Qundy jádiger buǵan deıin patshalyq Reseı oqymystylary tarapynan zerttelip, zerdelengeni baıqalady. Atap aıtqanda, jarlyq-hat alǵash ret Qazan ýnıversıtetiniń professory A.M.Kovalevskıı (1800-1878) jáne tarıhshy N.K.Kazem-Bek (1802-1870) tarapynan alǵash zerttelip, 1850 jyly «Altyn Orda hany Toqtamystan Polsha koroli Iаgaıloǵa 1392 jyly joldanǵan qujat» ekeni dáleldense, kelesi kezekte tarıhı qujatty 1850 jyly tanymal shyǵystanýshy, turan hám ıran tarıhynyń bilgiri I.N.Berezın zerttep-zerdelep, «Hannyń jarlyǵy» («Hanskıı ıarlyk») dep pátýa bergen eken.
Odan keıin bul jarlyq-hatty býrıat oqymystysy, mońǵoltanýshy Dorjı Banzarov aýdaryp, tóńkerip kórip, 1850 jyly kóne uıǵyr jazýymen mońǵol tiline tápsirlep, «Hannyń jarlyǵy» degen atpen Qazan qalasynda baspa betine shyǵarypty.
Jarlyq-hattyń ıesi Toqtamys týraly aıtar bolsaq, bul adam – Altyn Orda ulysynyń ataqty handarynyń biri. Qazaqtyń úlken jazýshysy Ilııas Esenberlın: «Úz-Temirdiń ekinshi balasy Sarjadan Qonshaq, Qonshaqtan Tuǵylyq qoja, Tuǵylyq qojadan Taı qoja týady. Osy Taı qojanyń báıbishesi qońyrat Qotan Kúnshek sulýdan bolashaq Altyn Orda hany Toqtamys týǵan», dep jazady («Altyn Orda» roman-trılogııasy. Almaty, 2021. – 397 b).
Keıbir derekterde Toqtamys han 1342 jyly týyp, 1406 jyly Túmen dalasynda Edigemen shaıqasta qaza tapqan delinedi. «Ákesi Orys hannyń qolynan qazaq tapqan soń, 1376 jyly Máýrennahr bıleýshisi Ámir Temirge qashyp baryp, 1378-1379 jyldary osy kisiniń kómegimen Syǵanaqty jaýlap alady da, Aq Ordaǵa bılik júrgizdi», degen de derek bar.
Jarlyq-hattyń túpnusqasy buǵan deıin Polsha memlekettik Ortalyq arhıviniń Kóne qoljazbalar qory bóliminde saqtalyp kelgen eken. Jýyqta osy ortalyq basshysy Pavel Petshyk Mońǵolııa eline jasaǵan saıası-iskerlik sapary kezinde jarlyq-hattyń shynaıy kóshirme nusqasyn Ulanbatyrdaǵy memlekettik Ortalyq arhıvke tabys etipti.
Mońǵolııa arhıv isteri komıtetiniń tóraǵasy S.Enkebatyrdyń aıtýyna qaraǵanda, bul shara Mońǵol – Polsha úkimetaralyq arhıv qujattaryn almastyrý kelisimsharty negizinde iske asqan. Mońǵolııa arıhıvinde buǵan deıingi eń kóne qujat 1600 jyldyń úlesinde bolsa, jańadan qosylǵan myna jádigerdiń arqasynda mekeme qoryndaǵy kóne qujat tizbegi 200 jylǵa alǵa jyljydy depti.
Al qazaq tarıhyna qatysty qundy qujat – jarlyq-hatqa keler bolsaq, jádiger eki paraqtan turady. Birinshi paraq hattyń kólemi – 39,6 h 19,8 sm bolsa, ekinshi hat – 41,8 h 19,8 sm. Jarlyq-hat eski uıǵyr jazýymen túrki-qypshaq tilinde 25 jolǵa (birinshi paraq – 13, ekinshisi – 12 jol) shaqtap jazylǵan. Alǵashqy beti – 13 jol, kelesi beti – 12 jol shamasynda. Birinshi paraqtyń 3,4,5 joldarynyń ústinde 6h6 santımetr sharshy pishindes mór basylǵan. Mórdiń tabanynda: «Asa qamqor meıirimdi Allanyń atymen. Alladan basqa táńir joq, Muhamed onyń elshisi. Oǵan Allanyń meıirimi men qamqory bolsyn» deıtin salaýat duǵasy arab qarpimen búktetile jazylypty. Al mórdiń dál ortasyndaǵy jazý: «Ádiletti Sultan Toqtamys» delingen.
Sondaı-aq jarlyq-hatta jádigerdi jetkizýshi elshilerdiń aty-jóni aıtylyp, olarǵa júktelgen mindet pen atqarýǵa tıis sharalary týraly málimet berilgen. Atap aıtqanda, sol kezeńde bolyp jatqan saıası oqıǵalar jaıy baıandalyp, ulysqa baǵynyshty knıazdikterdiń mindetti salyq tólemi, sonymen qatar elaralyq saýda-sattyq isin uıymdastyrý isi sóz bolǵan kórinedi.
Bul hatty óz kezeginde shyǵystanýshy-túrkolog V.V.Radlov túrki-qypshaq tilindegi mátinnen orysshaǵa aýdarsa, osy nusqa negizinde D.Banzarov mońǵolsha tápsirlepti. Osy nusqany aqyn-aýdarmashy Suraǵan Rahmetuly qazaq tiline bylaı dep tárjimeledi (Bul jádiger qazaq tiline tuńǵysh ret aýdarylyp otyrýy da múmkin): «Toqtamysh paqyr meniń mártebeli Iagello ýańǵa (knıaz) aıtqan datym edi. Kotlýbýga (Qutylyq Buqa) Asan (Asan Buqa) ekeýin uly qudiretti laýazymǵa laıyqtaǵany haqyndaǵy úshbý habardy jetkizýge biz bitimger elshi jibergen edik. Mártebeli siz de bizge óz elshińizdi keltirdińiz. Idıkgııa (Edige) degendi Temirge (meniń yqtııarymdy eskermeı) jónelterden buryn hám úsh jyl boıynda jibergen adamdary Ýglan (Oǵlan) jáne olardyń eń mańyzdysy Bekbýlat (Bekbolat) jáne Hoja Mádı (Qoja Mádi), Begi (Bek) taǵy da Bekgıch (Bekkishi), Týrdýchak Berdı Davýd (Turdyshah Berdi Dáýit)-terdi qudaıy qaqty. Sondyqtan biz Asan (Asan Buqa), Týlý Oja (Tóle Hoja) qatarly elshilerdi Hoja Mádı (Qoja Mádi)-lerdiń ótkergen áreketterin saralap kelýge attandyrdyq. Sońynan bizdiń quzyretimizdegi minájathanalardan tórdegi qazynaǵa aýdaratyn josynnyń joldarynan habar kútemiz. Qoldanystaǵy baǵzy ustanymdar boıynsha budan keıin bizdiń saýdagerler men sizdiń satýshylar bir-birine júzdese alady. Áıgili uly patshalyqtyń maqul bolýynyń kepili retinde altyn mórbelgimen úshbý úkili duǵaıhat buıyryldy. Uly Orda eli Dýnaıdaǵy (Don) kezeńniń taýyq jylynyń (1392) 8-juldyzy».
