Elektrmobılge qashan kóshemiz?

Qazba otynmen kóp dárejede jumys isteıtin kólik sektory par­nıktik gazdardyń keń taralyp,­ aýanyń lastanýyna sebepshi bolyp otyr. Sondyqtan kómirtegi shyǵa­ryn­dylaryn azaıtý ‒ atmosfera­ny tazartyp, qorshaǵan ortany saýyq­tyrýdyń negizgi amaly. Túrli zertteý kórsetkendeı, óndiris, paıda­la­nylǵan energııanyń shyǵý tegi men kádege jaratý esepke alynǵan búkil jumys sıkli barysynda elektromobılder dástúrli otynmen júretin avtomobılderge qaraǵanda anaǵurlym tıimdi. Bul artyqshylyq álemdik avtokólik ónerkásibinde elektromobılder óndirisin pers­pektıvaly baǵyttardyń birine aınaldyrdy. Qazirde balamaly kólik túrlerine kóshý qarqyn aldy. Bizdiń elimiz de jahan bet alǵan kóshten qalmaı, ekologııalyq taza kólikti damytý úrdisine birtindep ilesip keledi.

Álemdik naryqqa nazar sal­saq,­ eń tanymal elektrokólik ‒ Ilon Masktyń kompanııasyna­ tıesili amerıkalyq Tesla. Global­pro­ductprices málimetinshe, osy jyl­dyń shildesindegi jaǵdaı bo­ıy­n­­sha bul kóliktiń eń joǵary ba­ǵa­sy (66,5 myń dollar) Danııada tir­kelgen. Italııada, Vengrııada, Chehııa­da jáne Ulybrıtanııada sál arzanyraq satyp alýǵa bolady. Kólik Qytaıda (39,2 myń dol­lar), AQSh-ta jáne Pýerto-Rıko­da (árqaısysynda 40,4 myń dol­lar) arzan. Qazaqstandyqtarǵa usy­nyl­ǵan jańa Tesla quny 14 mln teń­ge­den bastalǵan, bul búginde shamamen 31,5 myń dollar. Biraq kórshi Qytaıdan kelgen kólik kedennen ótpegen.

Jalpy, Ishki ister mınıstr­li­giniń 2022 jylǵy naýryzdan bas­tap bıylǵy naýryzǵa deıingi aı saıyn­ǵy statıstıkasy eldegi elektromobılder sanynyń 631-den 1,9 myńǵa deıin aıtarlyqtaı óskenin kór­setedi. Elektr qozǵaltqyshy bar tirkelgen avtomobılder sanynyń kúrt ósýi ótken jyldyń jeltoqsan aıynan bastap baıqalyp, «jasyl» kólikter qataryna bir aıda birden 521 mashına qosylǵan. Jańa elektrokarlardyń satylymy qańtar-naýryz aılarynda belsendi júrgen. Bul – keıingi on jyldaǵy elektromobılder sanynyń ósýindegi alǵashqy mańyzdy ózgeris.

Soǵan qaramastan Qazaqstannyń jalpy avtoparkindegi elektro­mo­bılderdiń úlesi 0,1 paıyzǵa da jetpeıdi. Elimizde bar bolǵany 3,6 myń kólik ‒ 135 avtobýs, 226 júk kóligi jáne 3,2 myń jeńil kólik elektr qýatymen jumys isteıdi. О́ńirlik bóliniste elektrmen júretin jeńil avtokóliktiń basym bóligi ‒ 1,9 myńy Almatyda tirkelgen. Bir jyl ishinde olardyń sany birden 48,3 ese ósti. Bul negizinen shaharda qaltaly kásipkerlerdiń kóp shoǵyrlanýyna baılanysty. Aıtalyq, ózin-ózi jumyspen qamtyp, 1 mln teńge kóleminde jalaqy alatyndardyń 89%-y ońtústik astanada turady. Al elorda 325 ekokólikpen aradaǵy úlken alshaqtyqty baıqatty. Alǵashqy úshtikke 118 elektrokólikpen Almaty oblysy da kirdi. Elektr qýatymen júretin kólikterdiń eń azy Abaı, Aqmola jáne Ulytaý oblystarynda tirkelgen: tıisinshe 5, 7 jáne 8 ǵana. Bıyl ár óńirde kem degende bir elektr qozǵaltqyshy bar jeńil kólik boldy.

Qalalyq qoǵamdyq kólikti «jasyldandyrý» negizinen Astana men Almatyda baıqalady, onda tıisinshe 67 jáne 32 elektr avtobýsy tirkeldi. Al elorda ákimdiginiń baspasóz qyzmetiniń málimetinshe, byltyr qalalyq marshrýttarǵa elektr qozǵaltqyshy bar 115 avtobýs shyǵarylǵan. Sondaı-aq jyl sońyna deıin Astananyń elektr avtobýstar parki 300-ge deıin ulǵaıtylatyny habarlanǵan. Alaı­da birqatar avtosarapshynyń piki­rin­she, elektr kólikteriniń sany bo­ıynsha resmı statıstıkanyń durys­tyǵyna kúmán bar, anyǵynda kór­setkish óte tómen. Máselen, IIM avto­kólikti tirkeý kezinde ıesine otyn túrin kórsetýdi mindettemeıdi. Bul baǵandy toltyrmaǵan jańa elektr mashınalarynyń keıbir ıeleri jalpy statıstıkaǵa enbeýi múmkin. Elimizde elektromobılder sany boıynsha derekterdi jınaý júıesindegi olqylyqtardy eskersek, bul pikirdi elemeýge bolmaıdy. Sonymen qatar Qazaqstandaǵy elektrokarlardyń bir bóligi ‒ benzın jáne elektr qozǵaltqyshy bar býdandar. Al aralas otynmen júretin avtomobılder bo­ıynsha IIM jeke statıs­tıka júrgizedi. Oǵan (sanattarǵa bólinbesten) benzın men gazben júretin elektrlik býdandar men mashınalar kiredi. Bıyl sáýirde aralas otynmen júretin 337,8 myń kólik tirkeldi. Olardaǵy elektr gıbrıdteriniń úlesin anyqtaý múmkin emes.

Artta qalǵan ınfraqurylym elde «jasyl» kólikti damytýǵa múm­kindik bermeıdi. Mysaly, qoǵam­dyq zarıadtaý stansalary el óńir­le­riniń barlyǵynda birdeı joq. Al óńir­aralyq trassalarda arnaıy janar­maı quıý beketteri týraly aıtý tipti artyq. Osy kemshilikterdiń nátı­jesinde elektromobıl tek qala­lyq kólik qana bolyp qalady. Ashyq derekterge súıensek, respýblı­ka­myzda tek eki mekeme ‒ «EZS ope­ra­tory» JShS jáne eDrive.kz kompanııasy elektr zarıadtaý stansalaryn ornatýǵa jáne paıdalanýǵa maman­danǵan. Atalǵan eki stansa men­shi­ginde jalpy sany 183 jeli bar bolsa, olardyń basym bóligi Almatyda (97) jáne Astanada (76) ornalasqan. Qaraǵandy, Temirtaý, Shym­­kent, Taldyqorǵan, Atyraý, úsheýi Shýchınsk qalalarynda bir-eki elektr zarıad­taý stansasy jumys isteıdi. Demek basqa aımaqtardaǵy elektrokar ıeleri kólikterin úı jaǵdaıynda, «rozetkadan» zarıadtaıdy degen sóz.