Maǵjannyń akademııalyq jınaǵy

El Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev ta: «Búgingideı tehnolo­gııanyń zamanynda toı-tomalaqtyń áńgimesin aıtyp, bir-birin asyra maqtap, as iship, aıaq bosatqanǵa rıza keıipte júrý ádetinen arylý kerek. Toı qýalaıtyn emes, oı qýalaıtyn kezeńmen betpe-bet keldik. Bul dáýir – aqyl-oıdyń, ǵylym men bilimniń, eńbektiń dáýiri», dep kesip aıtty.

Bıyl aqsuńqar aqyn Maǵjan­nyń – talaı jastyń júregine jyr quıǵan, talaı jasqa selkeýsiz sengen Maǵjan Jumabaev­tyń týǵanyna 130 jyl toldy. Mereıtoı aıasynda Maǵjannyń shyǵarmalarynyń tekstologııa­lyq saralaýdan ótken, ǵylymı túsiniktermen jaraqtalǵan úsh tomdyq akademııalyq tolyq jınaǵy daıyndalyp jatqanyn súıinshilep aıtamyz. Igi jobany Muhtar Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýty qolǵa alǵan.

Eske salsaq, atalǵan ınstıtýt qazaq­ ádebıeti men óneriniń kórnekti ókil­de­ri shyǵarmalarynyń akademııalyq tolyq jınaǵynyń serııalyq basylymyn ázirlep basyp shyǵarýdy jáne olardyń elektrondy kitaphanasyn qalyptastyrýdy júıeli júzege asyryp keledi. Búginde bul úrdis dástúrge aınaldy desek te bolady. Serııalyq basylymnyń alǵashqy toptamasy retinde Abaı (2020), Jambyl (2021) shyǵar­­malarynyń úsh tomdyq, Ahmet Baıtursynulynyń (2022) bes tomdyq akademııalyq tolyq jınaqtary oqyrman qolyna tıdi. Atalǵan basylymdar Instıtýt saıtyndaǵy elektrondy kitaphanaǵa jınaqtalǵan.

Maǵjannyń shyǵarmashylyǵyn muraǵattardan izdep taýyp, halyqqa tanystyryp, kitap etip basyp shyǵaryp, ǵylymı aınalymǵa túsirý sııaqty bastamanyń basynda M.Áýezov atyn­daǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýty ǵalymdary júrdi. Sondaı-aq bul jumystar áli kúnge jalǵasyp keledi. Máselen, aqyn shyǵarmalarynyń alǵashqy tolymdy jınaǵy 1989 jyly «Jazýshy» baspasynan jaryq kóripti. Atalǵan jınaqqa qalamgerdiń óleńderi, «Qorqyt», «Qoılybaıdyń qobyzy», «Batyr Baıan», «Júsip han», «О́tirik ertek», «Toqsannyń toby» poemalary, «Sholpannyń kúnási» áńgimesi, maqalalary men aýdarmalary engen. Sonymen qatar aqynnyń ómirbaıany men J.Aımaýytulynyń «Maǵjannyń aqyndyǵy týraly» maqalasy engizilgen. Jınaq sońynda shyǵarmalarǵa túsinikter berilgen.

Árıne, bul basylym keńes­tik­ ıdeo­logııanyń tusynda daıyn­dal­ǵan­dyq­tan túrli ózgertýler bolǵany anyq. Máselen, aqyn shyǵarmalaryndaǵy dinı uǵym-túsinikterge baılanysty óleń joldary ásire saqtyqpen qysqartyldy nemese ózgertildi. Mysaly, 1912 jylǵy basylymda «Jatyr» óleńiniń «Shákirtter medresede shirip jatyr, Qaıdaǵy eski nusqa kórip jatyr» degen óleń joldary 1989 jylǵy basylymda «Shákirtter medresede shirip jatyr, Aıtysyp moldalarmen irip jatyr» bolyp ózgertilgen. «Ot» óleńiniń sońyndaǵy eki shýmaq, «Qoılybaıdyń qobyzy» poemasynyń sońǵy bóligi qysqartylǵan, ıaǵnı aqyn murasy redaksııalanyp jarııalandy.

M.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń bas dırektory, fılologııa ǵylymdarynyń doktory Kenjehan Matyjanov aqyn mereıtoıyna oraı jarııalanǵan túrli basylymdar kópshilik oqyrmanǵa arnalǵandyqtan, ǵylymı talaptar saqtala bermeıdi, mátinderge túsinik jazylmaıdy deıdi.

«Maǵjan shyǵarmalarynyń kóp­shi­likke arnalǵan jınaqtary akademııalyq basylymdy daıarlaýda nazarǵa alynbady. Akademııalyq basylymnyń turpaty, ádette baspalardan shyǵyp jatatyn taqyryptyq basylymdardan múlde ózgeshe. Birinshiden, akademııalyq ǵylymı basylym qatań derektilikke negizdeledi. Munda qalamgerdiń qoljazba murasynan bastap ártúrli basylymdary, tipti olardyń shımaılanǵan, túzetilgen (chernovık) nusqalaryna deıin túgel nazarǵa alynady. Ekinshiden, osy nusqalar, túgelge jýyq mátindik salystyrýdan ótkizilip, tereń tekstologııalyq zertteý júrgiziledi. Úshinshiden, qalamger zamanynda qoldanylǵan tarıhı leksıka, onyń ózine tán sóz saptasy men qalamgerlik máneri (stıli) barynsha saqtalady, oǵan orynsyz ózgerister engizilmeıdi. Eger qandaı da bir ózgerister jasalsa, ǵylymı túsinikterde kórsetiledi. Tórtinshiden, ár shyǵarmanyń jazylý ýaqyty, onyń túrli nusqalaryndaǵy aıyrmashylyqtar, baspalardan ketken qatelikter saraptalǵan, shyǵarma jazylǵan ýaqyttaǵy tarıhı jaǵdaılar men jer-sý ataýlaryna qatysty anyq­tamalyqtar, esimder kórsetkishi men sózdik beriledi. Besinshiden, akade­mııa­lyq jınaqta qoljazbalardyń, qalam­gerdiń kózi tirisinde jaryq kórgen túpnusqaǵa balanatyn basylymdardyń kóshirmeleri (faksımılesi) men kóne fotosýretter jáne muraǵat qujattary qosa beriledi», deıdi ınstıtýt dırektory.

Sondaı-aq ol munyń barlyǵy, aınalyp kelgende jınaqtyń tarıhı mańyzyn, ǵylymı qundylyǵyn arttyra túsetinin atap ótti. «Akademııalyq basylym daıarlaý klassık qalamgerge kórsetiletin qurmet qana emes, gýma­nıtarlyq ǵylymnyń joǵary jetistigi bolyp sanalady. Mundaı jınaq klas­sıkalyq mátinniń kanondyq nus­qa­syn anyqtap, otandyq jáne álemdik mádenıet úshin ǵylymı qundylyǵyn eselep arttyrady. Ǵylymı negizde júıege túsken mátin qalyń oqyrmannan bastap, mektep oqýlyqtarynyń avtorlaryna deıin qunyǵa bas qoıatyn rýhanı ıgilikke aınalady. Jańa basylymdar men sózdikterdi jasaýǵa tııanaq bolady. Mundaı akademııalyq basylymdar daıarlaý Qazaqstanda kenje qalyp kele jatqan mátintaný ǵylymyn jandandyrýǵa da yqpal etedi», dedi K.Matyjanov.

Maǵjan qazaq, orys tilderine jetik, eýropalyq mánerdegi jazba ádebıet ókili bola tura qýǵyn-súrginniń saldarynan aqynnyń óz qolymen tańbalanǵan qoljazbasy búgingi kúnge jetpedi. Esesine qalamger shyǵarmalary ótken ǵasyr basyndaǵy merzimdi basylymdarda da, kitap bolyp ta molynan jarııalanǵan. Ǵalymdar akademııalyq basylymǵa túpnusqa retinde osy jarııalanymdardy tirek etip otyr. Onyń ishinde osy kúnge tozyp, jyrtylyp jetkenderi, keıbir basylym nusqalarynyń áli kúnge tabylmaı otyrǵany da bar. Joba avtorlarynyń aıtýynsha, ol dáýirdegi jazý mádenıetiniń tómendigi, jazýdaǵy árkelkilik, bas­pahana isindegi birizdiliktiń bolmaýy da aqyn shyǵar­malaryn saralaýda kóptegen qıynshylyq týǵyzǵan. Oǵan qosa bul basylymdardyń barlyǵynyń tóte (arab) jazýda bolýy da mamandarǵa qosymsha salmaq.

Instıtýt dırektory Kenjehan Maty­­­­­janov jınaqty daıyndaý bary­syn­da naqty qandaı zertteýler júrgi­zil­genin aıtty.

«Aqynnyń HH ǵasyr basynda arab árpinde jaryq kórgen kitaptary, baspa­sóz materıaldary, muraǵat qujat­tary men táýelsizdik kezeńinde áldeneshe márte basylyp shyqqan jınaq­taryndaǵy shyǵarmalary ózara jolma-jol salystyrylyp, júıeli tekstologııalyq saralaýdan ótkizildi. Atalǵan jarııa­lanymdarda árqıly sebeptermen ózgertilgen, alynyp tastalǵan mátindik aıyrmashylyqtar tolyqtaı derlik qalpyna keltirildi. Aqyn shyǵar­ma­la­rynyń 1989, 1992, 1995-1996, 2008 jáne 2013 jyldary jaryq kórgen jınaqtardaǵy mátindermen de keń kólemde salystyrylýlar jasaldy. Iаǵnı aqyn shyǵarmalarynyń ǵylymı basylymdary boıynsha tekstologııalyq jumystar júrgizilip, durys tanylmaǵan, ózgertilgen sóz tirkesteri túzetildi», dedi ol.

Ǵalymnyń murasyn mátintaný turǵysynan saralap, salystyryp, ǵylymı túsinikter berýde irgeli, tııanaqty jumystar jasaldy deýge tolyq negiz bar. Joba avtorlarynyń aıtýynsha, Maǵjan shyǵarmalarynyń akademııalyq tolyq jınaǵynyń birin­shi­ tomyna aqynnyń óleńderi engen. Onyń 1912, 1922 jáne 1923 jylǵy jyr jınaqtaryndaǵy «Qazaq», «Aq jol», «Eńbekshi qazaq», «Tilshi» gazet­­teri men «Jas qazaq», «Áıel teńdigi», «Jańa ádebıet», «Jańa mektep», «Sholpan», «Sana» jýrnaldarynda jarııalanǵan óleńderi 1989, 1992, 1995-1996, 2008, 2013 jylǵy jınaqtardaǵy shyǵarmalarymen salys­tyrylyp, ózgertilgen sózder túzetilip, tekstologııalyq jumystar júrgizildi. Sonyń negizinde ǵylymı túsinik jazylady. Tomǵa engen týyn­dylar 1912 jáne 1923 jylǵy túpbasylymdar negizinde berilgen. Al ekinshi tomǵa «Qorqyt», «Ertegi», «Batyr Baıan», «Qoılybaıdyń qobyzy», «Oqjetpestiń qııasynda», «Júsip han», «Qanysh baı qıssasy», «О́tirik ertek», «Toqsannyń toby», «Tolǵaý» poemalary men «Sholpannyń kúnási» áńgimesi kirip otyr. Sonymen qatar aqynnyń I.V.fon Geteden, Genrıh Geıneden, A.V.Kolsovtan, M.Iý.Lermontovtan, I.I.Dmıtrıevten, Ábý Fırastan jáne basqa da aqyn­dardan jasaǵan aýdarmalary men M.Gorkıı, D.N.Mamın-Sıbırıak jáne Vs.Ivanov sııaqty jazýshylardan tárjimelegen prozalyq shyǵarmalary endi. Sondaı-aq aqynnyń «Jájeke», «Myjmyj», basqa da búrkenshik atpen jarııalanǵan shyǵarmalary anyqtalyp, mátinderi jınaqtaldy. Úshinshi tomǵa «Pedagogıka» (1922), «Bastaýysh mektepte ana tili» (1925), «Bastaýysh mektepte oqytý jóni», «Saýatty bol» (1930) eńbekteri jáne maqalalary toptastyryldy. Tomǵa engen mátinder túpbasylymdar negizinde ázirlengen. Sonymen qatar «Qala, dala» (1912), «Birinshi maı meıramy» (1921), «Jazylshaq oqý quraldary hám mektebimiz» (1921), «Saılaý» (1921), «Aqan seri» (1923), «Aqan seri sózderi» (1924), «Bernııaz Kúleev» (1923), «Bazar jyraý» (1923), «Ábýbákir aqsaqal Dıbaev» (1924), «Naýryz» (1926) atty maqalalary da enip otyr.

«Maǵjan V.I.Lenınniń, N.I.Býha­rın­niń keńes ókimetiniń qury­lýy men­ kommýnıstik partııanyń tarıhy­ baıan­dalatyn eńbekterin qazaq tiline jatyq aýdarǵany belgili. Degen­men­ akademııalyq jınaqqa saıas­ı taqy­ryp­taǵy bul aýdarmalardy engizbeı, irkip otyrmyz. Elektrondy kitaphanada barlyǵy bolady», dedi ınstıtýt dırektory.

Aıta keteıik, aqynnyń HH ǵasyr basynda jaryq kórgen shyǵarmalarynyń elektrondy kóshirmeleri Ulttyq kitaphananyń, Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrligi Ǵylym komıtetiniń «Ǵylym ordasy» Ortalyq ǵylymı kitaphanasynyń jáne Soltústik Qazaq­stan memlekettik arhıviniń qorynan alynǵan. Akademııalyq jınaq Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrliginiń Ǵylym komıteti qarjylandyrǵan nysanaly baǵdarlama aıasynda júzege asyp otyr. Alaıda bul baǵdarlama boıynsha qoljazbany kitap etip basyp shyǵarýǵa qarajat qarastyrylmaǵan.

«Endigi úlken másele – osy qundy murany qalyń oqyrmannyń ıgiligine aınaldyrý. Bıylǵy aqynnyń 130 jyldyq mereıtoıyna oraı Akademııalyq jınaq­ty basyp shyǵarý jóninde Máde­nıet jáne sport mınıstrligine, aqynnyń týǵan, ósken eli Soltústik Qazaqstan oblysyna ótinish aıtyp edik, tushymdy jaýap ala almadyq. Osyndaı ótinishimizge «Amanat», «Aq jol» partııalary ún qosyp qalar ma eken degen úkili úmitimiz bar», deıdi K.Matyjanov.

Iá, qazir elimizde kitap shyǵarý isi toqyrap tur. Eske salsaq, aldyńǵy jyldary Abaıdyń akademııalyq jınaǵy Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń tikeleı tapsyr­masymen shyqqan bolatyn. Al Jambyl jınaǵyn Almaty qalasy ákimi­niń­­ kómegimen shyǵaryp, tek qala kitap­hanalaryna ǵana berilip, óńir­lerge taratylmaǵan.

«Byltyr Ahmet Baıtursynulynyń Akademııalyq tolyq shyǵarmalar jına­­­ǵyn shyǵarýǵa qarjylyq kómek­ti­ Qostanaı oblysy ákimdiginen sura­ǵan­­byz. Oblystyq kitaphana bar-joǵy eki dana­ǵa tapsyrys berip, dińkemizdi qur­tty. Dál osyndaı jaǵdaı Maǵjan shyǵarmashylyǵyna baılanys­ty qaıtalanbasa eken deımiz», dedi ınstıtýt basshysy.

Ult zııalylaryn mereıtoıynda ǵana ulyqtap hám onyń ózi aıaqsyz qalatyn úrdis bolsa, Alash urpaqtaryna úlken syn emes pe? Byltyr bir jyl boıy «Aqań, Aqań» dep, bórkimizdi aspanǵa attyq. Shúkir, «Alashorda» qoǵamdyq qory memleket qarjysymen Ahmet Baıtursynulynyń 12 tomdyq shyǵarmalar jınaǵyn 3 myń danamen jaryqqa shyǵardy. Biraq M.Áýezov ınstıtýty ázirlegen akademııalyq jınaǵyna da qarjy kózin tabýǵa bolmas pa edi?

Qoryta aıtarymyz, Maǵjannyń akademııalyq jınaǵyn kórýge asyqpyz jáne aldaǵy ýaqytta el rýhanııatyna ıgiligi kóp mundaı jobalarǵa keshendi túrde qoldaý kórsetiledi dep senemiz.