Kollajdy jasaǵan – Záýresh SMAǴUL ,«EQ»
Arasynda, eń jastarynyń esebindegi qyryqqa ıek artyp qalǵan ózim de barmyn, negizinen aǵa býynnan turatyn ujymnyń sonda oǵan tańdana qaraǵany ras. О́ıtkeni ol ýaqyt eldiń san-salaly tirshiligine ilgerileý umtylysynyń eptep ene bastaǵan kezeń edi, ilgerileýdiń qýatty tolqyny aldymen qaı-qaısysy da júzdegen myń taralymmen jaryq kórgen buqaralyq aqparat quraldary – gazetter men jýrnaldardan bastaldy. Bul negizinen, respýblıkalyq ortalyq basylymdarǵa tán boldy.
70-jyldardyń basyna deıin búkil elde buqaralyq aqparat quraldary kadrlaryn daıarlaıtyn jýrnalıstıka salasy fılologııa fakýltetiniń bólimi retinde jyl saıyn 25 stýdentke ǵana bilim beretin jalǵyz oqý orny edi. Ony bitirip, jetilip shyqqandardyń tańdaýlylary arasynan respýblıkalyq basylymdarda qalatyndary basym bolatyn.
Perıferııa – shetkeri óńir sanalatyn oblys, aýdandardaǵy gazetterge baratyndar sırek edi. Onyń ústine sol shetkeri óńirlik basylymdardaǵy qyzmetkerler ózderine deıin jýrnalıstıka kadrlaryn daıarlaýdyń jetkiliksizdiginen kópshiligi gazet jumysyna beıimi ǵana bar demese, buryn baspasózben baılanysta bolmaǵan adamdar edi.
Kezinde Serikqalı osyndaı ortaǵa kelgen. «Jalyn» almanaǵyna tuńǵysh kórkem áńgimesi jarııalanyp, qalamgerlik qabiletin kórsete keldi. Kóp uzamaı gazette áriptesteri talasa oqyp, tańdaýly dep baǵa alǵan «Jaryq dúnıe» ocherki jaryq kórdi. Sóıtip, ol jeke qoltańbasymen birinshi kúnnen jýrnalıstıkanyń ǵylym men óner toǵysyndaǵy mamandyq, qyzmet, kásip, izdenis ekenin bildire otyryp, kásibı tájirıbesin shyǵarmashylyq jetistikterimen baıytty. Bolashaǵynan kóp úmit kúttiretin gazet qyzmetkeri retinde jas jýrnalısterdiń Máskeýde ótken Búkilodaqtyq jıynyna shaqyryldy. Oblystyq gazettegi ádebı qyzmetkerlikten redaktordyń orynbasarlyǵyna deıingi kóz aldymyzda ótken on jyly onyń gazet isine degen qushtarlyǵyn bekemdeı tústi.
Ásirese onyń ózindik stılmen ocherktik ádebıetti damytqan eńbegi jemisti boldy. Qalamynan týǵan ocherkteri áli de ómirsheń, jas jýrnalısterge úırený, úlgi alý mektebi bola alatyny sózsiz. Ádette áńgime men zertteýdiń arasyndaǵy kórkem-pýblısıstıkalyq janr, gazettiń romany dep sanalatyn ocherktiń aty da, zaty da kózden bul-bul ushqan búgingi sátte baspasózdegi jýrnalıstik sheberlikti shyńdaıtyn osy bir janr túrin ótken tájirıbeni paıdalana otyryp jańasha damytýdyń kásibı áseri az bolmas edi.
80-jyldardyń bas jaǵynda Serikqalı Baımenshe batys oblystar boıynsha menshikti tilshi bolǵan respýblıkalyq «Lenınshil jas» (qazirgi «Jas alash») gazeti 300 myń taralymmen jaryq kóretin. Gazettiń óz tilshisi osy jyldar ishinde jedel de júıeli jazylǵan jarııalanymdarymen respýblıkaǵa keńinen tanyldy, óńirdiń ózekti máselelerin kótergen problemalyq maqalalary men ocherkteriniń jurtshylyq zerdesinde saqtalǵanyna kýá bola alamyz. Keıin naq osy «Jas alashta» jarııalanǵan «Mı-8 vertoletiniń aqyrǵy sapary», «Qarabaqta qalyń tuman» degen jolsapar ocherkteri úshin Qazaqstan Jýrnalısteri odaǵynyń Sovet Masǵutov atyndaǵy syılyǵyna ıe bolyp, «Jas Alash» gazetiniń Ǵanı Muratbaev atyndaǵy syılyǵynyń tuńǵysh ıegeri atandy. El egemendiginiń eleń-alańyndaǵy osy eńbekter ulttyq jýrnalıstıkanyń halyqaralyq taqyryptaǵy – Ázerbaıjannyń Qarabaq óńirindegi ultaralyq kıkiljiń máselesine arnalǵan alǵashqy jarııalanymdary boldy.
Serikqalı Baımensheniń kandıdattyq dıssertasııasynyń jýrnalıstik shyǵarmashylyqqa arnalýy, «Baspasózdegi janrlar júıesi» eńbeginiń mamandyq boıynsha qosymsha oqý quraly retinde paıdalanylyp júrgeni, «Tórtinshi bılik» taǵylymy» dep atalatyn ǵylymı maqalalar jınaǵy, áriptesteri jaıynda tolǵanǵan «Syrdeste» kitaby onyń baspasózdiń teorııasyn, tarıhyn hám tájirıbesin tıimdi ushtastyra bilgen utymdy eńbeginiń abzal aıǵaǵy.
Jýrnalıst-pýblısıst, ǵalym-zertteýshi, oqytýshy-ustaz, aýdarmashy-baspager, dıplomat, halyqaralyq memlekettik qyzmetshi Serikqalı Baımenshe keıingi san salaly qyzmetinde qasıetti jýrnalıstıkadan qol úzbeı, qalamyn qolynan túsirgen emes. Jýrnalıstıka ony ǵylymǵa, memlekettik qyzmetke, dıplomatııaǵa alyp keldi. Jarty ǵasyrǵa taıaý jýrnalıstik ǵumyry ishinde bilimi men biligine qaraı ár deńgeıde ózine tapsyrylǵan eldiń ózekti isterin jaýapkershilikpen atqarýy, áleýmettik belsendilik tanytyp, kásibı sheberligin jetildire túsýi ony qoǵamdyq qaıratker dárejesine jetkizdi.
Serikqalı Baımensheniń qazaq ádebıetiniń klassıgi Beıimbet Maılınniń shyǵarmashylyǵyn zertteýdiń ǵylymı jańa baǵytyn qalyptastyrǵan, ulttyq ádebıetimizdiń tarıhyn jańasha jazýǵa qatysqan ǵalym retindegi úlesi eleýli. Baspasózde jazylǵandaı, «Beıimbettiń búgingi bilikti shyraqshysy» ekeni ekiniń birine belgili. «Beıtanys Beıimbet», «Zergerdiń zerthanasy», «Beıimbettiń sózstany», «Maılynyń Beıimbeti» sekildi eńbekteri, Beıimbettiń belgisiz shyǵarmalaryn taýyp, qaıta jarııalap, jınaqtap shyǵaryp júrgen izdenisteri buǵan naqty aıǵaq bola alady.
Beıimbettiń zamandasy, erte dúnıe salǵan jazýshy Jıenǵalı Tilepbergenovtiń ómiri men shyǵarmashylyǵy da zerdeli zertteýlerdiń aıasyna alyndy. Almatyda shyqqan «Elin súıgen erek jan» ǵumyrnamasy, Máskeýde jaryq kórgen «Jiger» monografııasy, merzimdik basylymdardaǵy ádebı-ǵylymı jarııalanymdary jazýshy shyǵarmashylyǵyn tereńirek taný men jan-jaqty tanytý qyzmetin tııanaqtady.
Alash qozǵalysy qaıratkerleriniń biri, 30-jyldardaǵy qýǵyn-súrginniń qurbany, belgili qazaq aqyny, baspasóz qyzmetkeri, alaıda nazar aýdarylmaǵandyqtan tanymnan tys qalyp kelgen Kenjeǵalı Abdýllınniń ómiri men shyǵarmashylyǵyn tanytý jolyndaǵy izdenisteri men zertteýleriniń nátıjesinde «Ǵaıyp qalam» atty monografııalyq eńbegi jaryq kórdi. Armanda ketken arystyń adal esimi men týyndylaryn atajurtyna qaıta oraltqan Seriqqalı Baımensheniń elimizdegi eń alǵashqy «kenjeǵalıtanýshy» atanýynyń osyndaı zańdylyǵy bar.
Reseı Aýdarmashylar odaǵynyń sheteldik tolyq múshesi Serikqalı Baımenshe kásibı aýdarmashy retinde de belgili. Álemge tanymal birqatar qalamgerdiń (P.Ýaıt, Ý.Goldıng, Ch.Dıkkens, H.Mýrakamı, t.b.) keıbir kórkem shyǵarmalary onyń aýdarmasymen qazaqsha sóıledi. Budan basqa, jetpisten astam halyqtyń ertegilerin alǵash ret qazaq tiline aýdaryp, «100 ertegi» degen ertegiler jınaǵyn jeke kitap etip shyǵardy.
Osy oraıda Memlekettik termınologııa komıssııasynyń múshesi Serikqalı Baımensheniń memlekettik tildiń mártebesin arttyrý jolynda atqarylýǵa tıis kókeıkesti máselelerdi ortaǵa salyp, búgingi aýdarma jaıyna, sózjasam praktıkasyna, termın túzýge qatysty usynys-pikirlerin baspasózde árdaıym jarııalap otyratyn jedeldigin de aıta ótken jón. О́tken jyly jaryq kórgen «Tilge tilmash» kitaby dál osyndaı lıngvıstıkalyq lezdemelik lebizderden quralǵan.
Jýrnalıst-ǵalym Serikqalı Baımenshe uzaq ýaqyt Reseıde dıplomatııalyq qyzmette boldy. Sol eldegi Qazaqstan elshiliginde mádenı-gýmanıtarlyq yntymaqtastyq bólimin basqardy jáne halyqaralyq uıym – Eýrazııalyq ekonomıkalyq komıssııada aýdarma bólimin quryp, basshylyq jasady.
Osy kezeńde ol «Egemen Qazaqstan» gazetiniń ókil tilshisi mindetin qosa atqaryp, «Pýshkın, Shákárim jáne... Qubash», «Máskeýdegi – «Almaty», Almatydaǵy – «Máskeý», «Turar turǵan úı», «Býkkrossıng»... «Bıblıobýs»...», «Jaqsydan jaqsyny izdeý», «41-jylǵy hattar», «Rjev ıini», «Saıasattyń biri tili – dánekerlik», «Beseýdiń besigi», «Qupııa qulpytas» sekildi el esinde saqtalǵan eleýli maqalalaryn jazdy. «Beseýdiń besigi» boıynsha Parlamentte depýtattyq saýal jasalyp, qýǵyn-súrgin qurbany bolǵan arystarymyzdyń jer besigin taýyp, jarııa etken jýrnalıst eńbegine jurtshylyq jaqsy iltıpat bildirdi.
«Taǵzym», «Sát saǵat» kitaptary arqyly derekti proza deńgeıin kótergen qalamger budan keıin Reseıdegi qandas aǵaıynnyń tynys-tirshiligin shyǵarmalarynyń arqaýyna aınaldyrdy. Onyń «Murager», «Dáneker», «Aqjúrek», «Mezgil minezi» kitaptary Reseıdegi qazaq qoǵamdyq uıymdarynyń qurylyp, qalyptasýy jáne otandastarymyzdyń ana tilin, ulttyq mádenıetin, salt-dástúrdi nasıhattap, damytý jolynda atqarǵan ıgi isterin sóıletedi. Osy eldegi qazaq taqyryptamasynyń naqty mysaldary, qandas baýyrlar jaıyndaǵy baıypty baıandaýlar elden shet júrgen aǵaıyndar shejiresiniń búgingi kelbetin kórsetýimen qundy. Jalpy, aldaǵy ýaqytta jýrnalıst-dıplomat Serikqalı Baımensheniń Reseıdegi qazaq etnosynyń tarıhyn, mádenıetin, áleýmettik ómirin beınelegen eńbekteri, atqarǵan isteri ultjandy avtordyń maqsat-muraty aıasynda zerdelene túserine senemiz.
Sondaı-aq men onyń ózi oqyǵan mektepte qazaq tili men ádebıeti kabınetin ashqanyn, kabınetti jeke qarajatymen jóndetip, jan-jaqty jabdyqtap, paıdalanýǵa bergenin jaqsy bilemin. Oqý kabınetin aqyn-jazýshylar shyǵarmalarymen tolyqtyryp, oqýshylardy ana tilin ardaqtaýǵa, qazaq ádebıetin kóbirek oqýǵa úıretip júrgen ónegesin azamattyń kópke úlgi bolatyn isi dep aıta
alamyn.
Qalamy qarymdy áriptes inimniń izeýirtti indetip júrgen irgeli taqyrybynyń biri – shyǵanaqtanýǵa baılanysty ekenin (osy máselege azdy-kópti qatysym bolǵandyqtan) aıtýǵa asa yqylastymyn. Dúnıe dıdarynda teńdesi joq, «bolmaǵandy boldyrǵan» Shyǵanaq Berseulynyń umyt qalǵan beınesin urpaqqa tanytý jolyndaǵy ulaǵatty isi ózgeshe iltıpatqa laıyq. О́tken jyly jaryq kórgen «Tary tarıhhaty» jınaǵy osynyń myzǵymas mysaly bola alady.
Serikqalı Baımenshe qaıda da, qandaı jaǵdaıda da jýrnalıstik bolmysyn umytqan emes: jazýshy-pýblısıst, ǵalym-zertteýshi, dıplomat mártebesindegi qyzmetin jýrnalıstik – qaıratkerlik beıimmen atqardy. Eńbek jolyn oblystyq gazette bastap, respýblıkalyq gazette jalǵastyryp, jýrnalıstıkanyń baspaldaǵymen kósemsózdiń kósh basyna kóterilgen sol azamat bıyl jetinshi beleske jetip otyr. Aqan seri aıtty degen bar: «Tulpar jaby bolmaıdy jaly ketip arysa da, jaqsy adam jaman bolmaıdy jasy ketip qarysa da» dep. «Jetip, pisken» áriptes inimniń ómir jolyna kóz jibere otyryp, bul onyń kemeldi kezeńi dep oı túıemin.
90-jyldardaǵy keńes odaǵynyń ydyraýymen baılanysty áıgili «Izvestııa» ǵana emes, sonymen birge Qazaqstannyń da buqaralyq aqparat quraldarynyń basyna aýyr jaǵdaı tústi. Sol ydyraý áli júrip jatyr. Sodan beri taralymy úzdiksiz qysqarýmen kele jatqan buqaralyq aqparat quraldaryn, olardyń jalpy ataýy «jýrnalıstıkany» endi bar dep aıtý qıyn sekildi. Jýrnalıstıka bolǵan; onyń bolǵandyǵyn kúni keshe edi derlikteı qısapsyz taralymmen jaryq kórgen gazet-jýrnaldar dáleldeıdi. Talantty kadrlardyń tamasha qatary tutas elge tanymal bolǵany mysal. «Izvestııalyqtardyń» «bir kezderi qadirli bolyp kelgen jýrnalıstıka kásibi» dep eske alýy sondyqtan. Qadirli bolǵan sebebi – onyń ózge mamandyqtar men kásipterden artyqshylyǵynan emes, ýaqyttyń suranysyn óteýge qabilettiliginen edi.
Sol kezde, aǵylshyn matematıgi Hardı men nemis dárigeri Vaınbergtiń («Bolshaıa sovetskaıa ensıklopedııa» tom 28. Str. 199. 1976 g.) popýlıasııanyń jeke jınaqtyq, genetıkalyq turaqtylyǵy týraly tujyrymynda aıtylǵandaı, popýlıasııa urpaqtan-urpaqqa ózgermeı jalǵasady. Ol árkimniń boıyndaǵy ıkem men qabiletke sáıkesti. Ártúrli kásip, mamandyqtyń bir kezeńde jappaı qaýlap shyǵa kelýine de qatysty desek, jazýǵa degen, jýrnalıstıkaǵa degen órleý de kerek ekendigin bilip osylaı órlegen. Muny jarııaǵa keńinen shyǵarǵan – qoǵamǵa qajettilik pen suranys, jurtshylyqtyń olardy bedel sanaýy. Ol ulttyq ádebıet pen ónerdiń, ǵylymnyń órleýimen qatar júrip, birine biriniń yqpalymen, úlgisimen jýrnalıstıkada tańdaýly tulǵalardy shyǵarǵan ýaqyt edi.
Biz áńgimelep otyrǵan jazýshy-jýrnalıst, zertteýshi ǵalym, dıplomat, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, Jazýshylar odaǵynyń jáne Jýrnalıster odaǵynyń múshesi, Qazaqstannyń qurmetti jýrnalısi, Qazaqstan Jýrnalıstıka akademııasynyń akademıgi, Shalqar aýdanynyń qurmetti azamaty Serikqalı Erdiǵalıuly Baımenshe – sol órleý týdyrǵan tańdaýly urpaqtyń ókili.
Idosh ASQAR,
Qazaqstannyń qurmetti jýrnalısi
