Sýretterdi túsirgen Erlan OMAR, «EQ»
Elimiz – shóldi jáne shóleıtti, ormany az elderdiń biri. Ekologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstrligi Orman sharýashylyǵy jáne janýarlar dúnıesi komıtetiniń málimetine súıensek, elimizdegi ormandy alqap el aýmaǵynyń nebári 5 paıyzyn ǵana qamtıdy. Onyń ústine elimizde ormannyń ósýi de ártúrli. Buǵan qosa keıingi jyldarda jıi oryn alyp jatqan orman órti de úlken keleńsizdikterdiń biri bolyp tur. Demek tabıǵı ormandardy qorǵap, aǵash egip, orman ósirý; shóleıttenýdiń aldyn alyp, ormandy beldeýdi ulǵaıtý – óte mańyzdy másele. Osy turǵydan alǵanda, Astananyń «jasyl beldeýin» qalyptastyrý maqsatynda elorda tóńiregine 100 myń gektarǵa jýyq aýmaqqa orman otyrǵyzylǵany tarıhı oqıǵa deýge bolady. Bul orman beldeýi qalyptasqannan keıin Aqmolanyń baıaǵy dúleı daýyly, ala quıyn borany báseńdep, beti qaıtty. Bul halyqtyń ómir súrýine qolaıly bolýyna zor septigin tıgizdi jáne bul – Astananyń Arqaǵa kóshken shırek ǵasyrlyq jetistikteriniń biri.
Jasyl beldeý – elimizdiń 1997 jyldan bastap júzege asyryp kele jatqan, astananyń ishi men onyń mańaıyndaǵy aımaqtardy abattandyrý jobasy. Qalanyń ózinde jáne oǵan japsarlas aýmaqtarda jasyl jelek qalyptastyrý, ony saqtaý maqsatynda elorda aınalasyn qorshaı boı kótergen jasyl beldeý búginde qalanyń taza aýamen tynystaýyna mol múmkindik beretin súzgisine aınaldy. Qazir jalpy aýmaǵy 100 myń gektarǵa jýyqtaǵan bul ormandy alqapta 10 mıllıonnan astam aǵash pen 2 mıllıonǵa jýyq buta túrleri bar eken. Bir sózben aıtqanda, úlken botanıkalyq baqqa aınalyp otyr.
Bas qala tóńiregindegi ormandy órtten qorǵaý da asa mańyzdy mindettiń biri. Qazir jasyl beldeýdiń árbir ýchaskesinde «Jasyl aımaq» RMK memlekettik orman kúzeti jumys istep tur.
Atalǵan arnaýly orynda isteıtin mamandardyń aıtýynsha, qazir ormanda 360 gradýstyq eki órt baqylaý munarasy ornatylǵan. Sol arqyly dala jáne orman órtiniń yqtımal tutaný qaýpi tolyq baqylanady. Táýlik boıy kezekshilik júrgiziledi. Orman sharýashylyǵy aýmaǵynda birinshi tıptegi órt sóndirý stansasy bar. Sosyn da shyǵar, 20 jylǵa jýyq ýaqyttan beri bul jasandy orman alqabynda kólemdi órt týyndaǵan joq.
Erekshe eskeretin bir jaıt, elimizde orman sharýashylyǵy men jemis-jıdek óndirisin ushtastyra damytýdyń keleshegi zor. Astana tóńiregine egilgen ormandy alqaptan jaz boıy qaraqat terip, qomaqty kiris kirgizetin azamattar da az emes. «Qazaqstan – alma men qyzǵaldaqtyń otany» degenimizben, gúl de, jemis te shetelden ımporttalady. Osy turǵydan alǵanda, bizge de orman qorǵaýdyń, jasandy orman beldeýin qalyptastyrýdyń mańyzy joǵary.
Jasyl beldeýde jan-janýarǵa aıryqsha kóńil bólinedi. Orman paıda bolǵanda, janýarlar álemi de sonyń aıasynda birge damıdy. Astana kúni qarsańynda ormandy alqapqa qyrǵaýyldardy jiberý dástúrge aınalǵan.
Qustar sanyn, onyń ishinde qyrǵaýyldardy kóbeıtý úshin qyrǵaýyl mekenin keńeıtý jáne rekonstrýksııalaý júrgizildi. Bul qyrǵaýyl sanyn jylyna 2 myń qusqa deıin arttyrýǵa múmkindik beredi. Qyrǵaýyl ósirý zııankes jándiktermen kúresýge jáne sanıtarlyq-qorǵaý aımaǵyn tabıǵı orman jaǵdaıyna jaqyndatýǵa kómektesedi», deıdi Elorda ákimdiginiń baspasóz qyzmeti.
Buǵan qosa jasyl beldeý aýmaǵyn túlki, qarsaq, aq jáne sur kekilik, elik, qaban mekendeıdi. Keıingi kezderi buǵy-maral da kóbeıip keledi eken. Al qoıannyń kóp ekeni eki bastan belgili jaıt. Bul aýmaqtarda ań aýlaýǵa tyıym salynady. Sondaı-aq jasyl beldeý dálizinde velosıped joldary salynyp, atpen seıil-serýen qurýǵa da múmkindik jasalyp otyr. Bul qala turǵyndarynyń jasyl ortada ózin jaıly sezinýine úlken múmkindik syılady.
Munyń ekonomıkalyq paıdasymen qatar, aǵashtyń adam densaýlyǵyna da paıdasy mol ekeni barshamyzǵa mektep qabyrǵasynan belgili. Máselen, fotosıntez úderisinde aǵash pen buta búrgenderdiń japyraqtary shań-tozańnyń 72 paıyzy men kúkirt qos totyǵynyń 60 paıyzyn simirip, bakterııalardy óltiretin bıologııalyq belsendi zattardy bólip shyǵarady eken.
Qazir álemniń kóptegen eli aǵash egý mádenıetin qalyptastyrý maqsatynda arnaýly bir kúndi aǵash egý merekesi etip belgilegen. BUU-nyń sanaǵyna qaraǵanda, álemde 50-den asa aǵash egý merekesi bar. Mundaı ıgi naýqan bizdiń elge de kerek-aq.
