ispetti. Atalǵan qoıylymdardy jeke spektaklder retinde ǵana emes, búgingi adamnyń rýhanı ahýalyna arnal­ǵan birtutas plastıkalyq dı­logııa retinde qarastyrýǵa bo­lady. Eki shyǵarma da adam bolmy­sy­nyń ishki keńistigin zertteýge baǵyt­tal­ǵanymen, olardyń kórkemdik mindetteri ártúrli: birinshisi sana­nyń tabıǵatyn zerdelese, ekinshisi sol sananyń evolıýsııa­syn, rýhanı túrlenýin beıneleıdi.

Otandyq zamanaýı horeografııada ózindik qoltańbasyn qalyp­tastyryp úlgergen «Contrasst» bı teatry keıin­gi jyl­dary batyl eksperı­ment­terimen, tyń kórkemdik sheshim­de­rimen hám zamanaýı óner tili arqyly mańyzdy qoǵamdyq ári rýhanı máselelerdi kóterýimen erekshelenip keledi. 2017 jyly kásibı horeograftar erli-zaıypty Ýálıtbek Sııazbek pen Ámına Samarbaevanyń bas­tamasymen qurylǵan ujym az ýaqyt ishinde halyqaralyq mádenı keńistikte de óz ornyn aıqyndady. Teatr shyǵarmashylyǵynyń basty ereksheligi – bıdi tek estetıkalyq kórinis retinde emes, oı aıtý quraly retinde qarastyrýynda. Sondyqtan olardyń ár qoıylymynda plastıka men fılosofııa, qozǵalys pen maǵyna qatar óriledi.

Teatr tarıhyna kóz júgirtsek, ár dáýir óz adamyn sahnaǵa shy­ǵar­ǵanyn kóremiz. Ejelgi grek tragedııa­sy taǵdyrmen arpalys­qan adamdy kórsetti. Shekspır dáýiri bılik pen qumarlyqtyń dramasyn ashty. HH ǵasyr teatry­ jalǵyzdyq pen jatsynýdy zert­tedi. Al HHI ǵasyr sahnasynyń basty keıipkeri – óz sanasymen kúresip júrgen adam. «Men – oılarymmyn» baletiniń ózektiligi dál osy tustan kórinedi. Rejısser-horeograf Tomırıs Mettybaeva spektakldiń dramatýrgııalyq óze­gine syrtqy oqıǵany emes, ishki úderisti shyǵarady. Bul – zamanaýı horeografııadaǵy mańyzdy erekshelikterdiń biri. Munda sıýjetten góri kúı mańyzdyraq. Áreketten góri psıhologııalyq qoz­ǵa­lys aldyńǵy qatarǵa shyǵady.

Qoıylymdaǵy basty keıipker – adam. Biraq spektakldiń naǵyz dramalyq seriktesteri onyń aınalasyndaǵy adamdar emes, óz oılary. Osy turǵydan alǵanda qoıylym klassıkalyq teatrdaǵy keıipkerler qaqtyǵysyn adamnyń ishki keńistigine kóshiredi. Sahnadaǵy plastıkalyq kompozısııalar keıde retsiz aǵylǵan aqparat aǵynyn, keıde úreı men kúmánniń qysymyn, keıde tynyshtyq pen úılesimdi beıneleıdi. Oılardyń denelenýi arqyly horeograf kórinbeıtin psıhologııalyq qubylysty kózge kórinetin sahnalyq áreketke aınaldyrady. Spektakldiń bas­ty jetistigi de osynda, bizdińshe. Iаǵnı qoıylym abstraktili fılo­sofııalyq uǵymdy naqty plas­tı­kalyq tilge kóshire alǵan. Mýzy­ka­lyq materıaldyń ártúrli kompozıtorlar shyǵarmalarynan quralýy da kezdeısoq emes. Klod Debıýssıdiń ımpressıonıstik áýezderi, Hans Sımmerdiń dramalyq sımfonızmi men Esıo Bossonyń lırıkalyq ıntonasııalary adam sanasynyń kóp­qabatty tabıǵatyn ashýǵa qyzmet etedi.

Al keshtiń ekinshi bólimi – Karına Jırenbaevanyń «Meta­morfozalar» baleti kórkemdik tur­ǵydan odan da kúr­deli qurylymǵa ıe. Eger birinshi qoıylym sana labırıntterine úńilse, «Meta­mor­fozalar» adam rýhynyń arhetıp­tik saparyn beıneleıdi. Spektakl qury­ly­my­nyń bes bólimge bóli­nýi kezdeısoq sheshim emes. Bul álem­dik mádenıette ejelden kezdesetin rámizdik sapar modelin eske túsiredi. Batyrdyń joly, rýhanı jetilý satylary, adamnyń ózin tabý jolyndaǵy kezeńderi munda plastıkalyq dramatýrgııanyń ne­gizine aınalǵan.
Balettegi birinshi bólim – adam­nyń shyǵý tegi men balalyq shaǵyna arnalǵan. Teatrtaný ǵylymynda balalyq shaq kóbine keıipkerdiń bolashaq taǵdyryn anyqtaıtyn bastapqy núkte retin­de qarastyrylady. Bul jerde de ata-ana men bala arasyndaǵy qatynas adamnyń keıingi ómiriniń emosıonaldyq kartasyn qalyp­tastyratyn kúsh retinde kór­setiledi. Ekinshi bólimdegi aqsha taqyryby erekshe nazar aýdartady. Zamanaýı sahna ónerinde mate­rıaldyq qundylyqtar máse­lesi jıi kóterile bermeıdi. Alaıda qoıylym bul uǵymdy ekonomıkalyq kategorııa retinde emes, adam erkindigin synaıtyn rýhanı fenomen retinde usy­nady. Úshinshi bólim spek­takl­diń fılosofııalyq shyńy­na aınalǵan. «Men kimmin?» degen suraq ejelgi zamannan beri óner­diń de, fılosofııanyń da basty su­raǵy bolyp keledi. Qoıylym­da­ǵy Tańdaýly beınesi osy máńgilik izdenistiń rámizi retinde kórinedi. Tórtinshi bólimdegi mahabbat taqy­ryby dástúrli romantıkalyq túsi­nikten áldeqaıda keń maǵynada ashylǵan. Munda mahabbat adamnyń óz bolmysymen tabysýy retinde túsindiriledi. Bul – qazirgi psıhologııa men fılosofııalyq teatrǵa tán ınterpretasııa. Al besinshi bólimde spektakl jeke taǵdyr aıasynan shyǵyp, ǵaryshtyq masshtabqa kóteriledi. Muhıt beınesi álemdik mádenıettegi eń kóne arhetıpterdiń biri retinde kórinedi. Ol – bas­taý men sheksizdiktiń, ómir men máńgiliktiń rámizi. Osylaısha, «Metamorfozalar» adamnyń rýhanı evolıýsııasyn sahnalyq poezııa tilimen utymdy baıandaıdy.

Eki qoıylymdy biriktirip tur­ǵan ortaq qasıet – olardyń syrt­qy oqıǵadan góri ishki áreketke qurylýy. Bul – qazirgi zamanǵy fızıkalyq teatr men contemporary dance (zamanýı bı) estetıkasynyń basty ereksheligi. Munda qımyl tek kórkemdik qyzmet atqarmaıdy. Bı – oılaý tásiline aınalady.

Teatrdyń negizin qalaýshy Ýálıtbek Sııazbektiń aıtýynsha, «Bı – qozǵalystyń ásemdigi ǵana emes, adamnyń ishki álemin zertteıtin kórkem til. Kórermen spektaklden oqıǵany emes, ózin kórýi kerek». Sondyqtan da «Contrasst» spektaklderinde syrtqy áreketten góri ishki qoz­ǵalys, oqıǵadan góri kúı, dramalyq qaqtyǵystan góri adam­nyń rýhanı tájirıbesi mańyzdy oryn alady. Teatr basshysynyń: «О́nerdiń mindeti – adamǵa ja­ýap berý emes, onyń ishinde jańa suraqtardy oıatý», degen pikiri de osy eki qoıy­lymnyń kórkemdik tabıǵatyn dál sıpattaıtyndaı.

«Contrasst» teatrynyń shy­ǵar­mashylyq baǵyty da osy usta­nymmen úndesedi. Ujym ult­tyq mádenı keńistikte zamanaýı bı teatrynyń jańa modelin qalyptastyrýǵa umtylyp keledi. Olar­dyń qoıylymdarynda álemdik contemporary dance, ıaǵnı zamanaýı bı mektebiniń tájirıbesi men qa­zaq kórermeniniń dúnıetanymy­na jaqyn fılosofııalyq mazmun toǵysady. Sebebi búgingi kórermen teatrǵa daıyn jaýap izdep kel­meı­di. Ol sahnadan ózin tolǵandyrǵan suraqtardyń kórkem beınesin kórýge qushtar. «Men – oılarymmen» men «Metamorfozalar» – dál sondaı suraqtardy qozǵaıtyn spektaklder. Bul qoıylymdar adam týraly. Onyń qorqynyshy, tań­daýy, saǵynyshy, mahabbaty men úmiti týraly. Eń bastysy – onyń ózgerýge qabilettiligi týraly. О́ıt­keni adam balasynyń eń uly metamorfozasy syrtqy álemde emes, óz sanasynyń tereńinde júzege asady. Al teatr sol ózgeristiń únsiz kýágeri ǵana emes, keıde onyń bas­talýyna sebep bolatyn qasıetti keńistikke aınalady.