Ǵylymı jobalardy talqylaý barysynda ǵalymdar ınfraqurylymdardy damytýda turǵyndar úshin qaýipsizdiktiń basty nazarda turýy mańyzdy ekenin alǵa tartty. Ulttyq ǵylym akademııasynyń prezıdenti Kúnsulý Zakarııa osy kezdesýde «Almaty – iskerlik, ekonomıkalyq, mádenı ómirdiń ortalyǵy retinde qarqyndy damyp keledi. Búginde qala aýmaǵy ulǵaıa túsýde. Osy jerde eskeretin jaıt, qala ınfraqurylymyn damytýda iske asatyn jobalar ǵylymı turǵyda zerdelenip júzege asýy qajettigin» alǵa tartty. UǴA prezıdentiniń aıtýynsha, ǵalymdar usynatyn jobalardyń qaı-qaısysyn alsaq ta, qalanyń damý bolashaǵyna septigin tıgizbek. Búginde ǵalymdardy elimizdegi elektr energııasynyń jetispeýshiligi, sý resýrstarynyń kúrdeli máseleleri, sondaı-aq aýanyń lastanýy, óndiristik qaldyqtardyń qordalanýy sııaqty ózekti máseleler alańdatyp otyr. Elektr togyn, sý resýrstaryn únemdeıtin tehnologııalar oılap tabý nemese óndiristik sýlardy tazalap, qaıta paıdalanýǵa jaratý, ekologııany, aýa basseıniniń lastanýynyń aldyn alatyn ádister oılap tabý, qaldyqtardy qaıta óńdeý, olardan kádege jaraıtyn buıymdar jasaý sııaqty ǵalymdar zertteýleriniń, ázirlemeleriniń paıdasy zor.
Osy oraıda ákimshiliktiń usynystaryn eskere otyryp, Almaty qalasy ákimi Erbolat Dosaevtyń nazaryna qala deńgeıindegi túıtkildi máselelerdi sheshý maqsatynda birneshe joba usynyldy. Osy oraıda UǴA 50 jobanyń ishinen tájirıbelik úlgileri, zamanaýı jabdyqtardy zerthanalary, praktıkalyq bazalary, sıfrlyq jyljymaly zerthanalary bar kommersııalandyrýǵa daıyn 11 jobany usynǵan bolatyn.
«Aldyńǵy qatarly halyqaralyq táýekelderdi baǵalaý baǵdarlamalaryn paıdalana otyryp, jol qaýipsizdigin arttyrý» jobasyn usynǵan «Qazaq jol qozǵalysy qaýipsizdigi ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń» dırektory Arystan Masanovtyń aıtýynsha, joldy bir jáne bes juldyzdy tásilmen baǵalaýdyń tıimdiligin atap ótip, jol sapasyn baǵalaıtyn halyqaralyq iRAP baǵdarlamasyn elimizge ıkemdep, QazRAP baǵdarlamasyn engizý qajettigin jetkizdi. Elimizdegi jol qaýipsizdigi máseleleri boıynsha zertteýler júrgizý, jol-kólik apattarynyń sanyn tómendetý, adam shyǵynyn boldyrmaý maqsatynda kólik qozǵalysyn ǵylymı turǵydan zerttep qana qoımaı, basqarýdyń zııatkerlik júıelerin ázirleýmen aınalysyp otyrǵan ınstıtýt mamandary elimizde oryn alyp otyrǵan jol kólik oqıǵalarynyń sebep-saldarynyń keshendi máselermen tyǵyz baılanysty ekenin alǵa tartady. Kremnıı alqabyndaǵy Google, Apple, TESLA sııaqty kompanııa tájirıbesimen tanysyp qaıtqan Arystan Masanov jol kólik jetistikterinde Shvesııa, Norvegııa sııaqty elderdiń qaýipsizdik júıesine mán berý kerektigin alǵa tartty. Shvesııada «Vision Zero» tujyrymdamasy jol apaty boıynsha adam shyǵynyn múlde boldyrmaýdy kózdeıdi. Konsepsııa jaýapkershilikti tek jol qozǵalysy qatysýshylaryna ǵana júktep qoıýǵa bolmaıtyndyǵyn basshylyqqa alady. Sondyqtan jol-kólik saıasatynda jaýapkershilik memleketke júkteledi. Ol zańnamalardy jetildirý, jol sapasyn jaqsartý, júrgizýshiler jaýapkershiligi sııaqty keshendi mindetterdi qamtıdy.
Tehnıka ǵylymdarynyń doktory, professor Borıs Asmatýlaev usynǵan «Mıneraldy untaq óndirisiniń ekologııalyq taza, resýrs-energııa únemdi materıaldar men tehnologııalary» avtokólik joldary qurylysy men renovasııasynda shyǵyndardy 20-30 paıyzǵa azaıta otyryp, jol qurylysy men alańdardaǵy negizgi materıaldy tańdaýǵa jáne ekologııaǵa zııanyn azaıtýǵa yqpal etedi.
Al qaladaǵy kólik júıesiniń Sergek Digital Twin sıfrly kóshirmesi kólik jáne jaıaý júrginshiler týraly aqparat jınaýǵa negizdelgen. Rýstam Halılovtyń basshylyǵymen «Kórkem telekom» JShS usynǵan bul joba ıntellektýaldy baǵdarlamalyq keshendi jınaqtaýǵa múmkindik beredi. Polısııa júıesiniń jumysyna kedergi keltirmesten aqparatty tolyqqandy óńdeýge múmkindigi mol.
Ákimdikke usynylǵan jobalardyń qatarynda Qaýipsiz avtonomdy jaıaý júrginshiler ótkelderi jáne aıaldama keshenderin usynǵan «Tree enerjy» JShS dırektory Janbolat Muzbaev mundaı aıaldama keshenderiniń qolaısyz aýa raıy jaǵdaıynda ásirese balalar men qart adamdardyń qaýipsizdigin qamtamasyz ete alatyndyǵyn jetkizdi. Avtonomdy qaýipsiz jaıaý júrginshiler ótkelderi men aıaldama kesheni jyldyń kez kelgen ýaqytynda yńǵaıly temperatýrany avtomatty túrde saqtaıtyn klımattyq baqylaý júıesi bar jabyq pavılonnan turady. Al jaıaý ótkelderge qoıylatyn qońyraýy bar baǵdarshamdar jyldamdyqty azaıtý týraly sıgnal beredi. Mobıldi qurylǵylardy zarıadtaýǵa arnalǵan qosqyshtar tikeleı aıaldama kesheniniń oryndyǵyna ornalastyrylǵan. Jańartylatyn energııa kózderinen qýat alatyn jaryq dıodty shamdar pavılonda jaryqty qamtamasyz etedi.
Janbolat Muzbaev usynyp otyrǵan jobalardyń qatarynda qala aýasyn tazalaıtyn aspırator, avtonomdy elektr maı quıý stansasy, vertıkaldy jel elektrogenetatorlary, shaǵyn gıdroelektor stansasy, elektr mınıven jáne kommersııalyq fýrgon sııaqty jobalar bar. J.Muzbaev sonymen qatar elektrosamokattardy jasaý men óndiriske engizýdiń tıimdiligin atap ótti. Onyń aıtýynsha, bul kólikter qorshaǵan ortaǵa zııansyz únemdi keledi ári jurtshylyqtyń salaýatty ómir saltyna yqpalyn tıgizedi. Qurylymy qarapaıym keletin elektrosamokattyń qýatty úsh saǵatqa jetedi. Kýrerlik, týrıstik, orman sharýashylyǵy, shekara qyzmeti úshin tıimdi bolmaq.
Qazirgi kezde ǵalymdar tıimdiligi joǵary dep usynǵan jobalardyń birqatary qala ákimdigi tarapynan qoldaý tapty. Ǵalymdardyń aıtýynsha, endigi kezekte bıologııalyq qaýipsizdik, ekologııa jáne qorshaǵan orta, tótenshe jaǵdaılardyń aldyn alýǵa (sel, qar kóshkini), qala halqynyń jaıly ómir súrýine, sanıtarlyq-gıgıenalyq is-sharalardy jaqsartýǵa, jasyl tehnologııany damytýmen baılanysty jobalardyń elimizdiń ózge de óńirlerinde iske assa nátıjesin beretini anyq.
ALMATY
